समुद्रकिनारी आता शिंपलेच नाहीत…

सूर्य उगवण्यापूर्वीच कट्टुपल्लीच्या किनाऱ्यांवर हालचाली सुरु होतात. इरुलर समाजातील लोकं गुडघ्यापर्यंतच्या पाण्यात उभी राहून बंगालच्या उपसागरातली भरती ओसरण्याची वाट पाहत असतात. भरतीच्या वेळी किनाऱ्यावर वाहून आलेले शंख-शिंपले (किलिंजल) पटकन गोळा करता यावेत म्हणून ते खास तयार केलेलं जाळं वापरतात.

रमेश (ते त्यांच्या पहिल्या नावानेच ओळखले जातात) सांगतात, “भरतीच्या वेळी आम्हाला शिंपले गोळा करता येत नाहीत, म्हणून आम्ही ओहोटी सुरू होण्याची वाट बघतो. त्या दरम्यान आम्ही जेवायला घरी जातो किंवा समुद्रकिनाऱ्यावर थांबून राहतो.” त्यांच्यासारख्या इरुलर समाजातील लोकांसाठी शिंपले गोळा करणं, हा फक्त एक व्यवसाय नाही, तामिळनाडूतल्या तिरूवल्लूर जिल्ह्यातल्या समुद्राच्या लयीशी घट्ट जोडली गेलेली ती त्यांची पारंपरिक उपजीविका आहे.

गोळा केलेले शिंपले वाळवले जातात आणि बैलगाड्यांमधून अशा ठिकाणी वाहून नेले जातात, जिथं त्यांचा चुनखड्यांसाठी चुरा केला जातो. एका बैलगाडीसाठी कामगारांना साधारण ५०० रु. दिले जातात, सरासरी एक व्यकी आठवड्याला सात खेपा करू शकते. या शिंपल्यांवर प्रक्रिया करून चुन्याची खडी आणि सुन्नांबू (बांधकामात वापरला जाणारा चुन्याचा प्रकार) तयार केले जाते.

जेव्हा मी पहिल्यांदा शिंपल्यांचे ढीग पाहिले, तेव्हा याचा उदरनिर्वाहाशी काही संबंध असेल याची मला काहीच कल्पना नव्हती. शिंपले गोळा करणारी माणसं सर्वांदेखत काम करत होती, तरीही त्यांचे श्रम मात्र बऱ्याच अंशी नजरेआडच राहिलेत.

पुलीकट आणि कट्टुपल्लीच्या किनारपट्ट्यांवर राहणाऱ्या इरुलर कुटुंबांच्या कित्येक पिढ्या त्यांचा उदरनिर्वाह शिंपले संकलनावर करत आल्या आहेत. एक घमेलं शिंपले गोळा केल्यावर कामगारांना 25 रुपये मिळतात.

एकेकाळी या किनारपट्टीवर पुष्कळ पाणथळ जागा, खारफुटीची वने, वाळूचे ढिगारे आणि मासेमारीची ठिकाणं अस्तित्वात होती. त्यांची जागा हळूहळू औद्योगिक पट्ट्यांनी घेतली आहे. एन्नोर – कट्टुपल्ली बंदारांचे विस्तारीकरण झाले आहे. यातले कट्टुपल्ली बंदर अदानीद्वारे संचलित आहे. तसेच औष्णिक विद्युत प्रकल्प, पेट्रोकेमिकल उद्योग आणि मोठ्या पायाभूत सुविधांच्या प्रकल्पांची निर्मिती झाली आहे. त्याच वेळी, चेन्नईमध्ये चक्रीवादळे, भरतीमुळे होणारी पूरस्थिती आणि अति-हवामान घटनांचे प्रमाण वाढत असल्याचे या अहवालात नमूद केले आहे.

या बदलांमुळे किनाऱ्यांची धूप होत आहे आणि शंख-शिंपल्यांच्या साठ्यात घट होत चालली आहे. पूर्वी 'किलिंजल' (एक प्रकारचे शिंपले) गोळा करण्यासाठी वर्षभर अनुकूल परिस्थिती असायची, परंतु आता हा काळ वर्षातील काही महिन्यांपुरता—म्हणजेच पावसाळ्यात आणि नोव्हेंबर ते जानेवारीच्या मध्यापर्यंत— येऊन ठेपला आहे, कारण या काळात जोरदार भरतीमुळे हे शिंपले किनाऱ्यावर वाहून येतात.

रमेश ‘पारी’शी बोलताना सांगतात, “कधी कधी आम्हाला पुरेसे शंख-शिंपले मिळाले नाहीत तर रिकाम्या हातांनीच घरी परतावं लागतं.” अनुभवी माणसं सांगतात, की त्यांना एका दशकापूर्वी दिवसाला ३०० रूपये कमावता यायचे. आज आठवड्याला १००० रूपये कमावणंही अवघड झालंय.

धनम नावाचे (नाव बदलले आहे) एक वयस्कर कामगार म्हणतात, “मी तरुण असताना समुद्र जसा होता, तसा तो आता राहिलेला नाही. त्याकाळी समुद्राचं पाणी किनाऱ्यापासून साधारण एक किलोमीटर दूर होतं.”

रोजंदारीच्या कामाचे थोडकेच पर्याय असल्याने, अनेक लोकांसाठी—विशेषतः वृद्ध व्यक्तींसाठी—शिंपले संकलित करणे हाच उपजीविकेचा मुख्य आधार राहिला आहे.

कट्टुपल्लीतले रहिवासी सुरेश सांगतात, “वर्षानुवर्षे, शिंपले गोळा करणं ही आमच्या भागातली एक सामान्य बाब होती. आम्ही ते (इरुलर कुटुंबांकडून) गोळा करायचो आणि जवळजवळ दर महिन्याला त्यांची विक्री करायचो. माझा मुलगा चेन्नईमध्ये वैद्यकीय शिक्षण घेतोय. हे मी या कामाच्या जोरावरच करू शकलो.” पण शिंपल्यांच्या खरेदी-विक्रीचा हा अनेक दशकांचा व्यवसाय आता त्यांचा उदरनिर्वाह भागवताना पुरा पडत नाही, त्यामुळे ते इतर कामेही करतात.

केवळ शिंपलेच नव्हे, तर उत्तर चेन्नईतील मच्छीमार (ज्यांच्यात प्रामुख्याने दलितांचा समावेश आहे) ही असं सांगतात की, औद्योगिक सांडपाण्यामुळे जलस्त्रोत दूषित होत असल्याने माशांची उपलब्धताही घटली आहे. वाचा : पळवेरकाड्च्या दर्यावर, गाज मातल्या लाटांची...

रमेश कट्टुपल्लीतल्या इरुलर वस्तीत राहतो. इथं १० ते १५ कुटुंबं अशा वस्तीत वास्तव्य करतात, जी त्यांना शासनाने उपलब्ध करून दिली आहे. पण तिथं वीज, पिण्याचं पाणी, रस्ते आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या मूलभूत सुविधांचा अभाव आहे. इथली बहुतेक घरं म्हणजे ताडपत्रीची आच्छादनं असून जमीन मातीची आहे.

रमेश ‘पारी’ला सांगतात, “आम्ही वाळूवर झोपतो. रात्री साप किंवा कीटक आम्हाला चावू शकतात. कसलाही आधार नसताना आम्ही इथं राहतो.” या समूहाला पिण्याचं पाणी, स्वयंपाक आणि अंघोळीसाठी आवश्यक असणाऱ्या पाण्याचा मुख्य स्रोत म्हणजे एक नैसर्गिक झरा आहे. याच पाण्याचा वापर प्राणीही करतात आणि पावसाळ्यात पावसाचे वाहून येणारं पाणी या झऱ्यात मिसळून तो दूषित होतो.

मुख्य रस्त्यापासून सुमारे ५०० मीटर अंतरावर असलेल्या या वस्तीपर्यंत केवळ वाळूतल्या वाटांनीच पोहोचता येतं, जिथून दुचाकी जाणंही कठीण असतं.

त्यांचं विस्थापन ही काही असाधारण गोष्ट नाही, कारण इथले मासेमारी करणारे आणि उपजीविकेसाठी समुद्रावर अवलंबून असलेले इतर अनेक समुदाय किनारपट्टीपासून दूर, भूभागाच्या आतल्या भागात हलवण्यात आले आहेत. यातील अनेक भागांत सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था उपलब्ध नसल्यामुळे कामगारांना रोज पायीच दूरचं अंतर कापावं लागतं. काही ठिकाणी तर, केवळ कामासाठी समुद्रकिनारा गाठायला लोकांना रोज सकाळी जवळपास तीन मैल पायी जावं लागतं.

रमेशने मला त्याच्या गुडघ्यावरील एक खोल आणि उघडी जखम दाखवली, जी त्याला काम करताना झाली होती. उघडी जखम घेऊन तासनतास खाऱ्या पाण्यात उभं राहणं अत्यंत वेदनादायी असतं. ते म्हणतात, “वेदना असह्य होतात, पण या जखमेवर उपचार करायला इथं पुरेशा वैद्यकीय सोयी नाहीत.” त्यामुळे त्यांना डॉक्टरांच्या अनियमित भेटींवर अवलंबून राहावं लागतं, ज्यात त्यांचा कामातला वेळ जातो.

वयाच्या साठीत असलेल्या राजाम्मल (नाव बदलले आहे) जमेल तेवढं कमवायला समुद्रकिनारी येतात. त्या सांगतात, “माझे पती आता आजारी असतात आणि त्यांनीही साठी पार केली आहे. त्यांच्या औषधांचा किंवा कौटुंबिक खर्च भागवणं, आता मला परवडत नाही. म्हणून, जेव्हा जमेल तेव्हा इथं यायचं आणि शिंपले गोळा करायचे असं मी ठरवलं. याच्यातनं मला साधारण २५ रुपये मिळतात.” वय आणि तब्येतीच्या कुरबुरींमुळे त्यांचे हात थरथरत होते.

कट्टुपल्लीतल्या इरुलर समाजाचं अस्तित्व दिवसेंदिवस नाजूक होत चाललेल्या किनारपट्टीवर अवलंबून आहे. एकेकाळी त्यांना जगवणारा समुद्र आता विलक्षणरीत्या बदलत आहे. धूप, अनिश्चितता आणि धूसरता असूनही पिढ्यानपिढ्यांप्रमाणे कुटुंबं सूर्योदयापूर्वीच समुद्रात उतरत आहेत आणि आपली उपजीविका टिकवत आहेत.

हा छाया वृत्तांत पारी फेलोशिप २०२५ अंतर्गत प्रकाशित करण्यात आला आहे.