પઝાવેરકાડુના જળમાં જિવનનિર્વાહ

નવેમ્બર મહિનાની એક અમાસની રાત છે અને ઘડિયાળમાં રાતના 9 વાગ્યા છે. તમિલનાડુના દરિયાકાંઠે આવેલા પઝાવેરકાડુમાં (જે પુલિકટ તરીકે પણ ઓળખાય છે) નદીનું મુખ એકદમ સૂમસામ છે. પાણીમાં એક વાદળી હોડી, દરિયાના પ્રવાહ સાથે હિલોળા લેતી ખુલ્લા સમુદ્ર તરફ આગળ વધી રહી છે.

હોડીમાં સરત કુમાર, અરુણ કુમાર અને સેવિથ કુમાર સવાર છે. તેમના પગ પાસે લાકડાના સાત વાંસ અને ગૂંચળા વળાયેલી નાયલોનની જાળ પડી છે. આ માછીમારો દરિયાકાંઠે આવેલા તોનિરેવુ ગામના છે, અને બાળપણથી જ માછીમારી કરતા આવ્યા છે.

મારો ઉછેર દરિયાકિનારાથી બહુ દૂર નથી થયો, અને હું હંમેશાં દરિયામાં જવાના સપના જોતી હતી, પણ મારા માતા, જેઓ એકલા હાથે અમને ઉછેરી રહ્યા હતા, તેઓ મારી અને મારી બહેનની સુરક્ષાને લઈને ખૂબ જ ચિંતિત રહેતા હતા. એટલે, પાણીમાં જવાની અમને સખત મનાઈ હતી.

જ્યારે હું 16 વર્ષની હતી ત્યારે મેં પહેલી વાર પઝાવેરકાડુની મુલાકાત લીધી હતી. મેં ચેન્નઈ ક્લાઈમેટ એક્શન ગ્રુપ દ્વારા આયોજિત એક ફોટોગ્રાફી વર્કશોપમાં ભાગ લીધો હતો, અને ફોટોજર્નાલિસ્ટ પલાની કુમારના માર્ગદર્શન હેઠળ કામ કર્યું. દરિયાકિનારાને જ પોતાનું ઘર માનતા લોકોના જીવન વિશે જાણવાની મને ખૂબ જિજ્ઞાસા હતી.

જાતે પાણીમાં જવાની હિંમત કરતાં મને હજુ થોડાં વર્ષો લાગી ગયાં.

મારી આ વર્ષો જૂની ઈચ્છા આખરે ત્યારે પૂરી થઈ જ્યારે હું પઝાવેરકાડુના બદલાતા જતા ભૌગોલિક ચિત્ર અને પાણી સાથેના માછીમારોના બદલાતા સંબંધોને સમજવા માટે માછીમારી કરવા જતી વાદળી હોડીમાં સવાર થઈ.

30 વર્ષીય સરત મને સમજાવે છે તે હું ધ્યાનથી સાંભળી રહી છું: “નદીનું વહેણ કિનારા તરફ જોરથી ધસી આવે છે, અને ઓટના સમયે, માછલી, ઝીંગા અને બીજા જીવો પ્રવાહ સાથે ખેંચાઈ આવે છે.”

એક કલાક પછી, રાત્રે 10 વાગ્યે, તેઓ જાળ ફેલાવવા માટે પહેલો વાંસ પાણીમાં ઉતારે છે. સરત ઉમેરે છે, “વાંસ રોપવાનો અર્થ છે શ્વાસ રોકીને પ્રવાહની સામે ટકી રહેવું.” ચાલીસી વટાવી ચૂકેલા અરુણ અને સેવિથ બાકીના વાંસ રોપે છે અને ખાતરી કરે છે કે જાળ આખી રાત માટે બરાબર પથરાયેલી રહે. દરેક જાળ લગભગ 32 મીટર લાંબી હોય છે. એક હોડીમાં ત્રણ કે ચાર જાળ નાખવામાં આવે છે અને તેને લગભગ છ કલાક સુધી પાણીમાં રહેવા દેવામાં આવે છે.

પઝાવેરકાડુ ચેન્નઈથી લગભગ 60 કિલોમીટર ઉત્તરમાં, તિરુવલ્લુર જિલ્લામાં, પુલિકટ સરોવરના દક્ષિણ કિનારે આવેલું છે. આ સરોવર ભારતના સૌથી મોટા ખારા પાણીના સરોવરોમાંનું એક છે, અને તેનું પર્યાવરણતંત્ર લગભગ 720 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે.

આ વિસ્તારમાં માછીમારોની લગભગ 40 જેટલી વસાહતો છે, જેઓ પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે આ પાણી પર નિર્ભર છે. ઉત્તર ચેન્નાઈમાં બંદરો અને ઔદ્યોગિક કોરિડોર અસ્તિત્વમાં આવ્યા તે પહેલાંના સમયથી, તોનિરેવુના આ પરિવાર જેવા ઘણા પરિવારોનો ઈતિહાસ જોડાયેલો છે. મોટાભાગના પરિવારો દલિત સમુદાયના છે.

આજે રાત્રે, ગામના બીજા 10 માછીમારો પણ આવ્યા છે; સારી માછલીઓ મળવાની આશાએ ચાર હોડીઓ દરિયામાં ઉતરી છે.

એક સમયે નદીના મુખ પાસે માછીમારી કરવાને લઈને ગામડાં વચ્ચે ઝઘડાઓ થતા. જમાત − સમુદાયની પંચાયત − ‘પાડુ’ પ્રથાનું પાલન કરે છે, જે એક પરંપરાગત પ્રણાલી છે જેમાં ચોક્કસ વિસ્તારોમાં માછીમારીના અધિકારો વારાફરતી આપવામાં આવે છે. તે અંતર્ગત રાતોને ત્રણ ગામો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે: તોનિરેવુ, લાઇટ હાઉસ અને સેમ્બાસી પલ્લી. દરેક ગામમાં લગભગ 40 માછીમારોની એક ટુકડી હોય છે.

સરત કહે છે, “અમે લગભગ છ કલાક સુધી જાળને પાણીમાં રાખીએ છીએ. કોઈ દિવસ અમે ફક્ત એક કિલો ઝીંગા લઈને પાછા ફરીએ છીએ, તો કોઈક દિવસ ટન લઈને. જ્યાં સુધી અમે પાછા ન આવીએ, ત્યાં સુધી અમારામાંથી કોઈને ખબર નથી હોતી કે આજે શું હાથ લાગશે.”

બીજા દિવસે સવારે, રાત્રે પકડેલા બધા ઝીંગા ભેગા કરીને કિનારે લાવવામાં આવે છે અને ‘ઇડઈ પરાઘર’ (વચેટિયા) પાસે લઈ જવામાં આવે છે. આ વચેટિયા માછીમારો અને તે વિસ્તારમાં માછલી વેચતી મહિલાઓ વચ્ચે કડીરૂપ હોય છે.

ઝીંગાની સાથે માછલી અને કરચલા પણ પકડાય છે. પરંતુ હવે પકડાતી માછલીઓમાં મોટાભાગે ઝીંગા જ હોય છે. જો રાત સારી જાય, તો એક માછીમાર 1,000 રૂપિયા ઘરે લઈ જઈ શકે છે. વરસાદના દિવસો વધુ કમાણી કરાવે છે, પરંતુ તે વધુ જોખમી પણ હોય છે. સેવિથ કહે છે, “ભારે વરસાદ દરમિયાન જ્યારે અમે નદીના મુખમાં પ્રવેશીએ છીએ, ત્યારે અમે અમારા જીવને જોખમમાં મૂકીએ છીએ. ક્યારેક ભારે પ્રવાહ કે વાવાઝોડામાં અમારી જાળ ખોઈ બેસીએ છીએ.”

જો કોઈ જાળ દરિયામાં તણાઈ જાય, તો તેમણે દરેક જાળ પાછળ 7,000 થી 8,000 રૂપિયાનું નુકસાન વેઠવું પડે છે.

સેવિથ તેમના એક મિત્રને ગુમાવ્યાની વાત યાદ કરે છે, જે તોફાન દરમિયાન અચાનક તોફાની પાણીમાં પડી ગયા હતા. તેઓ પારીને કહે છે, “અમે અમારા સાથી વેલમુરુગનને ગુમાવ્યા છે. સરકારે કોઈ આર્થિક સહાય કે વળતર આપ્યું નથી. અમે અમારા કામમાં જીવના જોખમે ખેડાણ કરીએ છીએ કારણ કે આગળની પળે શું થશે તેની અમને કંઈ જ ખબર હોતી નથી.”

તેમનું કામ એક ચક્રમાં ચાલે છે – એક રાત નદીના મુખમાં માછીમારી, અને બે દિવસ કોસસ્થલૈયાર નદીમાં કાસ્ટ નેટ વડે માછીમારી. તે દિવસોમાં, માછીમારો એકલા કટ્ટુમરમમાં (એક પ્રકારની હોડીમાં) જાય છે. તેઓ પાણીમાં કાસ્ટ નેટ (હોડી પર વપરાતી મોટી જાળથી અલગ, નાની, ગોળાકાર અને વજનવાળી જાળ) નાખે છે, થોડી મિનિટો માટે રાહ જુએ છે, અને પછી તેને માછલીઓ સાથે પાછી ખેંચી લે છે, જેમાં ઝીંગા, માછલી અને કરચલા હોય છે. ગામના મોટાભાગના લોકો આ રીતે જ કામ કરે છે.

સરત L&T શિપયાર્ડમાં ડ્રાઇવર તરીકે પણ કામ કરે છે, અને મહિને લગભગ 20,000 રૂપિયા કમાય છે. તેઓ કહે છે, “અમારી વસાહતમાં મોટાભાગના લોકો રાત્રે માછીમારી કરે છે અને કાસ્ટ નેટથી કામ કરે છે. થોડાઘણા લોકો અશોક લેલેન્ડ અને L&Tમાં નોકરી કરે છે.”

પાણીમાં લગભગ 10 કલાક ગાળ્યા પછી આખરે હોડી પાછી ફરે છે. અમે જેવા બહાર પગ મૂકીએ છીએ, કે તરત અમારા પગ કિનારાના હળવા અને ઠંડા પાણીમાં ડૂબી જાય છે. કાંઠાની આસપાસ, ઈરુલર આદિવાસી સમુદાયના લોકો ચારો નાખીને માછીમારી કરતા જોવા મળે છે − આ પેઢીઓથી ચાલી આવતી એક રીત છે.

સેવિથ યાદ કરતાં કહે છે, “ચારો નાખીને માછલી પકડવી એ અમારી સૌથી જૂની અને પરંપરાગત રીત હતી. પરંતુ આજે આ પદ્ધતિથી ગુજરાન ચલાવી શકાય તેમ નથી.”

તોનિરેવુના જ એક સાથી માછીમાર, ભુવનેશ, એ સમયને યાદ કરે છે જ્યારે ખૂબ માછલીઓ પકડાતી હતી. તેઓ ઔદ્યોગિક કચરાથી દૂષિત થયેલી કોસસ્થલૈયાર નદીના પ્રદૂષકોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહે છે, “ત્રણ દાયકા પહેલાં, માછલીઓ અને નદીનું પાણી, બંને સ્વસ્થ હતાં.”

“પહેલાં અમે જાતજાતની માછલીઓ પકડતા હતા. અમે કેલુથી માછલીને [કેટ ફિશ] મીઠામાં બોળીને ચારાના હૂકમાં લગાવતા – કરચલો તેને પકડી લેતો અને ફસાઈ જતો. નદીના મુખ પાસે અમે આ રીતે કરચલા પકડતા હતા.”

પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે, અને માછીમારો કહે છે કે હવે તેઓ મોટે ભાગે ઝીંગા જ પકડે છે. ઉત્તર ચેન્નઈના દરિયાકાંઠે પહેલાંથી જ મોટા બંદરોનું માળખું આવેલું છે અને માછીમારોનું કહેવું છે કે દરિયાકાંઠાના પાણી સુધીની તેમની પહોંચ વર્ષો જતાં સીમિત થઈ ગઈ છે. કાંપ જમા થવાને કારણે સરોવરની ઊંડાઈ ઘણા વિસ્તારોમાં લગભગ 3.8 મીટરથી ઘટીને લગભગ 2 મીટર થઈ ગઈ છે. અદાણી કટ્ટુપલ્લી પોર્ટના વિસ્તરણ પ્રોજેક્ટે તે અનિશ્ચિતતાને વધુ ઘેરી બનાવી છે.

સરત કહે છે, “જો [પોર્ટનો] વિસ્તરણ પ્રોજેક્ટ પૂરો થઈ જશે તો અમે માછીમારી કરી શકીશું નહીં. ચેન્નાઈના ઉત્તર ભાગમાં ત્રણ બંદરોની શી જરૂર છે? કોને આની જરૂર છે? આ અમારા બાપદાદાનો વ્યવસાય હોવાથી, આના વિના અમારો કોઈ આરો નથી.”

આ વાર્તા પારી ફેલોશિપ 2025 હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા