ગણેસનનું રોજીંદુ જીવનચક્ર

“એલુમિનિયા પાતિરમ [એલ્યુમિનિયમના વાસણો]!

"હું મારું ગળું જેટલો અવાજ કાઢી શકે તેનો ઉપયોગ કરું છું. હું સ્પીકર્સનો ઉપયોગ કરતો નથી. તે માત્ર મારો શ્વાસ છે."

“મારું નામ ગણેસન છે. હું મારી સાયકલ પર જે વસ્તુઓ લઈ જઉં છું તે વેચું છું. પ્લાસ્ટિકમાંથી બનેલી આ ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ અને ધાતુના વાસણો વેચીને હું મારા બાળકોનું પેટ ભરું છું. આજે ખાવું હશે તો મારે થોડા [પાણી ભરવાના] ઘડા વેચવા પડશે. ચાલો હું નીકળું!”

હું કારઈકુડી નજીક કાનડકાતનમાં ગણેસનને મળ્યો હતો. હું તસવીરો દ્વારા એક વ્યક્તિની વાર્તાનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માગતો હતો. હું જે દિવસે તેમને મળ્યો તે દિવસે 61 વર્ષના ગણેસન કોત્તમંગળમ ગામ ગયા હતા. તેમણે એક મોટા સ્મિત સાથે મારી વિનંતી સરળતાપૂર્વક સ્વીકારી હતી.

મેં આગામી છ દિવસ તેમની સાથે વિતાવ્યા, હું સવારે 6 વાગ્યે નાગરમ ગામમાં તેમને ઘેર પહોંચી જતો, અને દિવસભર સાયકલ ચલાવીને તેઓ જિલ્લામાં એક ગામથી બીજે ગામ જતા ત્યારે હું તેમની પાછળ પાછળ જતો. દિવસ લાંબો અને શારીરિક રીતે થકવી નાખતો હોવા છતાં તેમના ચહેરા પર અથવા તેમના શારીરિક હાવભાવમાં ક્યારેય સહેજ પણ તાણ કે થાકનો અણસાર સરખોય દેખાતો નહોતો.

ગામડાના રસ્તાઓ પર પુષ્કળ ભાર ઊંચકીને સાયકલ ચલાવવી સહેલી નથી. મુખ્ય રસ્તાઓ પર કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ ગામડાઓની અંદર લઈ જતા રસ્તાઓ સામાન્ય રીતે ઉબડખાબડ, કાંકરીવાળા, ધૂળિયા હોય છે; આડરસ્તામાં નહેરના કિનારે ઉપર-નીચે જવું પડે છે, અને રસ્તાઓ ખૂબ જ સાંકડા હોય છે અને માલસામાન સાથેની સાયકલ સરળતાથી ચલાવવી મુશ્કેલ હોય છે. મારે હું મારી મોટરસાયકલ પરથી પડી ન જાઉં તેનું ધ્યાન રાખવું પડતું હતું.

ગણેસને મને કહ્યું કે તેઓ દિવસમાં ઓછામાં ઓછું 10 થી 15 કિલોમીટર સાયકલ ચલાવે છે. અને વેચવા માટેના એલ્યુમિનિયમના વાસણો અને બીજી વસ્તુઓ મળીને તેઓ 15 થી 20 કિલો વજન વહન કરે છે. તેઓ તેમના ગામ નાગરમથી ઉત્તરે પુલ્લોનવિડતિ, પશ્ચિમમાં પુદક્કોટ્ટઈ ઉપરાંત તમિળનાડુના પુદુક્કોટ્ટાઈ જિલ્લાના 50 થી વધુ ગામો અને નગરોમાં પોતાની સાઈકલ પર મુસાફરી કરે છે.

આ પેડલ સાયકલ તેમનો રોજનો સાથી છે, સૌથી વિશ્વાસુ સહાયક છે.

પોતાના વાહન તરફ જોઈને મજાક કરતા તેઓ કહે છે, “સીટની એક બાજુ તૂટેલી છે. “[પણ] મને સાયકલ જ ફાવે છે. મને [મોટર] સાયકલ ચલાવતા આવડે છે, પણ હું એ ખરીદીશ નહીં. હું તો મારી સાયકલ પર જ આવજા કરું છું. તે એક આદત થઈ ગઈ છે.” એક વાર મેરપણૈક્કાડમાં તેમનું ટાયર ફ્લેટ થઈ ગયું હતું, પરંતુ તેઓ કહે છે કે ટ્યુબ રિપેર કરવા પર 30 રુપિયા ખર્ચવાને બદલે તેઓ તેને ધકેલીનેપાછી લઈ આવ્યા હતા- એ 7-8 કિલોમીટરની સફર હતી. “પહોંચીને તરત જ મેં જાતે જ ટ્યુબ બદલી નાખી.”

મોટરબાઈકથી તેમનો ખરચ વધશે. 50 થી 100 પેટ્રોલના થશે. તેઓ કહે છે કે, "પણ જો હું સાયકલ વાપરતો હોઉં અને પડી જાઉં તો પણ હું કોઈક રીતે પેડલ ઠીક કરીને ઘેર પહોંચી શકું. [મોટર] સાયકલ થોડી ડરામણી છે - એના પરથી જો હું પડી જાઉં, તો એને ખાસું નુકશાન થાય, તૂટી પણ જાય. મારી બધી (રોપેલી) મૂડી બરબાદ થઈ જાય. તેથી હું મારી ગતિએ આ સાયકલ પર બધે ફરું છું."

ગણેસન 1980ના દાયકાથી સાયકલ ચલાવે છે. "હું ક્યારેય રજા લેતો નથી. પછી મને માથું દુખતુ હોય કે તાવ હોય, હું ગોળી લઈ લઉં છું અને સાયકલ પર નીકળી પડું છું, મેં ક્યારેય કામ બંધ નથી રાખ્યું. કોઈ પારિવારિક પ્રસંગો હોય તો હું પરિવારના બીજા સભ્યોને જવાનું કહું છું, મારે તો બસ, હું ને મારી સાયકલ. હું ઓછામાં ઓછા 15 થી 20 કિલોમીટર સાયકલ ચલાવું તો જ મને રાત્રે સારી ઊંઘ આવે છે. સાયકલ ચલાવું ત્યારે મને મારા શરીરમાં સ્વતંત્રતાની લાગણી થાય છે. મને કોઈ બીમારી નથી."

ગણેસન બધો ભાર લઈને ઘેર પાછા ફરી રહ્યા હોય ત્યારે તેમણે સતર્ક રહેવું પડે છે. "સામેથી આવતી ગાડીની (હેડ) લાઇટનો પ્રકાશ મારી આંખમાં આવે છે અને હું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતો નથી. તેથી મેં મારું સંતુલન ગુમાવ્યું છે અને ઉતરતી વખતે અથવા ઉતર્યા પછી સ્થિર ઊભો રહું ત્યારે પણ પડી ગયો છું."

વિરુદનગર જિલ્લાના સત્તુર તાલુકાના ગામ અમ્માપટ્ટીમાં જન્મેલા ગણેસન માત્ર સાત વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું હતું. મારવાર સમુદાય (ડિ-નોટિફાઇડ જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ) નો આ પરિવાર, પુદક્કોટ્ટઇ જિલ્લાના કીરમંગળમ નજીક આશરે 1000 લોકોની વસ્તી ધરાવતા ગામ નાગરમમાં રહેવા ગયો હતો. તે સમયે તેમની ઉંમર 17 વર્ષની હતી.

ત્રણ ભાઈઓમાં ગણેસન વચલા બાળક છે; તેમના મોટા ભાઈ સત્તુર અમ્માપટ્ટી, વિરુદનગરમાં છે અને તેમનો નાનો ભાઈ કીરમંગળમમાં છે - તેની પાસે એક ટેમ્પો છે જેનો ઉપયોગ તે ધાતુનો ભંગાર ખરીદવા અને વેચવા માટે કરે છે.

તેઓ યાદ કરે છે, "મારા પિતા (જીવિત) હોત તો અમે શાળામાં જઈ શક્યા હોત અને ઉચ્ચ સ્થાનો પર પહોંચી શક્યા હોત, પરંતુ એમ ન બન્યું. હું ઉપરાઉપરી બે વર્ષ 2 જા ધોરણમાં બે વાર નાપાસ થયો હતો. હું ભણ્યો હોત તો આજે હું વધુ સારી સ્થિતિમાં હોત." મને વારંવાર એ શબ્દો યાદ આવે છે, અને મને આશા છે કે જે કોઈ આ વાંચશે તેને પણ શિક્ષણના મહત્વ વિષે આ મહેનતુ માણસના શબ્દો યાદ રહેશે.

તેઓ પોતે ભણ્યા નથી અને આર્થિક મુશ્કેલીમાં જેના પાર આધાર રાખી શકાય એવી જમીન ન હોવાને કારણે ગણેસનને તેમના બાળકોને ભણાવવાની ખૂબ ઈચ્છા છે. તેમણે તેમની મોટી દીકરીના શિક્ષણ માટે થોડા લાખ રુપિયાની કેટલીક બેંક લોન લીધી છે. હજી આજે પણ તેઓ શક્ય તેટલી લોન ચૂકવી રહ્યા છે. તેમની મોટી દીકરી 35 વર્ષના મુત્તુમારીએ નર્સિંગમાં બીએસસી કર્યું છે અને તિરુવરંગુલમમાં કેન્દ્ર સરકારની નોકરી કરે છે. તેમની દીકરી સારું કમાય છે એ વધી તેઓ ખુશ છે અને કહે છે કે દીકરી જે 5000 રુપિયા ઘેર મોકલે છે તેમાંથી પરિવારનું ગુજરાન ચાલે છે.

કન્યાના પરિવારને પરવડે તેમ નહોતું એટલે ગણેસને કન્યાને સોનાના ચાર સિક્કા આપીને પોતાના દીકરાના લગ્ન કરાવ્યા હતા. યુવાન દંપતિ તેમની સાથે રહે છે. તેમના બંને મોટા બાળકો કમાયછે અને ઘણીવાર તેમને કામ કરવાનું બંધ કરવા વિનંતી કરે છે, પરંતુ તેઓ પોતાના સૌથી નાના બાળકના ભણતર અને લગ્ન માટે પૈસા ચૂકવવા માટે કામ કરવા મક્કમ છે.

ચિત્રાદેવી ગણેસનના પત્ની છે. 55 વર્ષના ચિત્રાદેવીએ 5 મા ધોરણમાં શાળા છોડી દીધી હતી, અને તેઓ મનરેગાનું કામ કરતા દાડિયા મજૂર છે. તેઓ બપોરે 2 વાગ્યાની આસપાસ કામ પરથી ઘેર પાછા ફરે છે અને પરિવાર માટે રસોઈ બનાવે છે. ચિત્રાદેવી મને કહે છે, "અમે બપોરે જમતા નથી. ફક્ત સવારે નાસ્તો કરીએ છીએ અને રાત્રે જમીએ છીએ. ગણેસન ફક્ત સવારે અને રાત્રે જ ખાય છે. તેઓ બપોરે જમતા નથી. તેને બદલે બપોરના ભોજનમાં તેઓ ફક્ત પાણી પીએ છે."

“સવારે લગભગ 9-10 વાગ્યે હું મારી સાયકલ લઈને ગામડે ગામડે જાઉં છું. છ વાગ્યા સુધીમાં ઘેર પાછો ફરું છું. વેચતી વખતે હું જૂની વસ્તુઓ પણ ખરીદું છું અને પછીથી તેને ભંગારમાં વેચી દઉં છું. આ પૈસા મારા બાળકો માટે છે. અમારી પાસે ઘર નથી. અમે આટલા વર્ષોથી મારી પત્નીના ઘરમાં રહીએ છીએ. આના પછી મારા બાળકો કમાઈને ઘર બનાવી શકે ત્યાં સુધી અમે આ (ઘર) ભાડે રાખીશું.”

ગણેસન પોતાનો ગામમાં આવવાનો સમય મનરેગાનું કામ કરતા હોય અને બપોરે 2 વાગ્યા પછી જ નવરા પડતા હોય એવા ગ્રાહકો સાથે મેળ ખાય એ રીતે નક્કી કરે છે. રવિવારે તેઓ રોજના કરતાં મોડા, સાંજે 7 વાગ્યાની આસપાસ, સૂર્યાસ્ત સમયે પાછા ફરે છે. તેઓ મોબાઇલ ફોન રાખતા નથી, તેથી "કેટલાક દિવસે મારી પત્નીને ચિંતા થાય છે અને તે મારી રાહ જોતી રસ્તા પર ઊભી રહે છે."

"લોકો મને સારી રીતે ઓળખે છે."

ગણેસનને પોતાના ગ્રાહકો પ્રત્યે કેટલો ઊંડો પ્રેમ છે અને તેઓ બધાની સાથે કેવી રીતે વાત કરે છે તે મેં જોયું. મેં તેમની સાથે વિતાવેલા બધા દિવસોમાં મેં તેમને ક્યારેય કોઈની સાથે કઠોરતાથી બોલતા જોયા નથી. ગણેસને મને કહ્યું કે તેઓ તેમના ગ્રાહકો સાથેના સંબંધોનો આદર કરે છે, અને એ સંબંધને કારણે જ તેઓ 40 વર્ષથી વધુ સમયથી તેમનો ધંધો ચાલુ રાખી શક્યા છે.

ગણેસન જે ગામોની મુલાકાત લે છે ત્યાંના લોકો તેમને 'નાગરતાર' - નાગરમના રહેવાસી, કહે છે. તેઓ ગામડાઓની અંદરના સાયકલ માટેના બધા રસ્તા જાણે છે અને તેઓ કહે છે કે લોકો તેમની અઠવાડિક સફરની રાહ જુએ છે. કેટલાક લોકો એવા છે જે તેમની પાસેથી જ ખરીદે છે. તેઓ ભાવમાં રક્ઝકને પ્રોત્સાહન આપતા નથી. “તેઓ કિંમત ચૂકવી શકે તો હું વેચું છું નહીં તો નથી વેચતો. હું 100 રુપિયામાં કોઈ વસ્તુ ખરીદું અને ઓછામાં ઓછા 10 રુપિયાના નફામાં વેચું તો હું આગળ વધી શકું, નહીં તો હું અટકી જાઉં.

"હું પુદક્કોટઈ જિલ્લાના અરંતાગીમાં આવેલી દુકાન ન્યુ ડિલક્સમાંથી ખરીદી કરું છું. હું હંમેશા એ જ દુકાનમાંથી સામાન ખરીદું છું અને બીજી દુકાનોમાં જતો નથી. 1980 માં, તેમણે મને 1400 રુપિયાનો સામાન આપ્યો હતો. આજે તે સામાનની કિંમત લગભગ 7000 રુપિયા છે." ગણેસન કહે છે કે તેમની સરેરાશ દૈનિક આવક લગભગ 200 રુપિયા છે, પરંતુ એવા દિવસો પણ હોય છે જ્યારે તેઓ કોઈ વેચાણ કરતા નથી અને કશી જ કમાણી કરતા નથી.

ગામડાઓમાં તેમની સફર દરમિયાન ગણેસન જૂનું લોખંડ અને પ્લાસ્ટિક, વપરાયેલા એલ્યુમિનિયમના વાસણો, જૂના તાંબાના વાસણો, જૂના ચાંદીના વાસણો, રબરના ઉત્પાદનો, જૂની સાયકલો, પ્લાસ્ટિકની અને કાચની બાટલીઓ, પતરું વિગેરે લે છે. તેઓ કહે છે કે આ બધું હું 2-3 મહિના સુધી "મારા ઘરના એક ખૂણામાં એક કોથળામાં ભરીને એકઠું કરું છે. હું તેને રોજેરોજ વજન પ્રમાણે વેચી ન શકું, તેમ કરું તો મને ખૂબ ઓછો નફો થાય. 20 થી 80 કિલો ભંગાર ભેગો થાય પછી હું તેને એ દુકાને લઈ જાઉં છું જ્યાંથી હું વસ્તુઓ ખરીદું છું. જો હું તેને હું જ્યાંથી ખરીદી કરું છું એ દુકાનમાં લઈ જાઉં તો પ્લાસ્ટિક 20-22 રુપિયે વેચાય છે, જ્યારે ભંગારની દુકાનોમાં તેઓ એ 15 રુપિયામાં લે છે. એટલે મને 5 રુપિયાનું નુકસાન થાય. મને ક્યાંયથી રોકડ મળતી નથી."

ભંગાર વેચતી વખતે ગણેસનને રોકડ સોદા પસંદ નથી કારણ કે તેઓ માને છે કે રોકડ તેમની સાથે ટકતી નથી, જ્યારે વસ્તુઓ ટકે છે. “હું હંમેશા તેને (ભંગારને) બદલે વસ્તુઓ [વાસણો] લઉં છું, ક્યારેય રોકડ લેતો નથી. હું ક્યારેય રોકડ ઘેર લઈ જતો નથી. હું હંમેશ એટલી જ કિંમતના વાસણો અને પ્લાસ્ટિકના ઘડા લઉં છું. હું એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર વેચું તો હું બદલામાં એલ્યુમિનિયમના વાસણો લઈ જાઉં છું. મોટાભાગની દુકાનોમાં સામાન્ય રીતે હું જ નવી વસ્તુઓ માટે દુકાનદારને પૈસા ચૂકવતો હોઉં છું, હું ક્યારેય પૈસા લેતો નથી. હું રોકડને બદલે વસ્તુઓ ખરીદું તો તે રહે છે અને હું ગમેત્યારે તેને વેચી શકું છું, કોઈ એને અડકશે નહીં.”

તેઓ રોકડ માત્ર ત્યારે જ ચૂકવે છે જ્યારે કિંમત 100 રુપિયા થતી હોય. જો કિંમત વધારે થતી હોય તો તેઓ કહે છે કે તેમની પાસે એટલા પૈસા નથી. "જો એ લોકો 500 કે 1000 રુપિયા માગે તો હું તેમની વસ્તુઓ [ભંગાર] લેતો નથી. હું તે લઈ ન શકું, અને એ બધું હું મારી સાયકલ પર પણ લઈ ન જઈ શકું. હું જે મારી સાયકલ પર ફિટ થાય છે એ જ લઉં છું."

જો કોઈને સાયકલ વેચવાની હોય અને ગણેસન વસ્તુઓ માટે રોકડ સિવાય કોઈ રીતે ચૂકવણી કરી શકે એમ હોય તો તેઓ પોતાની કાર્યપદ્ધતિ બદલી નાખે છે. તેઓ સાયકલનું સમારકામ કરે છે અને શાળાના વિદ્યાર્થીઓને 20 રુપિયાના નફા પર વેચે છે.

“હું બીજે દિવસે સાયકલ લેવા જાઉં છું. એ રીતે મને આ 5-6 સાયકલ મળી છે. જો મારા જેવા કોઈ સાયકલ માગે અથવા કોઈ શાળાએ જવા સાયકલ માગે તો હું પૈડાં બદલીને તેને સાફ કરું છું અને નફો ભલે ફક્ત 25 રુપિયા વધુ હોય તો પણ એ વેચી દઉં છું. હું બીજા કોઈને એ આપતો નથી, હું ફક્ત શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે જ રિપેર કરીને વેચું છું.”

ગણેસન તેમનું રોજીંદુ કામકાજ કરતા હોય ત્યારે તેમની તસવીરો લેતાની તક એ એક લહાવો રહ્યો છે અને તેમાંથી ઘણું શીખવા મળ્યું છે. હું તેમની તસવીર ખેંચતો હોઉં કે તેમને સવાલો પૂછતો હોઉં તેમણે ક્યારેય કશાની ના નથી પાડી કે નથી કોઈ ખચકાટ દર્શાવ્યો. તેમની મુશ્કેલીઓનું વર્ણન કરતી વખતે પણ તેમના ચહેરા પર હંમેશા સ્મિત રહેતું.

પહેલે દિવસે તેઓ સાયકલ પર બેઠા અને પેડલ મારવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે હું મારી મોટરસાયકલ પર તેમની પાછળ ગયો હતો. મારા મનમાં એક ખચકાટની લાગણી થઈ હતી, અને મને થયું હતું કે કદાચ મારે સાયકલ પર તેમની પાછળ જવું જોઈએ. પણ હું તેમ કરી શક્યો નહીં. મારે ઓછામાં ઓછું એક વાર તો તેમની સાયકલ પર સવારી કરીને કેવું લાગે છે તેનો અનુભવ કરવો હતો. પણ હું અચકાતો હતો કારણ કે તેઓ સાયકલ પર જે બધી વેચવા માટેની વસ્તુઓ રાખે છે તે તેમની રોજેરોજની આજીવિકા માટે જરૂરી છે. હું તેમને કોઈ અગવડતા કે નુકસાન પહોંચાડવા માંગતો નહોતો, તેથી મેં તેમને ક્યારેય એ વિશે કશું કહ્યું નહીં.

ગણેસન કામ પર હોય ત્યારે ખાતા નથી. મારા માટે આ સમજવું મુશ્કેલ હતું. કશું ખાધા વિના આટલું લાંબુ અંતર સાયકલ ચલાવવાની શક્તિ તેમનામાં ક્યાંથી આવે છે એની મને નવાઈ લાગે છે. મારે આખો દિવસ ખાધા વિના કામ કરવું પડે તો મને તો એ ખૂબ મુશ્કેલ લાગે.

તેઓ માત્ર ઘેરથી લાવેલી બાટલીમાંથી જ પાણી પીએ છે. ગણેસને એક વાર મને તેમની સાથે ચા પીવા માટે બોલાવ્યો હતો. પણ હું ચા પીતો નથી તેથી મેં નમ્રતાથી ના પાડી દીધી. પછીથી જ્યારે મેં તેમને ક્યાંક ચા માટે લઈ જવાનું વિચાર્યું ત્યારે તેઓ આવતા નહીં. તેમને થતું હતું હતું કે હું તેમને માટે એ કરી રહ્યો છું, પરંતુ તેમણે મારી સગવડને પોતાની સગવડ કરતા વધારે મહત્ત્વ આપ્યું.

દરરોજ કલાકો સુધી સામાન લાદેલી સાયકલને પેડલિંગ કરવું એ ગણેસન કહે છે તેટલું સરળ નથી. મને મારું બાળપણ યાદ આવે છે - એક વખત હું સાયકલ પર થોડો ભાર ઊંચકીને જતો હતો - મને ખૂબ જ મુશ્કેલી પડી હતી. પરંતુ અહીં ઉંમરના સાઠના દાયકામાં પહોંચેલો એક માણસ છે, જે ધીમે ધીમે અને સ્થિરતાથી પેડલિંગ કરતા કરતા "હું મરતા સુધી સાયકલ ચલાવવા માંગુ છું" ના પોતાના સૂત્રને વળગી રહે છે, તેમની હિંમત અને માનસિક તાકાત જોઈને હું દંગ રહી જાઉં છું.

આ વાર્તા મૂળ તમિળમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક