પેટના ખાડાના અંધકારમાં ઝારગ્રામના સાબરો

ભાતને જરા વધુ ખાવાલાયક બનાવવા માટે લાલ મરચાં અને મીઠું વાટતાં બાતો મલ્લિક કહે છે, “રોજિંદા ખાવા માટે પાંતો ભાત [આથવેલું ચોખાનું પાણી] સિવાય અમારી પાસે બીજું છે પણ શું?”

સાંજનો સમય છે, અને બતો અને તેમના પતિ, યોગેન મલ્લિક હમણાં જ નજીકના જંગલમાંથી પરત ફર્યાં છે. આદિવાસી ફળિયાના અન્ય તમામ પરિવારોની જેમ જ આ દંપતી પણ સાપ્તાહિક બજારમાં વેચવા માટે સાલ (શોરિયા રોબસ્ટા)નાં પાન વીણવા માટે આખો દિવસ જંગલમાં વિતાવે છે.

તેમનું ઘર પશ્ચિમ બંગાળના ઝારગ્રામ જિલ્લાના બેનાશુલી ગામમાં આવેલું છે. આ એક એવો સમુદાય છે જેમાં મોટે ભાગે સાબર આદિવાસીઓ (પશ્ચિમ બંગાળમાં સાવર તરીકે નોંધાયેલા) છે. આ આદિવાસી સમુદાય દેશના સૌથી ગરીબ અને વંચિત નાગરિકોમાંનો એક છે, જેઓ ભૂખમરા અને કુપોષણની ખાઈ પર પોતાનું જીવન ગુજારી રહ્યા છે.

સાબર લોકોના જીવનની કથાઓ નોંધવા માટે હું ઘણાં વર્ષોથી આ પ્રદેશની મુલાકાત લઈ રહ્યો છું. અંગ્રેજો દ્વારા ‘ગુનાહિત આદિજાતિ’ તરીકે લેબલ કરાયેલા આ લોકોને 1952માં ગુનાહિત આદિજાતિની યાદીમાંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા. બહુ ઓછા લોકો પાસે પોતાની જમીન છે અને તેઓ જીવતા રહેવા માટે જંગલ પર આધાર રાખે છે. વાંચો: ભૂખે મરતા સાબર લોકો

જ્યારે પણ હું પાછો આવું છું, ત્યારે હું જોઉં છું કે તેમની સ્થિતિમાં કોઈ સુધારો થયો નથી, ન તો વર્ષોમાં, ન તો દાયકાઓમાં. તેમની ભૂખ સંતોષવા માટે, મહુડા (મધુકા લોંગિફોલિયા)માંથી બનાવેલો દેશી દારૂ ખોરાકનો વિકલ્પ બની ગયો છે, કારણ કે તેને પીવાથી પેટ ભરેલું હોવાનો અહેસાસ થાય છે. ખરેખર, લગભગ દરેક ઘરમાં દારૂના બેફામ અને વધતા જતા દુષણને કારણે (લગભગ બધે જ દેશી દારૂ ગાળવામાં આવે છે), કુપોષણ અને એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) એ અહીં કાયમી ધામા નાખ્યા છે.

જંગલોના ઉંડા જ્ઞાનને કારણે સાબર આદિવાસીઓ ઋતુઓ પ્રમાણે મળતી ભેટો પર આધાર રાખી શકે છે: ફળો, મૂળિયાં, પક્ષીઓનાં બચ્ચાં, સાપ, દેડકાં, ગોકળગાય, નાની માછલીઓ અને કરચલા, ઉંદરના દરમાંથી મળતા ડાંગરના દાણા, નાના પ્રાણીઓ, મધ અને ઘણું બધું. પરંતુ ભારતનાં જંગલો હવે ઓછાં ગાઢ થઈ રહ્યાં છે - “2011 થી 2021 સુધીમાં, 40,709.28 ચોરસ કિલોમીટર જેટલો અત્યંત ગાઢ જંગલ (VDF) અને મધ્યમ ગાઢ જંગલનો વિસ્તાર ઘટીને ખુલ્લા જંગલમાં ફેરવાઈ ગયો છે” (સ્ટેટ ઓફ ઇન્ડિયાઝ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ 2023).

જંગલમાંથી બળતણનાં લાકડાં લઈને પરત ફરતી વખતે 2026ની શરૂઆતમાં હાથીના ક્રૂર હુમલાનો શિકાર બનેલા કોંડા ભક્તા કહે છે, “જંગલનું આવરણ હવે એટલું પાંખું થઈ ગયું છે કે અગાઉ કરતાં હવે હાથીઓ સાથે વધારે વાર થાય છે. લાગે છે કે મારે મારો પગ ગુમાવવાનો વારો આવશે.”

પરંપરાગત ખોરાક શોધવો હવે મુશ્કેલ બની ગયો હોવાથી, તેઓ જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS રેશન)ની દયા પર જીવે છે. રાજ્યની અંત્યોદય અન્ન યોજના (AAY)ના રેશન કાર્ડ હેઠળ, પશ્ચિમ બંગાળમાં પાત્રતા ધરાવતા પરિવારોને દર મહિને 15 કિલો ચોખા અને 20 કિલો ઘઉં મળે છે. પરંતુ સિંગધુઈ ગામના સાબર આદિવાસી, અજિત કોટલ કહે છે, “અમને રેશનના દુકાનદારો પાસેથી જરૂર જેટલા ચોખા નથી મળતા. તે હંમેશાં ઓછા જ હોય છે. અમને ખબર નથી કે કેમ આવું થાય છે. અમે ફરિયાદ પણ નોંધાવી હતી, પણ કંઈ થયું નહીં.”

આ પત્રકારને જાણવા મળ્યું કે અજિત જેવા ઘણા પરિવારોને તેમના હક કરતાં ઘણું ઓછું અનાજ મળે છે.

અને જેમને પૂરતું અનાજ મળે છે, તેઓ પણ તેમાં ભાગ્યે જ બીજી કોઈ વસ્તુ ઉમેરી શકે છે. અજિત ભુઈયા કહે છે, “જંગલો સાફ થઈ ગયાં છે અને તેની સાથે અમારા ખોરાકના સ્ત્રોતો પણ.” પરાસિયા ગામના આ સાબર આદિવાસી વધુમાં કહે છે, “ઘણા એવા દિવસો પસાર થયા છે જ્યારે અમે ફક્ત એક જ ટંકના ભોજન [ચોખાની રાબ] પર જીવતાં હોઈએ છીએ.”

ભમરા નાયકે ગયા વર્ષે (2025માં) તેમની 15 વર્ષીય પુત્રી રૂપાલી નાયકને ગુમાવી દીધી હતી. બેનાશુલી ગામના આ રહેવાસીએ આ પત્રકારને જણાવ્યું હતું કે, “મારી દીકરી લાંબા સમયથી, કદાચ બાળપણથી જ એનિમિયાની તકલીફથી પીડાતી હતી. ક્યારેક મને એમ થાય છે કે જો મારી દીકરીને પૌષ્ટિક ભોજન મળ્યું હોત તો કદાચ તે આ બીમારી સામે લડી શકી હોત.”

પચાસેક વર્ષના નાયક કહે છે કે તેમનો પરિવાર સાપ્તાહિક હાટ (બજાર)માં સાલનાં પાન વેચીને થતી તેમની આવક પર નભે છે. “ઓરિસ્સાથી લોકો તે ખરીદવા આવ્યા હતા. અમે ખરીદનાર પાસેથી 1,000 પાંદડાંના એક બંડલના 60 રૂપિયા લઈએ છીએ. જો હું અઠવાડિયામાં ચાર બંડલ વેચું તો મને 240 રૂપિયા મળે છે. અહીંના મોટાભાગના પરિવારો લગભગ આટલા જ પૈસા કમાય છે.” 40 ટકા સાક્ષરતા દર (2013નો અહેવાલ) અને એકંદરે ગરીબીને કારણે, સાબરો વચેટિયાઓની દયા પર જીવવા મજબૂર છે.

અમે વાત કરી રહ્યા છીએ ત્યાં સાંજ ઢળી રહી છે. જાન્યુઆરીની કાતિલ ઠંડી મને અહીં સિંઘધુઈમાં ધ્રુજાવી રહી છે, પણ ઘણાં ઘરોમાં બરાબર છાપરાં પણ નથી. સંધ્યા ભક્તા ખુલ્લામાં રસોઈ બનાવી રહ્યાં છે, અને તેમનો પાળેલો પોપટ તેમની આસપાસ રમી રહ્યો છે. જ્યારે મેં પૂછ્યું કે રાતના જમવામાં શું છે, ત્યારે તેઓ મને કહે છે, “આજની રાત માટે બાફેલાં શાકભાજી અને ભાત.”

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા