દરિયાકાંઠેથી છીપલાં છૂ

સૂરજ કાટ્ટુપલ્લીના દરિયાકિનારેથી ઉપર ઊગે એ પહેલાં જ કિનારે ચહલપહલ શરુ થઈ જાય છે. ઇરુલર સમુદાયના સભ્યો ઘૂંટણ ડૂબે ત્યાં સુધીના મોજામાં ઊભા રહીને બંગાળની ખાડીમાં ભરતી ઓસરી જાય તેની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ખાસ બનાવેલી જાળીનો ઉપયોગ કરીને તેઓ ભરતી દરમિયાન દરિયાકાંઠે ઢસડાઈ આવેલા કિલિંજલ (શંખ-છીપલાં) ઝડપથી એકઠા કરે છે.

રમેશ (તેઓ ફક્ત આ જ નામનો ઉપયોગ કરે છે) કહે છે, "ભરતી દરમિયાન અમે શંખ-છીપલાં એકઠા કરી શકતા નથી, તેથી અમે ઓટ શરૂ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈએ છીએ. દરમિયાન કાં તો અમે ખાવા માટે ઘેર જઈએ છીએ અથવા અહીં દરિયા કિનારે જ રહીએ છીએ." ઇરુલર સમુદાયના તેમના જેવા સભ્યો માટે શંખ-છીપલાં એકઠા કરવા એ માત્ર એક ધંધો નથી, પરંતુ તમિળનાડુના તિરુવલ્લુર જિલ્લામાં સમુદ્રના લય સાથે નજીકથી સંકળાયેલી પરંપરાગત આજીવિકા છે.

એકઠા કરેલા શંખ-છીપલાં સૂકવીને બળદગાડા પર લાદીને લઈ જવામાં આવે છે જ્યાં તેને કચડીને ચૂનાના પથ્થરમાં ફેરવવામાં આવે છે. શ્રમિકોને એક ગાડાના ભાર માટે લગભગ 500 રુપિયા ચૂકવવામાં આવે છે, અને સરેરાશ એક વ્યક્તિ અઠવાડિયાના સાત ફેરા કરી શકે છે. શંખ-છીપલાં પર પ્રક્રિયા કરીને તેને ચૂનાના પથ્થર અને સુન્નામ્બ - બાંધકામમાં વપરાતા કચડાયેલા શંખ-છીપલાં - માં ફેરવવામાં આવે છે.

મેં પહેલીવાર દરિયાકાંઠે કિંલિંજલના (શંખ-છીપલાં) ના ઢગલા કરેલા જોયા ત્યારે મને ખ્યાલ પણ નહોતો કે તે એક આજીવિકા સાથે જોડાયેલા છે. કિલિંજલ એકઠા કરનારા ખુલ્લામાં દેખીતી રીતે કામ કરતા હતા, તેમ છતાં તેમની મહેનત મોટાભાગે અદ્રશ્ય રહી હતી.

આ શંખ-છીપલાં એકઠા કરવાના કામે પુલિકટ (પળવેરકાડ) અને કાટ્ટુપલ્લી દરિયાકિનારે રહેતા ઇરુલર પરિવારોની કંઈકેટલીય પેઢીઓને ટકાવી રાખી છે. એક શ્રમિક એક ટબ શંખ-છીપલાં એકઠા કરીને 25 રુપિયા કમાય છે.

દરિયાકાંઠે એક સમયે અસંખ્ય વેટલેન્ડ્સ (આર્દ્ર ભૂમિ), મેન્ગ્રોવ્સ (ચેરના/ભરતીના જંગલો), રેતીના ઢૂવા અને માછીમારીના મેદાનો હતા. ધીમે ધીમે તેને ઔદ્યોગિક કોરિડોરમાં ફેરવવામાં આવી રહ્યા છે - એન્નોર-કાટ્ટુપલ્લી પ્રદેશમાં બંદરોનું વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે - અદાણી સંચાલિત કાટ્ટુપલ્લી બંદર - તેમજ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ, પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગો અને મોટી માળખાકીય યોજનાઓ. આ અહેવાલ કહે છે કે એ જ સમયે ચેન્નાઈમાં ચક્રવાત, ભરતીને કારણે આવતા પૂર અને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓમાં વધારો થયો છે.

આ ફેરફારોને કારણે દરિયાકાંઠાનું ધોવાણ થયું છે અને (દરિયાકાંઠે) જમા થતા શંખ-છીપલાંના જથ્થામાં ઘટાડો થયો છે. અગાઉ આખું વર્ષ કિલિંજલ એકઠા કરવા માટે સારું રહેતું હતું, પરંતુ હવે તે વર્ષના કેટલાક મહિનાઓ - વરસાદની મોસમ દરમિયાન નવેમ્બરથી જાન્યુઆરીના મધ્ય ભાગ - સુધી મર્યાદિત છે, એ સમયે ઊંચી ભરતીની સાથે શંખ-છીપલાં દરિયાકાંઠે વહી આવે છે.

રમેશ પારીના પ્રતિનિધિને કહે છે, "કેટલીકવાર અમને પૂરતા પ્રમાણમાં શંખ-છીપલાં ન મળે તો અમે ખાલી હાથે ઘેર પાછા ફરીએ છીએ." વૃદ્ધ શ્રમિકો યાદ કરે છે કે એક દાયકા પહેલા તેઓ દિવસના 300 રુપિયા કમાઈ શકતા હતા. આજે અઠવાડિયાના 1,000 રુપિયા કમાવા માટે પણ તેઓ સંઘર્ષ કરે છે.

વૃદ્ધ શ્રમિક ધાનમ (નામ બદલ્યું છે) કહે છે, "હું નાની હતી ત્યારે દરિયો જેવો હતો એવો હવે રહ્યો નથી. તે વખતે પાણી દરિયાકાંઠાથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર હતું."

દાડિયા મજૂરી માટે બહુ ઓછા વિકલ્પો સાથે કિલિંજલ એકઠા કરવા એ ઘણા લોકો માટે, ખાસ કરીને વૃદ્ધ લોકો માટે મુખ્ય આધાર છે.

કાટ્ટુપલ્લીના રહેવાસી સુરેશ કહે છે, "ઘણા વર્ષોથી અમારા વિસ્તારમાં શંખ-છીપલાં એકઠા કરવાનું ખૂબ જ સામાન્ય હતું. અમે [ઇરુલર પરિવારો પાસેથી] એ લઈ આવતા અને લગભગ દર મહિને વેચતા. મારો દીકરો ચેન્નાઈમાં ડોક્ટર બનવા માટે અભ્યાસ કરી રહ્યો છે. મેં આ કામ કરીને જ એ શક્ય બનાવ્યું છે." પરંતુ દાયકાઓથી ચાલ્યું આવતું તેમનું આ શંખ-છીપલાં ખરીદવા અને વેચવાનું કામ હવે તેમને ટકાવી રાખી શકે તેમ નથી/ના કામથી હવે તેમનું ગુજરાન ચાલી શકે તેમ નથી, તેથી તેઓ બીજા કામ કરે છે.

ઉત્તર ચેન્નાઈના માછીમારો, જેમાં મોટાભાગના દલિત છે, તેઓ કહે છે કે ફક્ત શંખ-છીપલાં જ નહીં પરંતુ ઔદ્યોગિક ગંદુ પાણી દરિયાના પાણીમાં છોડવામાં આવે છે પરિણામે માછલીઓ પણ ઓછી સંખ્યામાં પકડી શકાય છે. વાંચો: પળવેરકાડના જળમાં જિવનનિર્વાહ

રમેશ બીજા 10 થી 15 પરિવારો સાથે કાટ્ટુપલ્લીમાં ઇરુલર વસાહતમાં રહે છે, વીજળી, પીવાનું પાણી, રસ્તા અને આરોગ્યસંભાળ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ હોવા છતાં આ પરિવારોએ સરકાર દ્વારા ફાળવવામાં આવેલી વસાહતમાં સ્થળાંતર કર્યું છે. મોટાભાગના ઘરો માટીના ભોંયતળિયા સાથે તાડપત્રી શીટનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.

રમેશ પારીના પ્રતિનિધિને કહે છે, "અમે રેતી પર સૂઈએ છીએ. રાત્રે સાપ અને જંતુઓ અમને કરડી શકે છે. અમે અહીં કોઈ જ પ્રકારની સહાય વિના રહીએ છીએ." એક કુદરતી ઝરણું સમુદાયના પીવા, રસોઈ કરવા અને નહાવા માટે પાણીના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે. આ જ પાણીના સ્ત્રોતનો ઉપયોગ પ્રાણીઓ પણ કરે છે અને વરસાદની ઋતુમાં જ્યારે વહેતું પાણી ઝરણાના પાણીમાં ભળે છે ત્યારે તે દૂષિત થઈ જાય છે.

મુખ્ય માર્ગથી લગભગ 500 મીટર દૂર આવેલી આ વસાહતમાં ફક્ત રેતાળ રસ્તાઓ દ્વારા જ પહોંચી શકાય છે, મોટરસાયકલોને પણ આ રસ્તે પસાર થવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

તેમનું સ્થળાંતર અસામાન્ય નથી - અહીં પોતાની આજીવિકા માટે દરિયા પર આધાર રાખતા મોટાભાગના માછીમાર અને બીજા સમુદાયોને દરિયાકાંઠાથી દૂર, અંતરિયાળ ભાગોમાં ખસેડવામાં આવ્યા છે. આમાંના ઘણા વિસ્તારોમાં જાહેર પરિવહનની પહોંચ નથી, પરિણામે શ્રમિકોને દરરોજ લાંબા અંતર સુધી ચાલવાની ફરજ પડે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં લોકો કામ માટે દરિયાકાંઠે પહોંચવા માટે રોજ સવારે લગભગ ત્રણ માઇલ ચાલીને જાય છે.

ઉંમરના સાઠના દાયકામાં પહોંચેલા રાજમ્મલ (નામ બદલ્યું છે) જે કંઈ થોડુંઘણું કમાઈ શકે તે કમાવા માટે દરિયામાં જાય છે. તેઓ ઉમેરે છે, “મારા પતિ હવે બીમાર છે, અને તેમની ઉંમર 60 વર્ષથી વધુ છે. નથી મને તેમની દવાઓ પરવડતી કે નથી હું અમારા પરિવારનો ખર્ચ પણ સંભાળી શકતી. તેથી મેં નક્કી કર્યું કે જ્યારે પણ શક્ય હોય ત્યારે આવીને શંખ-છીપલાં એકઠા કરીશ. મને લગભગ 25 રુપિયા મળે છે." ઉંમર અને ખરાબ સ્વાસ્થ્યને કારણે તેમના હાથ ધ્રૂજતા હતા.

કાટ્ટુપલ્લીમાં ઇરુલર સમુદાય માટે તેમનું અસ્તિત્વ વધુને વધુ નાજુક દરિયાકિનારા પર આધાર રાખે છે. એક સમયે તેમને ટકાવી રાખતો દરિયો અફર રીતે બદલાઈ રહ્યો છે. છતાં ધોવાણ, અનિશ્ચિતતા અને અદ્રશ્યતા વચ્ચે પણ પરિવારો સૂર્ય ઊગે એ પહેલા દરિયામાં પ્રવેશતા રહે છે, અને તેમની પહેલાની પેઢીઓની જેમ એ આજીવિકાને વળગી રહ્યા છે.

આ વાર્તા પારી ફેલોશિપ 2025 હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા