ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਾਜ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਸਰਲਾ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਕਮਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ

ਵਾਹ ਯਾ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਨਯਾਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ਲਈ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਯੋਲਿਆਂਗ ਤਿਓਹਾਰ (ਬਸੰਤ) ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਇਰਫ਼ਾਨ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਦਹਿਸਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਢੋਲ਼ਕੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੇਸ਼ ਹੈ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਸੌਟੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦੀ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਤਾਰਪਾ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣੋ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਥਿਰਕਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਨੂੰ

ਅਸਾਮ ਦੇ ਬੋਡੋ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੁਬੁਨਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਬਗੁਰੁੰਬਾ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਸਿਫਾਂਗ (ਲੰਬੀ ਬੰਸਰੀ), ਖਮ (ਢੋਲ) ਅਤੇ ਸਰਜਾ (ਵਾਇਲਨ) ਦੀ ਧੁਨ 'ਤੇ ਥਿੜਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਅਨੋਪਰਮ ਸੁਤਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖਰਤਾਲ ਨਾਮਕ ਆਘਾਤੀ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵਧੇਰੇ ਕਮਾਈ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਾਰਪੇਂਟਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਮੋਹਨਲਾਲ ਲੋਹਾਰ ਪਿਛਲੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮੋਰਚੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਘਾਤੀ ਸਾਜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ’ਚ ਵੱਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਸਾਮੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਤਾਲਵਾਦਕ (ਥਪਕੀ ਵਾਲ਼ੇ) ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੁਮਿਕਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਢੋਲ, ਖੋਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਾਜ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਸ਼ੂ-ਮਾਰਨ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਤਾਨਪੁਰਾ ਵਰਗੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਿਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗੀ ਹੈ

ਕਟਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਨਰੂਥੀ ਅਤੇ ਤੰਜਾਵੁਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰ ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਰਾਗ ਅਤੇ ਸੁਰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਭੀਕਲਿਆ ਲਾਡਕੀਆ ਢੀਂਡਾ ਵਰਲੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਹਨ। 89 ਸਾਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਲਵਾਂਡੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਰਪਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਹਵਾ ਦਾ ਯੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਤੇ ਲੌਕੀ ਦੇ ਖੋਲ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਗਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਹੱਥੀਂ ਬਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਨਾਈਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਮਨਕਾਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ 65 ਸਾਲਾ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਨਵੇਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਤਰੀਕੇ ਕੱਢੇ ਹਨ

ਕਿਸ਼ਨ ਜੋਗੀ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਲੋਕਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਤੋਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ

ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੋਂਬੂ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤਾ ਕਲਾ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗੀ ਹੈ

ਸਿਆਲ ਰੁੱਤੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗੋਂਡ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹੁਲਕੀ ਮਾਂਡਰੀ ਅਤੇ ਕੋਲਾਂਗ ਨਾਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਲਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੋਡੋਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਿਨਕਰ ਆਇਵਲੇ ਦੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੱਥ ਆਪਣੇ 1.5 ਲੱਖ ਘੰਟੇ ਬੰਸਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ

ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਰਾਇਣਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਗੋਂਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬੰਸਰੀ ਘਾੜਾ ਮਨੀਰਾਮ ਮਾਂਡਵੀ ਉਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਬਾਂਸ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ

ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਡਾਹਾਣੂ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਧੁਮਸੀ ਅਤੇ ਤਾਰਪਾ ਵਾਦਕਾਂ ਨੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਵੇਂ ਖੇਤੀ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ

ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਵਿਕਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਬਲਿਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ਼ ਖਰੀਦਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਔਖ਼ਿਆਈ ਕਾਰਨ, ਕੇਰਲ ਦੇ ਪੇਰੂਵੇਂਬਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਕੜਚੀ ਕੋਲਨ ਸਾਜ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਆਮਦਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾ ਰਹੀ

ਆਜੜੀ (ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਇੱਜੜ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਚਰਾਮ, ਬਾਬੂਲਾਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ ਯਾਦਵ ਮੱਧ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਾਲੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਾਂਸ ਬਾਜਾ-ਗੀਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ ਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਵੀ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਰਹੇ

ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 1000 ਕਿਸਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਹਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ- ਵੈਨਾਂ, ਟੈਂਪੂਆਂ, ਜੀਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਫ਼ਲਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਹੈ

ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭੇ ਸੰਗੀਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਹੀਂ

ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਡਰੰਮ-ਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ ਹਨ

ਬੰਗਲੁਰੂ ਦੇ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਕੰਨੜ ਢੋਲ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਵੀਡਿਓ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਮੂਹ (ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਲੈਅ ਨਾਲ਼ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਡਾਂਗ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ ਨੂੰ ਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਖੀਏ