ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ‘ਤੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਕ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਜੀਪ ਜਾਂ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਕਰ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ‘ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਾਠਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ 20-50 ਕਿਲੋ ਵਜ਼ਨੀ ਸੈਂਕੜੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਇਸ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾੜੀ-ਧੱਪਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਲੋਕ ਤੇਂਦੂ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਤੋਂ, ਕਰਵੀ ਤੋਂ (ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ), ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰਗੜ ਤੋਂ (80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ) ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਐਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ 150-300 ਰੁਪਏ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Cutting wood, which will later be taken to the Manikpur railway station and then to markets in towns along the train route
PHOTO • Akshay Gupta

ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਮਾਨਿਕਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਰੇਲਵੇ ਰੂਟ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ

Women crossing the sluice gate of a dam, carrying their daily load of firewood
PHOTO • Akshay Gupta

ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਬੋਝੇ ਲੈ ਕੇ ਡੈਮ ਦਾ ਜਲ ਰਸਤਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ

Crossing a tributary of the Mandakini river after collecting wood from the nearby forest
PHOTO • Akshay Gupta

ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ

Carrying the firewood across rivers, roads and railways
PHOTO • Akshay Gupta

ਨਦੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰੀ ਬਾਲਣ ਦੀ ਢੁਆਈ

Waiting to load the firewood on the train at Shankargarh station
PHOTO • Akshay Gupta

ਸ਼ੰਕਰਗੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਢੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ

Waiting for the train to reach the town of Chitrakoot Dham (Karwi) to sell the logs
PHOTO • Akshay Gupta

ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਧਾਮ (ਕਰਵੀ) ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਲੱਕੜਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਉਤਰਦੇ ਹਨ

A woman unloads the firewood as the train stops at Jasra
PHOTO • Akshay Gupta

ਜਾਸਰਾ ਵਿਖੇ ਗੱਡੀ ਰੁਕਣ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹੋਏ

Tired,  returning from the daily chaos of survival. Selling firewood barely brings Rs. 100-300 a day, depending on weather conditions, market demand, and the quality of wood
PHOTO • Akshay Gupta

ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜਿਓਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਦਿਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮਸਾਂ 100-300 ਰੁਪਏ ਹੀ ਜੁੜਦੇ ਹਨ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੱਕੜਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਤਰਜਮਾ: ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ

Akshay Gupta

अक्षय गुप्ता चित्रकूट धाम (कर्वी) के एक स्वतंत्र फ़ोटो-जर्नलिस्ट हैं, जो अब दिल्ली में रहते हैं.

की अन्य स्टोरी Akshay Gupta
Text Editor : Sharmila Joshi

शर्मिला जोशी, पूर्व में पीपल्स आर्काइव ऑफ़ रूरल इंडिया के लिए बतौर कार्यकारी संपादक काम कर चुकी हैं. वह एक लेखक व रिसर्चर हैं और कई दफ़ा शिक्षक की भूमिका में भी होती हैं.

की अन्य स्टोरी शर्मिला जोशी
Translator : Navneet Kaur Dhaliwal

Navneet Kaur Dhaliwal is an agriculture scientist based in Punjab. She believes in the creation of a humane society, conservation of natural resources and preserving heritage and traditional knowledge.

की अन्य स्टोरी Navneet Kaur Dhaliwal