ਸਰਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਉਹ ਤਰਖਾਣ ਵੀ ਤੇ ਗਵੱਈਆ ਵੀ

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਧਰਮਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 'ਬੋਰੋ ਕਾਲੀਬਾੜੀ ਦਿਘੀ' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਝੀਲ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਧਾਰਣ ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਾਮੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਕੂਨ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਇੰਜਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਹਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਝੀਲ਼ ਕੰਢੇ ਇੱਕ 60 ਸਾਲ ਦਾ ਆਦਮੀ ਲੰਬੀ ਧੌਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਪਤਲੇ ਫਿੰਗਰਬੋਰਡ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁਝ ਉਤਸੁਕ ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਨਾ ਹੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਪਿਛੜੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਮਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਉੱਤਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਦਮਤਲਾ ਬਲਾਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਸਰਲਾ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਹਰ ਕੋਈ ਰਤੀਸ਼ ਮਾਲਾਕਾਰ ਨੂੰ 'ਦੋਤਾਰਾ ਵਾਦਕ' ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।

“ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ,” 26 ਸਾਲਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਝਿਜਕਦੇ ਰਤੀਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਰਖਾਣ ਹਾਂ। ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਕੀਤੇ ਹਨ।” ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਟ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਬਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਚਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸੰਗੀਤ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੋਤਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।”

ਰਤੀਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਗਹਿਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਦੋਤਾਰਾ, ਦੋਤਾਰ ਜਾਂ ਸਵਰਾਜ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਊਲ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਭਵੈਯਾ ਅਤੇ ਭਟਿਆਲੀ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਦੋਤਾਰਾ (ਦੋ ਤਾਰ ਵਾਲ਼ਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੇ ਵੀ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਕਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,” ਰਤੀਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਮੈਂ ਇਸੇ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਤੀਸ਼ ਤਾਜ਼ਾ ਬਣ ਰਹੇ ਦੋਤਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ – ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹਿੱਸਾ (ਬਾਤੀ), ਇਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਪਰਤ, ਗਰਦਨ (ਧੋਰ), ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਿਊਨਿੰਗ ਪੈਗ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ।

ਰਤੀਸ਼ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਜਾਂ ਵਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਗਭਰੇਟ ਉਮਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਦਮਤਲਾ ਜਾਂ ਚੁਰਾਈਬਾੜੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਾਜ ਵਜਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਦੋਤਾਰਾ।” ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

“ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੋਤਾਰਾ ਵਾਦਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਵਗੈਰਾ ਸਿਖਾਈ। 1982 ਵਿੱਚ, 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਦੋਤਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਨਰਮ ਕੁਮਾ ਲੱਕੜ ਨਾਲ਼ ਬਣਿਆ ਸੀ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਡਪੇਪਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਬਰੀਕ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਕੱਚ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਕੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਚੀਕਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। “ਮੈਂ ਇੱਕ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਢੋਲ਼ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ, ਕੁਝ ਧਾਤੂ ਦੇ ਕਬਾੜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਰਤੇ। ਮਿਜ਼ਰਾਬ (ਪਲੇਕਟ੍ਰਮ) ਮੱਝ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬਣੇ-ਬਣਾਏ ਹੀ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,” ਰਤੀਸ਼ ਹਰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

“ਤਾਰਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕਲ ਵਾਇਰ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ, ਸਟੀਲ ਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਤਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹ ਧਰਮਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। “ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਟਿਊਨਿੰਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਜਾਉਂਦੇ-ਵਜਾਉਂਦੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਘੰਟੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੋਤਾਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ – ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਹੈ।

“ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਸਿਲਚਰ (120 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ) ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰੀਂ। ਇਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਕਮ ਮੈਨੂੰ ਉਧਾਰ ਹੀ ਚੁੱਕਣੀ ਪਈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਟਹਲ ਦੇ ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੱਕੜ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ 4,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ,” ਰਤੀਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਤੀਸ਼ ਨੂੰ 500 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 7,000 ਰੁਪਏ ਹੀ ਕਮਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦਾ। “ਤਦ ਮੈਂ ਧਰਮਨਗਰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਜ਼ ਵੇਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਬਚਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਜਵੈਲਰੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਨੀ ਹੋ ਸਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ,” ਰਤੀਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ – ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਜੋ ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਣ ਅਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਰਿਮਿਤਾ (17) ਹਾਲੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਗਾਇਕ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਹਾਰਾ ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। “ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੀਤ ਜਾਂ ਧੁਨ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੋਤਾਰਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾਊਂਗਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋਤਾਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚੋ।” ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ 13 ਦੋਤਾਰਾ ਵੇਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੋਤਾਰਾ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 5,000 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਇਕ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਹੀ ਲਾਗਤ 2,000 ਰੁਪਏ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਦੋਤਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਚਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਗਾਓ ਹੈ,” ਇੰਨਾ ਆਖਦੇ ਰਤੀਸ਼ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਹਕ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਤੀਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਵਾਦਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋਤਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ,” 45 ਸਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਸੁਰੇਂਦਰ ਨਾਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਤੀਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਹਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਰਤੀਸ਼ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਾਸ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। “ਸਾਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵੇਲ਼ੇ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਥਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲ਼ੇ ਸਾਡੀ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਘਰ ਹੀ ਸੀ,” ਰਤੀਸ਼ ਦੀ 70 ਸਾਲਾ ਸੱਸ, ਸਰਦਾ ਮਾਲਾਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਆਈ ਹੈ।

ਰਤੀਸ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। “ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੁੱਕੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਦੋਤਾਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਧੀਰਜ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ।” ਪਰ ਇਹ ਉਦਾਸੀਨਤਾ 'ਕੱਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ। “ਮੈਂ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਭੱਤਾ ਅਤੇ ਤਰਖਾਣ-ਭੱਤਾ ਸਣੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਨਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਮੈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੂੰਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ, ਪਰ ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ। ਤਦ ਮੈਂ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗਾਣਾ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ। ਮੈਂ ਦੋਤਾਰਾ ਵਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ। ਤਦ ਉਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ…”

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ