પીપલ્સ ફોટોગ્રાફર્સ કલેક્ટિવની સાત અજાયબીઓ

22 વર્ષીય હૈરુનિશા ગંભીર અવાજે કહે છે, “AC રૂમમાં થતાં આ પ્રદર્શનો ભલે હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરતાં હોય, પરંતુ તે ખરેખર એ જ લોકોને નથી આવકારતાં જે સૌ તેમની કલાનો વિષય છે. હું એક વાર મારા કોર્સના ભાગરૂપે દિલ્હીમાં એક કલા પ્રદર્શનમાં ગઈ હતી. એ હૉલમાં વંચિત લોકો વિષેના ફોટોગ્રાફ્સ, શિલ્પો અને ચિત્રો હતાં, પણ આખી જગ્યાનો માહોલ ઉચ્ચ વર્ગીય જ હતો કે મને ત્યાં પારકા જેવું લાગ્યું.”

“તમે જ વિચારો, જે સમુદાય પહેલેથી જ સમાજથી વિખૂટો પડી ગયો હોય, તેમાંથી કોઈ વ્યક્તિ જો ત્યાં પહોંચી જાય તો તેને કેવું લાગશે? મને નથી લાગતું કે તેમને એ જગ્યા પોતાની લાગશે. જો હું ક્યારેય કોઈ પ્રદર્શન યોજીશ, તો હું તેને સાવ અલગ રીતે કરીશ. એવું નહીં કે માત્ર દીવાલો પર ફોટા લગાવી દીધા અને કોઈ તેના વિષે ભાષણ આપી દે. હું એ લોકોને ત્યાં લાવીશ જેથી તેઓ બીજા લોકો સાથે સીધી વાતચીત કરી શકે. અને પ્રદર્શનની જગ્યાને ફોટામાં દેખાતા વાસ્તવિક પરિવેશ સાથે જોડીશ.” તેમના વિચારો ખૂબ ઝડપથી દોડી રહ્યા છે. હૈરુનિશા કે. પાસે ફક્ત 20 મિનિટનો સમય છે, કારણ કે તેમણે કેમ્પસના એક કાર્યક્રમમાં સંચાલન માટે પાછા ફરવાનું છે.

નવી દિલ્હીની જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા યુનિવર્સિટીમાં માસ કોમ્યુનિકેશનમાં માસ્ટર્સ કરી રહેલાં હૈરુનિશા, ઉત્તર ચેન્નાઈના એક મુસ્લિમ પરિવારમાંથી આવે છે અને તેમના પરિવારનામાંથી ભણતર મેળવનાર પ્રથમ પેઢીનાં વિદ્યાર્થી છે. તેઓ કહે છે, “અમારા વિસ્તારમાંથી ભણવા માટે આટલે દૂર સુધી આવનાર હું પ્રથમ વ્યક્તિ છું. અમારા સમુદાયમાં મહિલાઓને ઘરમાં જ રહેવા અને સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ ન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. હું 18 વર્ષની થઈ એટલે તરત જ મારા પર લગ્ન કરવાનું દબાણ શરૂ થઈ ગયું હતું. પણ હું ત્યાંથી ભાગી નીકળી હતી. ફોટોગ્રાફીએ મને બતાવ્યું છે કે બહારની દુનિયા કેટલી વિશાળ છે.”

એક એવી દુનિયા જેને સર કરવાનાં સપનાં તેમનાં બહેન નૂર નિશા કે. પણ જુએ છે. 20 વર્ષીય નૂર યાદ કરતાં કહે છે, “તે કોવિડનો સમય હતો, જ્યારે શાળાઓ બંધ હતી અને હું ટાઇમ-પાસ માટે કંઈક શોધી રહી હતી, ત્યારે જ હું પલાની અન્નાની ફોટોગ્રાફી વર્કશોપમાં જોડાઈ.” તેઓ હસીને ઉમેરે છે, “એ પહેલી વાર હતું જ્યારે મેં DSLR કેમેરો જોયો અને તેને સ્પર્શ કર્યો! અને ‘રિફ્રેમિંગ નોર્થ ચેન્નાઈ’ પ્રદર્શનમાં મારું કામ પ્રદર્શિત થયા પછી જ મેં ફોટોગ્રાફીને પૂર્ણ-સમયના વ્યવસાય તરીકે અપનાવવાનું વિચાર્યું. ત્યાં સુધી તો હું એમ જ માનતી હતી કે હું ફેશન ડિઝાઇનર બનીશ.”

આઝાદીના માર્ગ તરીકે ફોટોગ્રાફી. નૂર નિશા તેને આ જ રીતે જોતાં હતાં અને આજે પણ એ જ રીતે જુએ છે. માત્ર પોતાની મુક્તિના અર્થમાં નહીં, પણ આસપાસની દુનિયા સાથે જોડાવાના, સમાજને કંઈક પાછું આપવાના અને લોકોની વિચારસરણી બદલવાના એક માધ્યમ તરીકે. “ભારતમાં બહુ ઓછી સંસ્થાઓ આ વિષયને પ્રગતિશીલ રીતે શીખવે છે. મારે બહાર જઈને ભણવું છે. મારા બાળપણમાં હું એવું વિચારતી કે મારું ઘર જ મારી દુનિયા છે, પણ હવે ફોટોગ્રાફીની મદદથી હું એક એવી દુનિયામાં છું જેનો કોઈ અંત નથી. આ એક એવું સાધન છે જેનાથી દુનિયાને ખેડી શકાય છે અને નવી વસ્તુઓ શીખી શકાય છે.”

જોકે, આ રસ્તો જરાય સરળ નહોતો. 2013માં તેમના પિતાના અવસાન પછી દીકરીઓના શિક્ષણ માટે તેમનાં માતાને સખત મજૂરી કરવી પડી હતી. વર્ષો સુધી તેમનાં માતાએ લાંબા કલાકો સુધી કામ કર્યું, બાળકો સાથે વિતાવી શકાય એવા તમામ સમયનું બલિદાન આપ્યું, અને ખાતરી કરી કે દીકરીઓને યોગ્ય શિક્ષણ મળે.

ડિજિટલ જર્નાલિઝમમાં B.Voc. સાથે સ્નાતક થયા પછી તરત જ, નૂરે લંડનમાં ફોટોગ્રાફી પ્રોગ્રામ માટે અરજી કરી અને 10 જગ્યાએ તેમને પ્રવેશ પણ મળી ગયો, પણ તેઓ સ્કોલરશિપ મેળવવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં. તેઓ કહે છે, “હું પ્રયત્ન કરતી રહીશ અને ત્યાં સુધી કલેક્ટિવ સાથે ફોટોગ્રાફર તરીકે કામ કરીશ. એવા પ્રોજેક્ટ્સ કરીશ જેમાં મને મજા આવે. હું હાલ જે નવા પ્રોજેક્ટમાં કામ કરી રહી છું, તેમાં હૈરુનિશા અને સુબા પણ મારી સાથે જોડાયેલાં છે.”

26 વર્ષીય સુબાગોમતી એમ., તેનકાસી જિલ્લાના શંકરનકોવિલ ગામનાં છે. તેઓ કહે છે, “હું ગ્રામીણ પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવું છું. મારા પિતા ગામમાં દુકાન ચલાવે છે. મારાં માતા ગૃહિણી છે. ગામના લોકો કે મારાં માતા-પિતા, કોઈને પત્રકારત્વ કે ફોટોગ્રાફી વિષે બહુ જાણકારી નથી.” ત્રણ ભાઈ-બહેનોમાં સૌથી નાનાં સુબા ગર્વથી કહે છે કે તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે તેમણે શું કરવું છે, અને તેને સાકાર કરવાનો મક્કમ નિર્ધાર પણ ધરાવે છે.

“જ્યારે મેં પહેલી વાર મારાં માતા-પિતાને કહ્યું કે મારે પત્રકારત્વ કરવું છે, ત્યારે તેઓ નારાજ થઈ ગયાં હતાં. તેમણે કહ્યું, ‘રસ્તા પર ઊભા રહીને ફોટા પાડતી પેલી સ્ત્રીઓ જેવી ન બનતી. અમને એ નથી ગમતું.’ તેમણે આગ્રહ કર્યો કે હું બિઝનેસ એડમિનિસ્ટ્રેશનના કોર્સ માટે અરજી કરું.” સુબાએ તેમના કહેવા પ્રમાણે કર્યું. પણ BBAની બીજી બધી અરજીઓની વચ્ચે, તેમણે ચુપચાપ એક અરજી જર્નાલિઝમ કોર્સ માટે પણ મૂકી દીધી. સુબાને બે કોલેજોમાં પ્રવેશ મળ્યો - એકમાં BBA માટે અને બીજીમાં BA ઇન જર્નાલિઝમ માટે. એ પછી તેમનાં માતા-પિતા માની ગયાં. “અને તમને ખબર છે શા માટે? કારણ કે પત્રકારત્વનો કોર્સ માત્ર મહિલાઓ માટેની કોલેજમાં હતો. બાકીની બધી કો-એડ (સહ-શિક્ષણ) હતી!” તેઓ હળવા અંદાજમાં આ વાત કહે છે. અને ત્યાર બાદ તેમણે ક્યારેય પાછું વળીને નથી જોયું.

પત્રકારત્વમાં માસ્ટર્સ કર્યા બાદ તેમને મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયામાં નોકરીઓ મળી. પણ દરેક જગ્યાએ તેમનાં માતા-પિતાના પ્રશ્નો તેમની પાછળ પાછળ આવતા. મોટાભાગે, તેમના શૂટ પર તેમના ભાઈ અથવા કોઈ પુરુષ સંબંધી તેમની સાથે જતા. પણ 2024માં જ્યારે તેઓ પીપલ્સ ફોટોગ્રાફર્સ કલેક્ટિવમાં જોડાયાં, ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. સુબાનાં માતા-પિતાને તેમના કામનું મૂલ્ય સમજાવા લાગ્યું. ફોટોગ્રાફી પ્રત્યે તેમણે પોતાનો આગવો દૃષ્ટિકોણ વિકસાવ્યો.

કલેક્ટિવ સાથે પ્રવાસ કરીને, સુબા તેલંગાણા, મધ્યપ્રદેશ અને તમિલનાડુના આદિવાસી અને દલિત વિદ્યાર્થીઓને ભણાવી રહ્યાં છે. “આખરે મને લાગ્યું કે હું યોગ્ય જગ્યાએ છું. હું હવે એક ડોક્યુમેન્ટરી ફોટોજર્નાલિસ્ટ બનવાની તાલીમ લઈ રહી છું - એક એવા પત્રકાર, જે લોકોની પડખે ઊભા રહે છે અને તેમનો અવાજ બને છે. મારા ગામમાં કોઈ મહિલા પત્રકાર નથી, અને મને નાની બાળકીઓને ફોટોગ્રાફી શીખવવી ખૂબ ગમે છે.” તેનકાસીની ગવર્નમેન્ટ મોડલ સ્કૂલની એક ફોટોગ્રાફી વર્કશોપમાં જ તેમની મુલાકાત કીર્તિ સાથે થઈ હતી.

16 વર્ષની વયે, કીર્તિ એસ. સિદ્ધિઓ હાંસલ કરનારા આ જૂથમાં સૌથી નાની વયના સભ્યોમાંનાં એક છે. તેઓ તેનકાસીના મયમનકુરિચી ગામનાં ધોરણ 12નાં વિદ્યાર્થી છે. “શાળામાં ફોટોગ્રાફી શીખ્યા પછી, આ ક્ષેત્ર વિષેની મારી પહેલી છાપ સાવ બદલાઈ ગઈ. હું એમ જ માનતી હતી કે ફોટોગ્રાફી એટલે માત્ર મોટાં ફંક્શન અને લગ્નોના ફોટા પાડવા. પણ હવે હું જાણું છું કે તે માત્ર હસતા ચહેરાઓ કેદ કરવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પણ સામાન્ય લોકોના જીવનને દસ્તાવેજી સ્વરૂપ આપવાનું કામ પણ છે. મારી પાસે કેમેરો નથી. હું મારો ફોન લઈને જાઉં છું અને ગામનાં ખેતરોમાં મજૂરી કરતાં મારાં દાદી અને તેમની સહેલીઓના ફોટા પાડું છું.” કીર્તિ શાળાના લાંબા દિવસ પછી હમણાં જ પાછા ફર્યા છે, પણ જેવી તમે ફોટોગ્રાફી વિષે વાત કરવાનું કહો, કે તરત જ તેમના અવાજમાં ઉત્સાહ છલકાઈ જાય છે.

અને આમ છતાં તે તેમના માટે કારકિર્દીનો વિકલ્પ નથી. “મને ફોટોગ્રાફી પ્રોજેક્ટ્સ બહુ ગમે છે, પણ મારે કાર્ગો ઓફિસર બનવું છે. મારા પિતા પણ આનાથી ખુશ નથી. તેઓ ઇચ્છે છે કે હું કલ્પના ચાવલાની જેમ અવકાશયાત્રી બનું. તેઓ મને કીર્તિ ચાવલા કહીને બોલાવે છે. પણ મારું દિલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન, એવિએશન અને કાર્ગો મેનેજમેન્ટમાં છે. ગઈકાલે જ લિસ્ટ બહાર આવ્યું છે, અને મને ઇન્ડિયન મેરિટાઇમ યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મળ્યો છે. હું ટૂંક સમયમાં જ મેરિટાઇમ લોજિસ્ટિક્સમાં BBAનો અભ્યાસ શરૂ કરીશ.”

મરીન લોજિસ્ટિક્સ ભણવાનું તેમનું સપનું તેમના ફોટોગ્રાફી પ્રત્યેના પ્રેમને જરાય નડતરરૂપ નથી. તેઓ કહે છે કે ફોટોગ્રાફી તેમને અતિશય પ્રિય છે. જ્યારે તેમના પિતાને અકસ્માત નડ્યો ત્યારે તેઓ માંડ આઠ વર્ષનાં હતાં. તેઓ આંશિક રીતે સાજા તો થયા છે, પણ તે પછી તેમના અને પરિવારના જીવન માટે પરિસ્થિતિઓ પહેલાં જેવી ક્યારેય નથી રહી. તેમનાં માતા પરિવારની નાની કરિયાણાની દુકાન અને ઘરની તમામ જવાબદારીઓ સંભાળી રહ્યાં છે. જ્યારે કીર્તિએ પહેલી વાર હાથમાં કેમેરો લીધો, ત્યારે તેમણે પોતાનાં માતાના જીવનને તેમાં કંડાર્યું. “પરિવારના કોઈ પણ સભ્યની સફળતાની કહાની પાછળ, કોઈક એવું હોય છે જે ચૂપચાપ બલિદાન આપી રહ્યું હોય છે. મારી ફોટોગ્રાફી હંમેશાં આ મૂક સેવકોનું સન્માન કરવાનું જ માધ્યમ રહેશે.”

જો મુકેશ કીર્તિની વાત સાંભળી રહ્યા હોત, તો તેઓ પણ સંમત થયા હોત. કે. મુકેશ આ જૂથના અન્ય એક યુવા સિદ્ધિવીર છે અને તેઓ વેલ્લોર જિલ્લાના મેલમોઈલ ગામના છે. તેઓ પણ 16 વર્ષના છે અને વેલ્લોરની ગવર્નમેન્ટ મોડલ સ્કૂલમાંથી ધોરણ 12નો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. ફોટોગ્રાફીની તેમની સફર અન્ય એક મૂક સેવક એવા તેમના પિતાના સન્માન સાથે શરૂ થઈ હતી. “મારા પિતા બહુ ઓછાબોલા માણસ છે. ઘરમાં તેઓ મારી સરખામણીમાં મારી બહેન સાથે વધુ વાત કરે છે. મેં જેટલું જોયું છે, એ મુજબ મારાં માતા-પિતા પણ એકબીજા સાથે ખાસ વાત નથી કરતાં. જો મારાં માતા પિતાને કંઈક કરવાનું કહે, તો તેઓ બસ એ કામ કરી દે છે. બસ આટલું જ. તેઓ ગામમાં પણ કોઈની સાથે વધારે બોલતા નથી.” મુકેશે આ વાત પોતાની ફોટો સ્ટોરીમાં લખી હતી, જે તેમણે કેમેરો હાથમાં લઈને પોતાના પિતાની પાછળ પાછળ તેમના કામના સ્થળે - એટલે કે પથ્થરની ખાણમાં ગયા બાદ લખી હતી.

તેઓ ફોટોગ્રાફી પ્રત્યેના પોતાના પ્રેમ, માતા-પિતા પ્રત્યેના આદર અને પોતાની પ્રેરણા વિષે ખૂબ જ શરમાતાં શરમાતાં, ધીમા અવાજે અને જૂજ શબ્દોમાં વાત કરે છે. શાળામાં મુકેશના ટ્રેનરે તેમને પલાની અન્નાની તેમનાં માતા પરની સ્ટોરી વાંચવા આપી હતી, જે તેમની પ્રેરણા બની. સાથે જ, તેઓ એ લેન્સ પ્રત્યેની તેમની લાગણીઓ વિષે પણ વાત કરે છે જેણે તેમને પોતાના અને પોતાના પિતાના જીવન તરફ જોવાનો નવો દૃષ્ટિકોણ આપ્યો છે. તેઓ કહે છે, “શાળા પૂરી કર્યા પછી મારે ફોટોગ્રાફી કરવી છે. હું વેલ્લોરમાં પરંપરાગત ધોબીઓનાં જીવનને દસ્તાવેજી સ્વરૂપ આપી રહ્યો છું. મને ફોટોગ્રાફીના એક ક્લાસમાંથી અને ‘ઉરુક્કુ ઓરુ કુડી’ (દરેક ગામમાં એક પરિવાર) પુસ્તકમાંથી ખૂબ પ્રેરણા મળી છે.”

મુકેશ બહુ ઓછું બોલે છે અને અમારી વચ્ચેના અંતર, અને અમે બંને જે અલગ અલગ ભાષાઓમાં વાત કરીએ છીએ તેના પ્રત્યે સભાન લાગે છે. પરંતુ તેમના ફોટોગ્રાફ્સ જોતાં મને સમજાય છે કે મુકેશ ભલે શબ્દો દ્વારા ઓછું બોલતા હોય, પણ તેઓ તેમના ફોટા દ્વારા ઘણું બધું કહી જાય છે. હવે એ ફોટા જ તેમની ભાષા બની ગયા છે.

પુડુકોટ્ટઈના કોઠામંગલમ ગામમાં, 32 વર્ષના કાર્તિકેયન આર.ને ભાષા સાથે એક અલગ જ સમસ્યા છે. તેઓ 2015 અને 2021 વચ્ચેનાં વર્ષો વિષે મારી સાથે અંગ્રેજીમાં વાત કરતાં કહે છે, “ત્યારે મને ફક્ત તમિલ જ સમજાતી હતી. મને અંગ્રેજીની એટલી સમજ નહોતી. એટલે જ મારે કોલેજમાં સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો.” 2015માં ચાર વર્ષના અંતે તેઓ ઈજનેરીની પદવી નહોતી મેળવી શક્યા કારણ કે તેઓ પરીક્ષાઓ પાસ કરી શક્યા ન હતા. સરકારી ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થા (ITI) જે તમિલમાં શિક્ષણ આપતી હતી, તે તેમને જે કોર્સમાં રસ હતો તે ચલાવી રહી ન હતી કારણ કે તેના માટે બીજા કોઈ વિદ્યાર્થીઓ નહોતા. ઈજનેરીનો અભ્યાસ પૂરો કરવા માટે તેમના પિતાએ લીધેલી લોન બદલ તેઓ દોષિત અનુભવતા હતા, પણ તેઓ અંગ્રેજી માધ્યમના ઈજનેરીના શિક્ષણ સાથે તાલમેલ સાધી શક્યા નહીં. તેઓ તેમનાં માતા-પિતાના દબાણ હેઠળ કામ કરી રહ્યા હતા. ઘણા પ્રયત્નો પછી, તેમને છેક 2021માં તેની પદવી મળી. અને તેમને હંમેશાં જેમાં રસ હતો – સિનેમેટોગ્રાફી – તેની કોઈએ પરવા કરી ન હતી.

“હું હંમેશા ફિલ્મો બનાવવા માંગતો હતો, પણ તે કેવી રીતે કરવું તે મને ખબર નહોતી. હું યુટ્યુબ પર કોર્સ શોધતો, પણ ત્યારે મને અંગ્રેજી સમજવામાં તકલીફ પડતી હતી, અને તમિલમાં શીખવનાર ભાગ્યે જ કોઈ હતું. મેં MGR ગવર્નમેન્ટ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં અરજી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને મને કોલ પણ આવ્યો, પણ મારા ઇન્ટરવ્યૂના પ્રદર્શન અને હાઇસ્કૂલના માર્ક્સને કારણે મને ત્યાં સીટ મળી નહીં.”

“પછી હું એક ખાનગી કોલેજમાં ગયો. તેમણે ટ્યુશન ફી તરીકે 4 લાખ રૂપિયા માંગ્યા, સાથોસાથ એક કેમેરો, એક લેપટોપ, એક હાર્ડ ડિસ્ક અને ફોટોગ્રાફી અથવા સિનેમેટોગ્રાફીમાં બે વર્ષનો અનુભવ પણ માંગ્યો. મારા પિતરાઈ ભાઈએ મને કોઈમ્બતુરમાં એક મિત્રના સ્ટુડિયોમાં નોકરી અપાવી દીધી. 4-5 વર્ષ સુધી મેં લગ્નો, તહેવારો અને કમર્શિયલ ફોટો શૂટ્સનું કામ કર્યું. પણ પછી મને અહેસાસ થયો કે હું સિનેમેટોગ્રાફર બનવા માંગતો હતો. પણ ત્યાં સુધીમાં તો મેં એ વર્ષો વેડફી નાખ્યાં હતાં.” કાર્તિકેયને પછીનાં બે વર્ષ પુસ્તકો વાંચવામાં અને ઇન્ટરનેટ પર ફિલ્મો જોવામાં વિતાવ્યાં. ત્યાર બાદ તેઓ એડમિશન માટે પાછા એ જ ખાનગી કોલેજમાં ગયા. પણ હવે તે તેમને પોસાય તેમ નહોતું, કારણ કે ફી 4 લાખથી વધીને 6 લાખ થઈ ગઈ હતી.

આ એ સમય હતો જ્યારે, 2023માં, તેઓ એમ. પલાની કુમારને મળ્યા અને પુડુક્કોટ્ટઈ ડિસ્ટ્રિક્ટ ગવર્નમેન્ટ મોડલ સ્કૂલમાં વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવા માટે તેમની સાથે જોડાયા. પછીનાં ત્રણ વર્ષ સુધી તેમણે આ જૂથ સાથે મુસાફરી કરી અને ફોટોગ્રાફીના વર્કશોપમાં ભાગ લીધો. 2026માં, તેમણે પારી પર તેમની પહેલી ફોટો-સ્ટોરી પ્રકાશિત કરી.

“મેં બે શોર્ટ ફિલ્મોનું શૂટિંગ પૂરું કરી લીધું છે. તેમાંથી એક 2022માં ઇન્ડિયન ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ [IFP] માટે હતી, અને બીજી તમિલનાડુમાં ‘નાન મુધલવન શોર્ટ ફિલ્મ્સ’ હેઠળની એક સ્પર્ધા અંતર્ગત, જેની પસંદગી ટોચની દસ એન્ટ્રીઓમાં થઈ હતી. અત્યારે હું કાજુના કામદારો પર એક ડોક્યુમેન્ટ્રી ફિલ્મ બનાવી રહ્યો છું.” કાર્તિકેયન ફોટોગ્રાફી અને શિક્ષણ ઉપરાંત ઘણી બધી બાબતો શેર કરે છે. મિત્રતા, પરિવાર અને ભવિષ્ય વિષે તેઓ વિજય, અડગતા અને અતૂટ હિંમતથી ભરેલા અવાજમાં વાત કરે છે.

નીલગિરિનાં જંગલોમાંથી આવતા વધુ એક મક્કમ અવાજ, 25 વર્ષીય કે. રવિકુમાર કહે છે, “મેં હાર ન માની. હું પલાની અન્નાને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર મારા ફોટા મોકલતો રહ્યો.” બોક્કાપુરમ ગામના બેટ્ટા કુરુમ્બા સમુદાયના આ આદિવાસી યુવાને ‘નીલગિરી પર્ટીક્યુલરલી વલ્નરેબલ ટ્રાઈબલ ગ્રુપ ફેડરેશન’ની ઑફિસમાં એક સહકર્મી પાસેથી એક જૂના કેમેરા પર પ્રેક્ટિસ કરીને ફોટોગ્રાફી શીખી હતી. પરંતુ જ્યારે તેમને એક મિત્ર દ્વારા પલાની કુમાર વિષે જાણવા મળ્યું, ત્યારે રવિને વધુ શીખવાની ઈચ્છા થઈ.

“એક દિવસ આખરે અન્નાનો જવાબ આવ્યો અને તેમણે મને પૂછ્યું કે શું મને ફોટોગ્રાફીમાં રસ છે. તેમણે મારી ટિકિટના પૈસા ચૂકવ્યા અને મને ફોટોગ્રાફી વર્કશોપ માટે ચેન્નાઈ બોલાવ્યો. ત્યાં મેં પુસ્તકો વાંચ્યાં, પ્રવાસ કર્યો, ફોટા પાડ્યા અને ડોક્યુમેન્ટરી ફોટોગ્રાફી વિષે શીખ્યો. મારે મારા સમુદાયની વાર્તા કહેવી હતી.” હવે રવિને સરકારી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવામાં કોઈ રસ નહોતો રહ્યો. તેમને પોતાનું લક્ષ્ય મળી ગયું હતું.

પરંતુ પતિ દ્વારા છોડી દેવાયા બાદ એકલા હાથે પાંચ બાળકોને ઉછેરનારાં તેમનાં માતા આનાથી ખુશ નહોતાં. “તેઓ ઇચ્છતાં હતાં કે હું સરકારી નોકરીની પરીક્ષાઓ માટે ભણું. તેઓ બૂમો પાડતાં, ‘તું આખો દિવસ કેમ કેમેરો લઈને ફર્યા કરે છે? આ બધું બંધ કર. જા જઈને ભણ, કોઈ સરકારી નોકરી શોધી લે. આમ રખડવાથી અને ફોટા પાડવાથી આપણને કાંઈ પૈસા નથી મળવાના.’ પણ પછી એક દિવસ પલાની અન્ના તેમના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે અમારા ઘરે આવ્યા અને તેમની સાથે વાત કરી. ત્યારથી તેમણે વઢવાનું બંધ કરી દીધું. મેં તેમના જીવનના સંઘર્ષોનું દસ્તાવેજીકરણ કરતી એક વાર્તા તૈયાર કરી. તેઓ મારા પહેલા પ્રદર્શનમાં આવી શક્યા નહોતાં, પરંતુ આ વખતે તેઓ મારી સાથે આવશે − આ તેમની ચેન્નાઈની પહેલી મુલાકાત હશે.” રવિના અવાજમાંની ખુશી હવે છુપાય તેમ નથી.

“મારું સપનું મારા લોકો માટે સતત કામ કરતા રહેવાનું છે. મેં બિન-આદિવાસી લોકોને દારૂના બદલામાં આદિવાસી જમીન પચાવી પાડતા જોયા છે. તેઓ તેમની પાસે ખેતરોમાં કામ કરાવે છે અને મજૂરીને બદલે દારૂ આપે છે. લોકોને એવું લાગે છે કે અમને પૈસાની જરૂર નથી, કે અમે મહેનતુ લોકો નથી. અને અમે દારૂની એક બોટલ માટે ગમે તે કરી છૂટીશું. મેં સ્નાતકનો અભ્યાસ પૂરો કરી લીધો હોવા છતાં લોકોએ મને આવી જ ઓફર કરી છે.” રવિ કોલેજ જનારા તેમના સમુદાયની ત્રીજી વ્યક્તિ છે. તેમણે ઇતિહાસ વિષય સાથે BA કર્યું છે.

“બિન-આદિવાસીઓ દ્વારા અમારા લોકોને જે રીતે ચીતરવામાં આવે છે તે મને જરાય પસંદ નથી. તેઓએ આદિવાસીઓની જમીન પર રિસોર્ટ બાંધી દીધા છે અને પછી તેઓ ત્યાં આદિવાસીઓનો જ મજૂરો તરીકે ઉપયોગ કરે છે. અમે કોઈ ગુલામ નથી. અમારી એ ઓળખ નથી. અમે રોજ જીવતા રહેવા માટે સખત મહેનત કરીએ છીએ. અમારા સમુદાયમાં મારી માતા જેવી મહિલાઓ છે જેઓ સાવ એકલા હાથે કાળી મજૂરી કરીને પોતાનાં બાળકોને ઉછેરે છે – કોફી એસ્ટેટમાં લાકડાં વીણવાં, બીજા લોકોના બગીચા સંભાળવા, છાણાં વેચવાં. અને એટલે જ મેં તેમની વાર્તા લખી. હું ઇચ્છું છું કે આપણે આપણી વાર્તાઓ જાતે જ લખીએ.” અને પોતાના લોકો વિષે દસ્તાવેજીકરણ કરવાનું ચાલુ રાખવા સાથે, રવિ પીપલ્સ ફોટોગ્રાફર્સ કલેક્ટિવના અન્ય તમામ લોકોની જેમ જ, ભાવિ પેઢીને પણ તૈયાર કરી રહ્યા છે, જેમને તેઓ પોતાની આ જવાબદારી સોંપશે. નીલગિરી ડિસ્ટ્રિક્ટ ગવર્નમેન્ટ મોડલ સ્કૂલના યુવા વિદ્યાર્થીઓને ફોટોગ્રાફી શીખવવા માટે તેઓ નજીકના મસિનાગુડીથી ઊટી સુધી બસમાં બે કલાકની મુસાફરી કરે છે.

હૈરુનિશા, નૂર નિશા, સુબાગોમતી, કીર્તિ, મુકેશ, કાર્તિકેયન, રવિકુમાર – સાત વિદ્યાર્થીઓ, સાત વાર્તાઓ અને સાત દૃષ્ટિકોણ. આ બધા જ પીપલ્સ ફોટોગ્રાફર્સ કલેક્ટિવનો ભાગ છે, જેઓ ન્યાય માટેના એક સમાન સંઘર્ષમાં જોડાયેલા છે, પોતાના હાથમાં એક કેમેરો લઈને વ્યક્તિગત અને સામૂહિક લડાઈ લડી રહ્યા છે, અને એક જ માર્ગદર્શક − એમ. પલાની કુમારના માર્ગદર્શન હેઠળ આગળ વધી રહ્યાં છે. તેમના અને આ વિદ્યાર્થીઓના કામને ઘર અને મંચ પૂરું પાડવા બદલ પારી કેટલું ગૌરવ અનુભવે છે!

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા