જૈવવિવિધતાથી ભરપૂર આ વિસ્તારમાં પક્ષીઓ હવે પર્વત પર વધુ ઊંચાઈએ જોવા મળી રહ્યા છે, આ પૂર્વીય હિમાલયમાં ગંભીર પર્યાવરણીય નુકસાનનો સંકેત છે. આ ફેરફારથી સાવધ થઈને સ્થાનિક લોકો સંરક્ષણ માટેના પ્રયાસોમાં સક્રિયપણે ભાગ લઈ રહ્યા છે
આંધ્રપ્રદેશના પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લામાં, ઉપારા ગામના રહેવાસીઓ દરિયો હવે કોને ભરખી લેશે તેનો અંદાજો લગાવવા માટે પોતાની સહજ વૃત્તિ પર આધાર રાખે છે. ઝડપથી ઘટી રહેલા દરિયાકિનારાએ તેમની આજીવિકા, સામાજિક સંબંધો, અને સામુહિક યાદોને બદલી નાખી છે
ભારતમાં સ્વદેશી જંતુઓની પ્રજાતિમાં ઝડપથી ઘટાડો થઇ રહ્યો છે – જેમાંથી અમુક તો આપણી ખાદ્ય સુરક્ષા માટે ઘણાં મૂલ્યવાન છે. પરંતુ માણસો આ જંતુઓને એટલી હૂંફ નથી આપી રહ્યા જેટલી એ સસ્તન પ્રાણીઓને આપે છે
ભારતનો સૌથી નાનો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જે દરિયાની સપાટીથી સરેરાશ માત્ર 1-2 મીટરની ઉંચાઈ પર છે અને જ્યાં દર સાતમો વ્યક્તિ માછીમાર છે - તે પોતાના પરવાળાના ખડકો ગુમાવી રહ્યો છે અને બહુવિધ સ્તરે જળવાયું પરિવર્તનની અસરનો સામનો કરી રહ્યો છે
મહારાષ્ટ્રના શાહપુર તાલુકાના આદિવાસી ગામોમાં ધર્મા ગારેલ અને અન્ય લોકો કદાચ 'જળવાયું પરિવર્તન' વિષે વાત કરી શકતા નથી, પરંતુ તેઓ અનિશ્ચિત વરસાદ અને ઘટતી ઉપજ સહિત જળવાયું પરિવર્તનની અસરોનો સીધો ભોગ બની રહ્યા છે
જૂન 2019માં, ચુરૂ, રાજસ્થામાં વિશ્વનું સૌથી વધુ, 51° સેલ્સિયસ તાપમાન નોંધાયું હતું. જોકે અહીંના ઘણા લોકો માટે તો તે વધતા જતા ઉનાળા અને જળવાયુ પરિવર્તનનું ચિહ્ન તેવા બીજા વિચિત્ર ફેરફારોમાંથી એક માટે માઇલનો પથ્થર જ હતો
પ્રદુષણ તત્વો અને પ્રશાસનની ઉદાસીનતા ને કારણે દિલ્હીની જીવાદોરી ગટરમાં બદલાઈ ગઈ છે. દર વર્ષે હજારો માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે જ્યારે યમુનાના મૂળ સંરક્ષકો પાસે જવા માટે બીજી કોઈ જગ્યા નથી. આ બધા કારણો મળી જળવાયું સંકટના સ્તરમાં વધારો કરે છે
શહેરી ખેડૂત? હા, એક જાતનો --ગૂંગળાતી યમુના અને એના કિનારાના મેદાનોના વિનાશને કારણે વધતા જતા વાતાવરણના સંકટને કારણે દેશની રાજધાનીમાં તેની આજીવિકા ખતમ થઇ રહી છે
મુંબઈના પરાના દરિયામાં હવે પોમ્ફ્રેટ માછલી મળવાનું મુશ્કેલ બનતું જાય છે. દિવસે દિવસે દરિયામાં એનું પ્રમાણ ઘટતું જાય છે અને એમ થવાનાં કારણો ય ઘણાં છે. સ્થાનિક સ્તરે પ્રદૂષણથી લઈને વિશ્વ સ્તરે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સુધીની અનેક બાબતો મુંબઇના દરિયાકાંઠાને માઠી અસર કરી રહી છે. કેટલાય લોકો પાસે એ વિષે કંઈક કહેવા જેવી વાત છે
તમિલનાડુના ભારતીનગરની માછીમાર સ્ત્રીઓનો રોજગાર એવો અભૂતપૂર્વ છે કે તેઓ હોડી કરતાં વધારે સમય પાણીમાં વિતાવે છે. પણ આબોહવામાં થતા પરિવર્તન અને દરિયાઈ સંસાધનોના વધુ પડતા શોષણથી તેમની આજીવિકા પાયમાલ થઈ રહી છે
વિદર્ભનો આ જિલ્લો, ઘણા લાંબા સમય સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં જળ સંસાધનો ધરાવતો હતો, વરસાદનો નવો ક્રમ જોઈ રહયો છે. હવે 'ક્લાઇમેટ હોટસ્પોટ્સ' તરીકે સૂચિબદ્ધ, ભંડારામાં આ ફેરફારો ડાંગરના ખેડુતો માટે અનિશ્ચિતતા અને નુકસાન લાવી રહ્યાં છે
કેમિકલ-યુક્ત બીટી કપાસ (Bt cotton)ની ખેતીનું ચલણ ઓરિસ્સાના આખા રાયગડા જિલ્લામાં પ્રસરેલું છે. તે સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક, દેવામાં ડૂબાવનાર, સ્વદેશી જ્ઞાનને અફર નુકસાન પહોંચાડનાર, હવામાનની ઊથલપાથલનાં બીજ વાવનાર છે
રાયગડા કે જે જૈવ વિવિધતા વાળો સમૃદ્ધ વિસ્તાર હતો, જ્યાં દેશી બાજરી, ચોખાની જાતો અને વન ખોરાક ભરપૂર હતું, પરંતુ છેલ્લા ૧૬ વર્ષમાં બીટી (BT) કપાસના વાવેતરમાં ૫૨૦૦ % નો વધારો થયો હોવાથી, ત્યાં એક ચિંતાજનક પાર્યાવરણિય બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે
ખોવાતાં ગોચરો અને મોસમના ખોરવાતાં ચક્રો સામે કચ્છના માલધારી તેમનાં ઘેટાં માટે ગોચર શોધવાને ગુજરાતમાં લાંબા અંતર સુધી ચાલે છે
પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવનમાં લાંબા સમયથી કિનારા પર રહેતાં લોકો હવે આબોહવા પરિવર્તન, વારંવાર આવતાં વાવાઝોડાં, અનિયમિત વરસાદ, પાણીની વધતી ખારાશ, વધતી જતી ગરમી તથા સુંદરવૃક્ષની સંખ્યામાં થતો ઘટાડો વગેરે જેવી આપત્તિઓનો સામનો કરી રહ્યા છે
અરુણાંચલ પ્રદેશમાં પૂર્વ હિમાલયના ઊંચા પહાડોની વિચરતી બ્રોક્પા જાતિ પર્યાવરણ પરિવર્તનને સમજીને પરંપરાગત જ્ઞાનના આધારે તેનો સામનો કરવાની યુક્તિ કરી રહી છે
મહારાષ્ટ્રના લાતુર જિલ્લાના ગ્રામીણ વાસીઓ એક દાયકાથી કાળઝાળ ગરમીમાં તીવ્ર કરા પડવાના કારણે મૂંઝાયેલાછે. કેટલાક ખેડૂતો પોતાના બગીચાઓ સંપૂર્ણપણે છોડી રહ્યા છે
મહારાષ્ટ્રના સોલાપુર જિલ્લાના સાંગોળે તાલુકાના ગામમાં જો કોઈ વાર્તાઓ વહેતી હોય તો એ છે સારા વરસાદ અને સૂકા સમયની એક નિયમિત ચક્રના ખોરવવાની, એના કારણોની, એની અસરોની
તમિળનાડુના રામનાથપુરમ જિલ્લાના પમ્બન દ્વીપના સામુદાયિક રેડિયો કડલ ઓસાઈને આ અઠવાડિયે ત્રણ વર્ષ પૂરા થયાં. વાતાવરણના ફેરફારો પર એની લહેરો તો ચારે તરફ છે
કેરળના વાયનાડમાં કોફી અને મરીના ખેડુતો તાપમાનમાં વધારો અને અનિયમિત વરસાદને લીધે જિલ્લામાં થયેલા નુકસાન સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, જેના રહેવાસીઓને એક સમયે તેમના 'વાતાનુકુલિત વાતાવરણ' પર ગર્વ હતો
લદ્દાખના ઊંચા ચરણના મેદાનોમાં ચાંગપા પશુપાલકોની ભ્રમણશીલ પ્રજાની યાક-સંબંધી અર્થવ્યવસ્થા એમના પર્વતોની નાજુક ઈકોસીસ્ટમના હવામાનમાં થતા મોટા ફેરફારોને કારણે કટોકટીમાં મૂકાઈ છે
કોલ્હાપુરના રાધાનગરીના ખેતરોમાં ધાડ પાડતી ગૌર ભેંશો જંગલોના વિનાશ, ફસલની પદ્ધતિના ફેરફારો, દુકાળ, અને બદલાતી રહેતી આબોહવાની ભાતને કારણે વધી રહેલા મનુષ્ય અને પ્રાણીના સંઘર્ષોની નિશાની છે
ફસલની બદલાતી ભાત, આછા થતા વન્ય આવરણો, ઠેર ઠેર ફૂટી નીકળેલા બોરવેલ, એક નદીનું મોત, અને બીજા ઘણાંની નાટ્યાત્મક અસરો આંધ્રપ્રદેશના અનંતપુર જિલ્લાની જમીન, હવા, પાણી, જંગલો, અને વાતાવરણમાં જોવા મળે છે
Want to republish this article? Please write to [email protected] with a cc to [email protected]
All donors will be entitled to tax exemptions under Section-80G of the Income Tax Act. Please double check your email address before submitting.
PARI - People's Archive of Rural India
ruralindiaonline.org
https://ruralindiaonline.org/articles/બદલાતા-વાતાવરણનો-વરતારો-રોજબરોજનું-જીવન-અસામાન્ય-વાતો
