એક એવું શરીર જેને આરામ શું છે તે ખબર જ નથી

અમુલુ કહે છે, “મારે એક એવી મા બનવું છે જે સવારે બાળકોને સ્કૂલ માટે ઉઠાડે, તેમને સારું જમવાનું બનાવી આપે, તેમની સાથે થોડો સમય વિતાવે. પણ તેઓ જાગે તે પહેલાં જ મારે ચાર કલાક અગાઉ ઘરેથી નીકળી જવું પડે છે અને રાત્રે જ્યારે હું પાછી આવું ત્યારે તેઓ ઊંઘમાં ઘેરાયેલાં હોય છે. આખું અઠવાડિયું હું બસ રવિવારની રાહ જોઉં છું કે ક્યારે મને 8 કલાકની ઊંઘ, દિવસમાં 3 વાર જમવાનું અને બાળકો સાથે ઘરે રહેવાનો થોડો સમય મળશે.” પણ આજે તો હજુ અઠવાડિયાનો કામકાજનો દિવસ છે, અને અમે ઉત્તર ચેન્નાઈના તિરુવટ્રિયુર વિસ્તારની સાંકડી ગલીઓમાં વાતો કરતાં ચાલી રહ્યાં છીએ. તેઓ શાકભાજીથી લદાયેલી લારી ધકેલી રહ્યાં છે અને હું કોલેજથી ઘરે જઈ રહી છું.

સવારે હું બહાર જઈ રહી હતી ત્યારે મેં તેમને જોયાં હતાં અને અત્યારે બપોરે હું પાછી ફરી રહી છું ત્યારે પણ અમુલુ ત્યાં રસ્તા પર જ છે. મુલાયમ પૂનમ સાડીમાં સજ્જ અમુલુ, પોતાની પૂરેપૂરી તાકાત લગાવીને આશરે 100 કિલો વજનની લારીને ધકેલી રહ્યાં છે. આ 2024ના ઉનાળાનો સમય છે. તિરુવલ્લુર જિલ્લામાં તાપમાનનો પારો 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી ગયો છે અને આ આકરી ગરમીમાં, આ સિઝનનો સૌથી ગરમ દિવસ 44.3 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયો છે. જોકે, આ કાળઝાળ ગરમી પણ 41 વર્ષીય શાકભાજી વેચનાર અમુલુના નિત્યક્રમમાં કોઈ ફેરફાર લાવી શકી નથી. અમુલુ ભારતનાં 1 કરોડ મહિલા ફેરિયાંઓમાંથી એ 40 ટકામાંસામેલછેજેઓગરમીસામેઝઝૂમીરહ્યાંછે. અને68 ટકા ફેરિયાઓની જેમ, તેઓ પણ લૂ વાતી હોય તેવી ગરમીમાં પણ વિરામ લીધા વિના કામ કરે છે − એ પણ મોટાભાગે તો બપોરનું ખાધા વિના જ.

દરરોજ અમુલુસેંકડો ગલીઓ ખૂંદીવળે છે — ધોમધખતાતડકામાં ભારે લારીધકેલે છે અનેગ્રાહકોનું ધ્યાન ખેંચવાલયબદ્ધ રીતે પોતાનીલારીમાં રહેલી શાકભાજીનાંનામ પોકારે છે. તે કહે છે, “આખો દિવસ બૂમોપાડીને મારા કાનસુન્ન થઈ જાયછે. પણ આટલીગરમીમાં પણ જોઘણા લોકો મારીપાસેથી ખરીદી કરેતો બાકીનો માલવેચવા માટે મારામાંનવી ઊર્જા આવીજાય છે. ઘણીવાર તો આટલુંબધું ચાલ્યા પછીપણ હું [લાંબીસફરના આ તબક્કામાં] માંડ 20 થી 30 રૂપિયાનીશાકભાજી વેચી શકુંછું. ક્યારેક હુંરસ્તા વચ્ચે ફૂટપાથપર બેસી નેરડવા લાગું છું. પછી થોડી મિનિટોબાદ આંસુ લૂછી, ફરી નવી આશાસાથે વેચવા નીકળીપડું છું.”

આ આશાએજ અમુલુનેઆઠેક વર્ષ પહેલાંપોતાની લાકડાની હાથલારીખરીદવા પ્રેર્યાં હતાં. પહેલાં તેઓ પાંચવર્ષની ઉંમરથી મજૂરીકામકરતાં હતાં, જેમાંઆખા દિવસના માંડ 200 રૂપિયા મળતા હતા. તેમનાં બાળકો નાનાંહતાં અને ભણતાંહતાં, એટલે અમુલુનેવધુ કમાવું હતું. તેમને આશા હતીકે શાકભાજી વેચવાથીતેમની આ ઈચ્છાપૂરી થશે.

અમુલુ કહેછે, “શરૂઆતમાં તોબહુ જ અઘરુંહતું. મને વારેવારેતાવ આવતો હતોઅને અસહ્ય થાકનેકારણે હું રસ્તાપર ઊભાં-ઊભાંજ ઝોકાંખાતી હતી. જોકે, હવે મને સમયજતાં આદત પડીગઈ છે, પણઆરામ વિના કામકરવાથી તબિયત પરઅસર તો થાયજ છે.” તેઓ દરરોજ સવારે 2:30 વાગ્યાથી પગ પરહોય છે. તેઓતિરુવલ્લુર જિલ્લાના કીલરકંડિગાઈ (જે કે.જી. કંડિગાઈ તરીકે પણઓળખાય છે) ગામથીલગભગ 60 કિલોમીટર દૂરઉત્તર ચેન્નાઈના તિરુવટ્રિયુરમાંશાકભાજી અને ફળોવેચવા આવે છે. હવામાનની પરવા કર્યાવિના તેઓ આખોદિવસ પોતાની લારીલઈને ગલીઓમાં ફરતાંરહે છે.

તેઓ કહેછે, “ડૉક્ટર કહેછે કે મનેલોહીની ઉણપ [એનીમિયા] છે, મારે સારુંખાવું જોઈએ અનેપૂરતી ઊંઘ લેવીજોઈએ. પણ કમનસીબેમારા નસીબમાં એસુખ નથી. મારાઘરમાં કમાનાર હુંએકલી જ છું.” અમુલુના પતિ, 45 વર્ષીયદેવરાજ, દૈનિક મજૂરીકરે છે. તેમનેનિયમિત કામ મળતુંનથી અને જેમળે છે તેદારૂમાં ઉડાવી દેછે, જેના કારણેઘર સંભાળવાની અનેપૈસા કમાવવાની બેવડીજવાબદારી અમુલુના માથેઆવી પડે છે.

અમુલુએ પોતાનાપર ખર્ચ નકરવાનું શીખી લીધુંછે. તેઓ કહેછે, “[બહાર હોઉંત્યારે] હું મોટાભાગેમાત્ર પાણી પીનેજ ચલાવીલઉં છું. ક્યારેકસવારે થોડું શાકવેચાય તો ભાગ્યેજ 30-40 રૂપિયા ખર્ચીનેઢોંસો ખાઈ લઉંછું. પણ બપોરનાજમવાના બીજા 100 રૂપિયાથાય છે. મારામાટે એટલા પૈસાકમાવવા એટલે કલાકોનીમહેનત, તેથી હુંમારા પર એપૈસા નથી વાપરતી. હું ઘરે જવાનીરાહ જોઉં છું, પરિવાર માટે રાંધુંછું. ઘણી વારઆખા દિવસમાં એએક જ ટંકનુંભોજન હું લઉંછું.”

અમુલુના દીકરા 18 વર્ષીય દીપકે, 10મા ધોરણમાંહતો ત્યારે ભણવાનુંછોડી દીધું છે. તેણે તાજેતરમાં જમાતાને મદદ કરવાનજીકની ફેક્ટરીમાં કામશરૂ કર્યું છે. તેમની દીકરી 17 વર્ષીય હરિણી 12મા ધોરણમાં ભણેછે. પણ ઘરખર્ચઅને બચત તોઅમુલુ જ કરેછે. તેઓ હાલમાંપોતાના ઘર માટેશૌચાલય બનાવી રહ્યાંછે, કારણ કેતેમના ઘરમાં પહેલાંશૌચાલય જ નહોતું. તેમની બચતમાંથી આકામ થાય છેઅને તેઓ પોતાનાપતિને બાંધકામ કરવામાટે મજૂરી પણચૂકવે છે.

તેમનું જીવનવર્ષોથી સંઘર્ષમય રહ્યુંછે, બિલકુલ મારીમમ્મીની જેમ, જેઅમને ભણાવવા માટેઆખો દિવસ બીજાંનાઘરે રસોઈનું કામકરતાં હતાં. હુંઅમુલુને મારી મમ્મીનેકારણે જ ઓળખુંછું. મમ્મી છેલ્લાંત્રણ વર્ષથી તેમનીપાસેથી શાકભાજી ખરીદેછે. ઘણી વારમમ્મી શાકભાજી વીણતીહોય ત્યારે મેંબંનેને વાતો કરતાંજોયાં છે.

તેથી, તેબપોરે જ્યારે હુંઅમુલુને રસ્તા પરરઝળપાટ કરતાં જોઉંછું, ત્યારે હુંતેમને તેમના દિવસવિશે પૂછું છુંઅને અમે વાતોએવળગીએ છીએ. ત્યારપછીનાછેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં, મેં ઘણી વારમારા કેમેરા સાથેતેમની સફરમાં સાથઆપ્યો છે.

તેમની સાથેચાલતી વખતે મનેસમજાયું કે મહિલાફેરિયા હોવું કેટલુંઅઘરું છે – ખાસકરીને એવા શહેરમાંજે મહિલાઓની સુરક્ષાકે જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાંરાખીને નથી બન્યું. તેઓ કહે છે, “હું આખો દિવસચાલું છું, અનેપાણી જ મારીતાકાત છે. જ્યારેપેશાબ જવું હોય, ત્યારે ક્યાંય જાહેરશૌચાલય નથી હોતું. એટલે મારે કોઈએકાંત ખૂણો શોધવોપડે છે અનેભરબપોરે જાહેરમાં પેશાબકરવો પડે છે. મને ડર પણલાગે છે. માસિકદરમિયાન તો હાલતવધુ ખરાબ થઈજાય છે. એદિવસોમાં મને એટલીબધી એલર્જી થાયછે અને ચાંદાંપડી જાય છેકે હું ચાલીપણ નથી શકતી.”

ચેન્નાઈની ગલીઓમાંઆખો દિવસ રઝડ્યાપછી, સાંજે પણબધી શાકભાજી વેચાતીનથી. એટલે અમેઉત્તર ચેન્નાઈના વિમકોનગર તરફ ચાલીએછીએ, જ્યાં અમુલુપોતાની લારીના પૈડાંપર ચેઈન લોકમારીને રસ્તા પરજ પાર્કકરે છે. અમુલુવધેલી શાકભાજી પ્લાસ્ટિકનાકૅરેટમાં ભરે છેઅને ત્યાંથી કવરાઈપેટ્ટાઈજવા માટે ટ્રેનપકડે છે, જે 45 મિનિટનો રસ્તો છે.

ટ્રેનમાં અમુલુલેડીઝ ડબ્બામાં ચડેછે. તેઓ કહેછે, “જે દિવસેધંધો ઓછો થયોહોય, તે દિવસેહું ટ્રેનમાં વધેલીશાકભાજી વેચવાનો પ્રયત્નકરું છું.” ટ્રેનમાંથીઉતર્યા પછી, તેઓઓટો રિક્ષા માટેએક કિલોમીટર ચાલેછે જે તેમનેપુધુવાયલ ગામના બસસ્ટેશને લઈ જાયછે. બસનો સમયઅનિયમિત હોય છે, એટલે 10 થી 60 મિનિટસુધી રાહ જોવીપડે છે. બસમાંબેસ્યા પછી અંજાતમ્મનગુડીબસ સ્ટોપ પહોંચતાં 20 મિનિટ થાય છે, ત્યાંથી કીલરકંડિગાઈ ગામમાંતેમનું ઘર બીજા 2 કિલોમીટર દૂર છે. જો દીકરો ઘરેહોય, તો તેબાઈક લઈને લેવાઆવે છે. પણમોટાભાગે અમુલુ ચાલીનેજ જાયછે. એટલે બીજી 25 મિનિટ ગણી લો.

જ્યારે તેઓઆ લાંબીમુસાફરી પૂરી કરીનેઘરે પહોંચે છેત્યારે રાતના લગભગ 9 વાગી ગયા હોયછે. દિવસના અંતેતેમની પાસે થોડાપૈસા, થોડું વધેલુંશાક અને ઘરનુંઢગલો કામ બાકીહોય છે. તેઓરાંધીને, જમીને, સફાઈ કરીનેસૂવે ત્યાં સુધીમાંતો 11 વાગી જાયછે.

સવાર બહુજલ્દી પડી જાયછે — ચાર કલાકનીઅંદર — અને એપણ એટલી જથકવી નાખનારી હોયછે. અમુલુ કહેછે, “રોજ સવારેહું જાગું ત્યારેએમ જ લાગેછે જાણે ઊંઘજ નથીમળી. જાણે બસઘડીભર આંખો બંધકરી અને બીજોદિવસ આવી ગયો.” રોજ સવારે તેમણેઘરથી 4-5 કિલોમીટર દૂરઆવેલા ચિન્નમ્બેડ ગામનાજથ્થાબંધ બજારમાં 2:30 વાગ્યાસુધીમાં પહોંચવાનું હોયછે અને તેઓ 50 રૂપિયા આપીને અન્યમહિલા ફેરિયાઓ સાથેશેરિંગ ટ્રકમાં જાયછે.

તેઓ કહેછે, “હું લાલઘૂમઆંખો અને સાવમુરઝાયેલા ચહેરા સાથેબજારમાં દોડુંછું. પણ જેવીહું ત્યાંની ઝગમગતીલાઈટો, અફરાતફરી અનેખરીદી માટે પડાપડીકરતી ભીડ જોઉંછું કે મારામાંજીવ આવી જાયછે – ખેડૂતો પાસેથીતાજી શાકભાજી ખરીદવા, મોંઘા માલ માટેભાવતાલ કરવો, ફરીવેચતી વખતે થોડોનફો થાય તેવીઆશા રાખવી... હું ખાતરીકરું છું કેસૌથી તાજો માલપૂરો થાય એપહેલાં મને મળીજાય.”

તેઓ લીલાંશાકભાજી લેવા બજારનાએક છેડે દોડેછે તો કેરીઓલેવા બીજે છેડે. બે કલાકની દોડધામપછી તેઓ 60 થી 80 કિલો શાકભાજી સાથેત્યાંથી નીકળે છેઅને બીજી એકટ્રકમાં માલ ચડાવેછે જેમાં બીજી 6-7 સ્ત્રીઓ પણ હોયછે. દિવસની શરૂઆતમાંતેમનું બજેટ ઘણીવાર 1,500 રૂપિયા હોયછે. આમાં શુંઆવશે તે ઋતુપર આધાર રાખેછે. ઉનાળામાં વધારેશાકભાજી અને ફળખરીદી શકાય છે. પણ, વરસાદમાં માલઓછો હોય છેઅને ભાવ વધારે, જેનાથી તેઓ વધારેખરીદી કરી શકતાંનથી. વેચાણ માટેતેઓ બજારભાવ મુજબચાલે છે. ખરીદીઅને ભાડાનો ખર્ચબાદ કરતાં દિવસનાઅંતે સરેરાશ 500 થી 800 રૂપિયાનફો મળે છે. પણ એવા દિવસોપણ આવે છેજ્યારે કશું જનથી મળતું.

“હું આશાકભાજી લાવવા માટેઅથાક મહેનત કરુંછું અને પછી 45 કિલોમીટરથી વધુ મુસાફરીકરીને આખો દિવસઅગણિત ગલીઓમાં ચાલતીરહું છું, ઘેરઘેર પૂછતી રહુંછું. પણ સમાજમાં, મારા જેવી સ્ત્રીઓનીમહેનતની કોઈ નોંધલેતું નથી કેન કોઈતેનો આદર કરેછે. ગ્રાહકો ભાવમાટે બહુ રકઝકકરે છે અનેસાવ સસ્તામાં સસ્તુંઆપવા જીદ કરેછે. આ એજ લોકોછે જે સુપરમાર્કેટનાફિક્સ ભાવ ચૂપચાપસ્વીકારી લે છે, પણ અમારી પાસેઆવે ત્યારે એક-એક રૂપિયામાટે કચકચ કરેછે.” માલ ચડાવ્યાપછી હાશકારો લેતાંતેઓ મને કહેછે. આમતેમ દોડાદોડથીતેમનો શ્વાસ હજુભારે છે.

વિમકો નગરપહોંચતાં ટ્રકમાં હજુદોઢ કલાક લાગશે, જેના માટે તેઓ 500 રૂપિયા ભાડું આપેછે. “દીપકનું જીવનસુધરે અને દીકરીનેસારું શિક્ષણ મળેએ માટેહું મારી જાતનેઘસતી રહું છું. શરીર તૂટતું હોવાછતાં, રોજ કામપર જવાનું આએકમાત્ર કારણ છે.” અમારી વાતચીત વચ્ચેજ તેઓઊંઘી જાય છે, હવે પછીના લાંબા, થકવી નાખનારા દિવસપહેલાંનો આ એકનાનકડો વિરામ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ