'ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ'

ਨਾਗੀ ਸ਼ਿਵਾ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬਾਂਦੀਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਰੂਬਾ ਗੌੜਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਤੋਰਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਚਾਮਰਾਜ਼ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਘ ਰੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਬਾਂਦੀਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ- ਰੁੱਖਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ – ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਮਰੇ (Fujifilm FinePix S8630) ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਲੇਖ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ 'ਪਾਰੀ' 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਛੇ ਲੇਖਾਂ ਲੜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ। (ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਜਦੋਂ ਜਯੰਮਾ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਚੀਤਾ, 8 ਮਾਰਚ 2017 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।)

"ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ," 33 ਸਾਲਾ ਨਾਗੀ ਸ਼ਿਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ। ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਮੀਂਹ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਹਰਿਆਲੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਚਰਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਜਾਂ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਲੈਣਾ ਪਸੰਦ ਹੈ।"

ਕੱਲਾ-ਕਾਰਾ ਦਰੱਖ਼ਤ: “ਇਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ ਜਗਲਾ ਗੰਤੀ ਮਾਰਾ [ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦਰੱਖਤ] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹਦਾ ਇਹੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਲ਼ਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।''

ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ: "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਫਲ਼ੀਆਂ ਤੋੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਫ਼ੋਟੋ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਲਈ ਸੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਫ਼ੋਟੋ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਗਈ ਸਾਂ। ਕੇਵਲ ਮਰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਦੂਜਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।"

ਗਵੀ ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ: "ਇਹ ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਗਵੀ ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਘ ਰੱਖ ਵਾਲ਼ੀ ਖਾਈ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸੱਪ ਵੀ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬਾਘ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਲੋਕਕਰੇ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਹੈ।"

ਬਲ਼ਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰਾ: “ਇਹ ਘਰ ਬੈਂਗਲੋਰ ਦੇ ਰੈੱਡੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸੇ ਘਰ 'ਚ ਹਾਊਸਕੀਪਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਸਾਂ। ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਬਲ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲ਼ਦ ਉਸੇ ਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਘਰ ਬਣਾਏ ਹਨ।”

ਬਲ਼ਦ: “ਇਹ ਬਲ਼ਦ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਲ਼ਦ ਨੂੰ ਬਸਾਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।”

ਭੋਜਨ ਲਿਜਾਂਦੀ ਔਰਤ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਭੋਜਨ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ: "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਕਿਸਨੇ ਲਾਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੀੜੀ ਬਾਲ਼ਦੇ ਵੇਲੇ ਮਾਚਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਕੋਈ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਲੋਕਕੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ 11 ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।"

ਮੋਰ: “ਸਾਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ। ਮੈਂ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਉਸ ਥਾਂ ਨੇੜਿਓਂ ਖਿੱਚੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਰ ਚੱਟਾਨ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਇਹ ਬੜਾ ਅਟਲ ਹੋ ਕੇ ਮੜਕ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।”

ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਹੀ: "ਅਸੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਬਿਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਗੀ, ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਮੀਂਹ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।"

ਭੇਡਾਂ ਚਾਰਨਾ: "ਅਸੀਂ ਪਸ਼ੂਧਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਭੇਡ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਉੱਨ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਖ਼ਾਤਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਜਾਂ ਭੇਡਾਂ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਆਮਦਨੀ ਲਈ ਇਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ਼ 50 ਕੁ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ 25 ਬੱਕਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਭੇਡ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਆਜੜੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਸੀਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆ ਹੀ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਫ਼ੋਟੋ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਭਤੀਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਹਨ।"

ਤਾਨਤਾਨੀ ਤੋਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ: “ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਜਾ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਨਤਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। [ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪੌਦਾ, ਤਾਨਤਾਨੀ (Lantana camara) ਹੁਣ ਇੱਕਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ]। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਸਾਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਪੰਗ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਮਰਦ ਹੈ। ਬਸਾਵਾ ਇਕੱਲੇ ਮਰਦ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਲਾਂਤਾਨਾ ਸੰਘਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਨਤਾਨੀ ਤੋਂ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ 150 ਰੁਪਏ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਬੜਾ ਨਿਗੂਣਾ ਮੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”

ਸਿੱਖਿਆ/ਤਾਲੀਮ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਜੋ ਗੁੱਡੇਕੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜੇਨੁ ਕੁਰੂਬਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਨਤਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਰਦ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਤਾਨਤਾਨੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।"

ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਰੇਡ ਮਾਰਗੁਲੀਜ਼ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਮੰਗਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਪੈਂਦੇ ਮਰਿਅੰਮਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟ੍ਰਸਟ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ 2015-16 ਦੇ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਨਹਿਰੂ ਸਟੂਡੈਂਟ ਰਿਸਰਚ ਗ੍ਰਾਂਟ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਕਾਊਂਟੀ ਦੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਗ੍ਰਾਂਟ ਹੈ, ਦੀ ਮਦਦ ਜ਼ਰੀਏ ਪੂਰਾ ਹੋ ਪਾਇਆ; ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮਰਿਅੰਮਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟ੍ਰਸਟ ਦੇ ਸਮਰਥਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਯਤਨ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਪਾਇਆ। ਟੈਕਸਟ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬੀਆਰ ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਅਨਮੋਲ ਸੀ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ 'ਪਾਰੀ' ਦੇ ਕ੍ਰੀਏਟਿਵ ਕਾਮਨਸ ਨੀਤੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਜਾਂ ਮੁੜ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ 'ਪਾਰੀ' ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲੜੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਫ਼ੋਟੋ ਲੇਖ:

‘ਜਦੋਂ ਜਯੰਮਾ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਚੀਤਾ’
‘We have hills and forests and we live here’
Home with the harvest in Bandipur
Close encounters with the Prince of Bandipur
'That is where the leopard and tiger attack'
'This calf went missing after I took this photo'

ਤਰਜਮਾ: ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਕੌਰ