पळवेरकाड्च्या दर्यावर, गाज मातल्या लाटांची...

ही नोव्हेंबरमधील अमावस्या. रात्री नऊचा सुमार. तमिळनाडूचा समुद्रकिनारा चिडिचूप भासतोय. या किनारपट्टीला दोन नावानं संबोधतात – पुलिकत नि पळवेरकाड्. खाडीकडे एक निळी नौका प्रस्थान करत्येय. किनारा सोडत ही नाव हळूहळू डौलत, तरंगत खोल पाण्याकडं सरसावतेय...

बोटीवर तिघंजण पाय रोवून उभीयेत. — सरथ कुमार, अरुण कुमार नि सेविथ कुमार. त्यांच्या पायाशी सात बांबू नि गुंडाळून ठेवलेली नायलॉनची जाळी पडलीत. सागरपट्टीवरील 'थोनिरेवू' हे या मच्छीमारांचं गाव. बालपणापासून ते हेच करत आलेत – मासेमारी.

मी लहानाची मोठी झाले, ते गावही समुद्रकिनाऱ्यापासून जवळच होतं. नि मला हमेशाच समुद्र सफरीची स्वप्नं पडत. पण आईनं समुद्रावर जायची सक्त मनाई केलेली. ती मला व माझ्या बहिणीला एकटीनं वाढवत होती. काळजीपोटी ती आम्हाला खोल पाण्यापासून वाचवत होती.

पळवेरकाड्ला यापूर्वी आलेले, तेव्हा माझं वय होतं सोळा. कळण्यासमजण्यापेक्षा मनात आकर्षणाचे अंकुर उमलण्याचं ते वय. चेन्नई क्लायमेट ॲक्शन ग्रुपने फोटोग्राफीची कार्यशाळा आयोजित केलेली. त्यात सहभागासाठी पळवेरकाड्ला आलेले. त्या कार्यशाळेत फोटो जर्नलिस्ट पलनी कुमार यांनी आम्हा होतकरू पत्रकारांना मार्गदर्शन केलेलं. तेव्हाच माझ्या मनात समुद्रकिनाऱ्यालाच घर मानून जगणाऱ्यांबद्दल आकर्षण जागं झालेलं. ते कुतूहल आजही ताजं आहे.

कुणास ठाऊक, आणखी किती वर्षे गेली असती माझी अशीच, समुद्रसफरीचं केवळ स्वप्नं पाहण्यात. तो योग आज प्रत्यक्षात आलाय.

पळवेरकाड्ची बदलती जैवविविधता नि मच्छीमारांचं इथल्या समुद्राशी नातं, जाणून घेण्यासाठी मी या निळ्या बोटीवर सवार झाले.

डुलणाऱ्या बोटीवर मी सावरून बसले. नि ३० वर्षीय सरथ सांगतोय, ती घडामोड कान देऊन ऐकू लागले : "नदी न् समुद्राचं पाणी खाडीत एकमेकाला भेटतं, अशा ठिकाणी समुद्राचं खारं पाणी गोड्या पाण्याला जोरानं किनाऱ्याकडं लोटतं. या धामधुमीत मासळी, कोळंबी नि इतर जलचरही प्रवाहासोबत पुढं पुढं पोहू लागतात."

अमावस्येच्या निरव रात्रीची शाल अथांग समुद्रावर पसरलीये. रात्रीचे दहा वाजलेत. नि मच्छीमारांची लगबग सुरू झाली. जाळं पाण्यात सोडण्यासाठी सरथनं पहिला बांबू खाडीत रोवला. "बांबू पाण्यात खुपसताना श्वास रोखून धरावा लागतो. समुद्राच्या लाटांसोबत बांबू गटांगळ्या खातो, पाण्याच्या त्या थपडा झेलत ठाम उभं राहून बांबू स्थिक करावा लागतो," सरथ मला सांगतो. चाळीशीतले अरूण नि सेविथ बाकी बांबू रोवू लागतात. बांबूंसोबत सर्व जाळी पाण्यात व्यवस्थित पसरलीत याची खातरजमा करण्यात येते. एक एक जाळं साधारण ३२ मीटर लांबीचं. एक बोट तीन ते चार जाळी पाण्यात रोवते. आता जवळपास सहा तास ही जाळी पाण्यात राहतील.

पळवेरकाड् चेन्नईच्या उत्तरेला सुमारे ६० किलोमीटर अंतरावर, तिरुवल्लूर जिल्ह्यातलं ठिकाण. भारतातील सर्वात मोठ्या खाऱ्या पाण्याच्या सरोवरांपैकी एक असलेल्या 'पुलिकत सरोवरा'च्या दक्षिण काठावर वसलेला हा भूभाग; या सरोवराची परिसंस्था जवळपास ७२० चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर विस्तारलीय.

या परिसरात मच्छीमारांची जवळपास ४० गावं आहेत, या माणसांची दारोमदार सारी समुद्रावर. थोनिरेवू यापैकीच एक मच्छीमारांचं गाव. चेन्नईच्या किनारपट्टीवर बंदरं नि औद्योगिक कॉरिडोर उभं राहण्याच्या खूप पूर्वी ही माणसं इथं वसलीत, हे मच्छीमार या परिससराशी आपली ऐतिहासिक नाळ असल्याचं सांगतात. मच्छीमारांमध्ये बहुतांश कुटुंब दलित समुदायातली आहेत.

आज रात्री, गावातील आणखी १० मच्छीमार सोबत आहेत; चांगल्या मासेमारीच्या आशेनं गावातून चार बोटी समुद्रावर रवाना झाल्यात.

एकेकाळी खाडीत कोणी, कधी मासेमारी करायची यावरून वाद होत. या वादांवर तोडगा काढण्यासाठी 'जमात' बसली. नि तिनं 'पाडू' ही आळीपाळीनं मासेमारीची व्यवस्था लावून दिली. ही परंपरा आता सर्वच मासेमार मनोभावे पाळतात. पाडू नुसार मासेमारीसाठी थोनिरेवू, लाईट हाऊस नि सेनबापल्ली या तीन गावांना वेगवेगळ्या रात्रींची मुभा दिली गेलीय. ज्या त्या गावातील मच्छीमार आपापल्या वारानं मासेमारी करतात. प्रत्येक गावात सुमारे ४० मच्छीमारांचा एक एक गट आहे.

"जाळी सहा तास पाण्यात सोडून वाट बघावी लागते," सरथ सांगतो, "एखाद दिवशी किलोभरच मासळी गावते, तर कधी एखाद टन घबाड हाती लागतं. बोट किनाऱ्याला लागेपर्यंत आमच्यापैकी कुणालाच माहित नसतं, रात्री आपल्याला नेमकी कीती मासळी गावलीय"

रात्रभर मासेमारी करून, सकाळी बोटी किनाऱ्यावर लंगर टाकतात. मग सगळा मुद्देमाल एका बोटीत काढला जातो. ही सगळी मासळी मग 'इदैपरगार' कडे रवाना केली जाते. इदैपरगार म्हणजे मासे विकणाऱ्या कोळीणी नि मच्छीमारांमधील दुवा. हा मध्यस्थ सगळ्या मासळीचं वजन करतो नि नंतर ती कोळणींना विकतो.

जाळ्यात कोळंबीसोबतच मासे नि खेकडेही गावतात. पण हल्ली कोळंबीच जास्त गावते. एखाद्या रात्री नशीब फळफळलं तर टोळीतला प्रत्येकजण एक एक हजार कमवतो. पण तसं घडायची संधी जादा करून पावसाळ्यात असते. पावसाळ्यातली मासेमारी जितकी फायदेशीर तितकाच धोकाही जास्त. "मुसळधार पावसात आम्ही बोटी खाडीत सोडतो, तेव्हा एकप्रकारे जीवच धोक्यात घालत असतो. एखादवेळी अचानक सागराला भरती येते, चक्रीवादळांत बोट सापडते. अशावेळी कधी जीव वाचला, तरी जाळी पाण्यात वाहून जाण्याची भीती असतेच," सेविथ सांगतो.

जाळं समुद्रानं ओढून नेलं, तर या मच्छीमारांना एका जाळ्यामागे ७ ते ८,००० रुपयांचं नुकसान होतं.

सेविथ त्याच्या एका मित्राची दुर्दैवी कहाणी सांगतो— समुद्र एकदा अचानक खवळला. सोसाट्याचं वादळ घुं घुं करू लागलं. नि या मच्छीमाराचा तोल गेला. तो बोटीवरून थेट उसळत्या लाटांत गटांगळ्या खात बुडाला. "आमचा दोस्त वेलमुरुगन आमच्या देखत मेला. त्याच्या मृत्यूची भरपाई म्हणून सरकारकडून एक छदाम मिळाला नाही. कोण देणार आमच्या या कामाची, आमच्या जीवाची नुकसानभरपाई? हे काम असं, एकदा खाडीत बोट उतरली की, पुढे काय वाढून ठेवलंय याचा कुणालाच थांगपत्ता नसतो, " सेविथ 'पारी'ला सांगतो.

या मच्छीमारांचं काम एका ठरीव चक्रात चालतं. नंबर लागेल तेव्हा टोळीसोबत खाडीत मासेमारी करायची. एरवी कोसास्थलैयार नदीत एकट्यानं जाळं टाकायचं. नदीवरील मासेमारीसाठी हे कॅटामरान बोटीतून एकटेच जातात. तिथं करायच्या मासेमारीचं जाळंही वेगळं असतं. समुद्रातल्या मासेमारीसाठी मोठी जाळी असतात, तर नदीतल्या मासेमारीसाठी लहान-गोलाकार नि वजनदार जाळी वापरली जातात. सागरावर जाळं टाकून तासंतास वाट पहावी लागते, तर नदीत टाकलेलं जाळं घडीदोन घडीत खेचलं जातं. समुद्रात नि नदीतही कोळंबी, मासळी नि खेकडेच गावतात, पण जरा निराळे. गावातील बहुतेकांचं जीवनचक्र मात्र एकसारखंच : समुद्र ते नदी नि नदी झाली की समुद्र.

पण आता पर्यायी रोजगारदेखील ही मंडळी करू लागलीत. या टोळीतील सरथ एल अँड टी च्या गोदीत ड्रायव्हरची नोकरी करतो. या नोकरीतून त्याला महिना २०,००० पगार मिळतो. "वस्तीतले बहुतेक तरूण आता असंच करतात, रात्री मासेमारी न् दिवसा एखादी नोकरी." सरथ सांगतो, "काही तरूण अशोक लेलँड मध्ये नोकरीला आहेत न् काही एल अँड टी च्या गोदीत."

समुद्रावर जवळपास १० तास घालवून, अखेर आमची बोट किनाऱ्यावर आली. रात्रभर सभोवताली पाणीच पाणी होतं, किनाऱ्यालगत येताच गुडघाभर पाण्यातून चालताना पावलं मऊशार वाळूत रूतली. ती वाळू तुडवताना किनाऱ्यावर इरुलर या आदिवासी जमातीचे लोक दिसले. ती मंडळी गळ टाकून मासेमारी करत होती. मासेमारीची ही पारंपारीक पद्धत, पाहून कुतूहल वाटलं.

"आम्हीही पूर्वी असंच गळ टाकून मासेमारी करायचो," सेविथ जुना काळ आठवत सांगतो, "पण आजच्या काळात ही पद्धत उपयोगाची नाही. गळाला मासा गावणार किती न् विकणार काय न् त्यातून पोटपाणी कसं चालणार! सगळं मुश्कील झालंय! काळासोबत आम्हीही बदललो."

आमच्या सोबत थोनिरेवू गावातला आणखी एक मच्छिमार चालतोय – भुवनेश. सेविथचं बोलणं ऐकून त्यालाही जुना काळ आठवतो, तो काळ जेव्हा इथली खाडी नि नदी मासळीनं समृद्ध होती. "तीसेक वर्षांपूर्वी नदीचं पाणी नितळ होतं. न् भरपूर मासळी गावायची," भुवनेश सांगतो. भुवनेशच्या या बोलण्याला एक संदर्भ आहे, तो असा - कोसास्थलैयार नदीत अलीकडे औद्योगिक सांडपाण्याचा वारेमाप निचरा होतोय. या प्रदुषणामुळं मासळीची पैदास अगदीच आटलीय.

जुन्या आठवणींना उत्साहानं उजाळा देत भुवनेश बोलू लागला, "पूर्वी किती किती प्रकारांनी आम्ही वेगवेगळी मासळी पकडायचो. त्या काळी आम्ही मीठात भिजवून केलीथी (कॅटफिश) गळाला लावायचो. ती खायला खेकड्यांची झुंबड उडायची. अशा पद्धतीनं आम्ही नदीवर भरपूर खेकडे धरायचो." बोलता बोलता भुवनेशच्या स्वरात अखेर नैराश्याची झाक येते.

काळ पालटला. आजच्या काळाबद्दल मच्छिमार खेदानं सांगतात, 'आता फक्त कोळंबीच गावते जाळ्यात.' अलीकडे उत्तर चेन्नईच्या किनारपट्टीवर मोठमोठ्या बंदरांचं बांधकाम सुरूय; त्यामुळं गेल्या काही वर्षांत किनारपट्टीजवळील जलक्षेत्रात स्थानिक मच्छीमारांना येऊ दिलं जात नाही, अशी खंतही मच्छीमारांच्या बोलण्यात डोकावते. या बांधकामांमुळं खाडीत गाळ साचतोय. त्यामुळं खाडीतील अनेक भागांतील पाण्याची खोली साधारणपणे ३.८ मीटरवरून ती आता सुमारे २ मीटरपर्यंत आलीय. अर्थात गाळानं खाडीची खोली कमी झाली, नि मासळीची पैदास घटली. यावर कडी म्हणून 'अदानी कट्टुपल्ली बंदर प्रकल्प' खाडी व्यापू लागलाय. या प्रकल्पाच्या अवाढव्य विस्तारानं मच्छीमारांच्या रोजगाराची अनिश्चितता आणखीच वाढलीय.

"पोर्टचं अवाढव्य बांधकाम किनारपट्टीवर पसरत गेलं, तर आमची पिढीजात मासेमारी बंद होईल. चेन्नईच्या या उत्तर भागात तीन तीन बंदरं का उभारली जाताहेत? कुणासाठी ही अगडबंब बांधकामं चाललीत? ह्या मोठमोठ्या कंपन्यांनी समुद्र गिळून टाकला, तर आम्ही कुठं मासेमारी करणार? आमचे बापजादे या दर्यावरच जगलेमेले, लाटांची गाज ऐकतच आम्ही जगतोय, मातलेल्या लाटांना आजही सामोरं जातोय. पण यापुढं काय?" भुवनेशच्या खजिल सुरात सूर मिसळत सरथ प्रश्नांवर प्रश्न विचारत चालत राहतो. नि आपल्या पायांखालची वाळू सरकतेय हे पळवेरकाड्चा किनारा सोडताना माझ्याही लक्षात येतं.

ही वृत्तकथा 'पारी-फेलोशिप २०२५' अंतर्गत प्रकाशित करण्यात आली आहे.