সাগৰতীৰৰ পৰা হেৰাই যোৱা শামুকৰ খোলাবোৰ

কট্টুপল্লীৰ তীৰত সূৰ্যৰ প্ৰথম কিৰণে স্পৰ্শ কৰাৰ পূৰ্বেই সমগ্ৰ সাগৰপাৰ মুখৰিত হৈ পৰে এক স্পন্দনশীল চঞ্চলতাত৷ বংগোপসাগৰৰ উত্তাল ঢৌৰ মাজত আঁঠুলৈকে নামি থিয় হৈ ইৰুলাৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকল অপেক্ষা মাথোঁ জোৱাৰৰ পানীভাগ নামি যোৱালৈ৷ তাৰ পিছতেই এক বিশেষভাৱে নিৰ্মিত জালৰ সহায়েৰে তেওঁলোকে ক্ষিপ্ৰতাৰে বুটলিবলৈ আৰম্ভ কৰে জোৱাৰৰ কোবাল সোঁতে তীৰলৈ উটুৱাই অনা কিলিঞ্জাল বোৰ(সামুদ্ৰিক শামুকৰ খোলা)৷

“জোৱাৰৰ সময়ত আমি শামুকৰ খোলাবোৰ বুটলিব নোৱাৰোঁ, সেয়ে ভাটা আৰম্ভ হোৱালৈকে বাট চাওঁ৷ এইখিনি সময়ত আমি হয় ঘৰলৈ গৈ সাঁজটো খাই লওঁ, নতুবা এই সাগৰৰ পাৰতে ৰৈ দিওঁ,” এইদৰে আমাক জনালে কেৱল এইটো নামেৰেই চিনাকি দিয়া ৰমেশে৷ তেওঁৰ দৰে ইৰুলাৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলৰ বাবে এই শামুকৰ খোলা সংগ্ৰহ কৰাটো কেৱল এক বৃত্তিয়েই নহয়, বৰঞ্চ তামিলনাডুৰ তিৰুভল্লুৰ জিলাৰ নীলাম্বৰ জলৰাশিৰ ছন্দৰ সৈতে ওতপ্ৰোতঃভাৱে সাঙোৰ খাই থকা এক পৰম্পৰাগত জীৱিকা৷

সংগৃহীত শামুকৰ খোলাবোৰ প্ৰথমে ৰ’দত শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু তাৰ পিছত গৰুৰ গাড়ীৰে কঢ়িয়াই লৈ যোৱা হয় সেই স্থানলৈ, য’ত এইবোৰ গুড়ি কৰি চূণশিললৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়৷ এক গাড়ী এনে শামুকৰ খোলাৰ বিনিময়ত শ্ৰমিকসকলে লাভ কৰে প্ৰায় ৫০০ টকা আৰু এগৰাকী ব্যক্তিয়ে গড়ে সপ্তাহত সাতবাৰলৈকে এনে এক গাড়ী জমা কৰিব পাৰে৷ পৰৱৰ্তী সময়ত এই খোলাবোৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ জৰিয়তে চূণশিল আৰু চুন্নাম্বু (ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত ব্যৱহৃত হোৱা সামুদ্ৰিক শামুকৰ গুড়ি) প্ৰস্তুত কৰা হয়৷

সাগৰৰ পাৰত স্তূপীকৃত হৈ থকা কিলিঞ্জাল খোলাৰ দ’মবোৰ যেতিয়া মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলোঁ, তেতিয়া মোৰ কোনো ধাৰণাই নাছিল যে ইয়াৰ অন্তৰালত একো একোটা জীৱিকা লুকাই আছে৷ এই কিলিঞ্জাল সংগ্ৰাহকসকলে সকলোৰে সমুখতে দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি কাম কৰি গৈছিল, তথাপিও তেওঁলোকৰ এই হাড়ভঙা পৰিশ্ৰম যেন বহু পৰিমাণে সকলোৰে দৃষ্টিৰ অলক্ষিতে ৰৈ গৈছিল৷

এই সামুদ্ৰিক শামুকৰ খোলাবোৰ বুটলি জীৱন সংগ্ৰাম চলাই যোৱা কাৰ্যই পুলিকট আৰু কট্টুপল্লী উপকূল অঞ্চলত বসবাস কৰা ইৰুলাৰ পৰিয়ালসমূহক প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি জীয়াই ৰাখিছে৷ এজন শ্ৰমিকে এক টাব শামুকৰ খোলা সংগ্ৰহ কৰাৰ বিনিময়ত ২৫ টকাকৈ উপাৰ্জন কৰে৷

এই উপকূলীয় অঞ্চলটোত এসময়ত আছিল অসংখ্য জলাশয়, মেনগ্ৰোভ, বালিয়ৰি আৰু মৎস্য চিকাৰৰ চহকী ক্ষেত্ৰ৷ কিন্তু লাহে লাহে এই সকলোবোৰৰ স্থান লৈছে ঔদ্যোগিক কৰিডৰে—বিশেষকৈ এন্নোৰ-কট্টুপল্লী অঞ্চলত বন্দৰসমূহৰ (যেনে আদানিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত কট্টুপল্লী বন্দৰ) সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছে আৰু ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে গঢ়ি উঠিছে তাপ বিদ্যুৎ প্ৰকল্প, পেট্ৰ’কেমিকেল উদ্যোগ তথা বৃহৎ আন্তঃগাঁথনিমূলক প্ৰকল্পসমূহ৷ প্ৰতিবেদনখনত উল্লেখ কৰা অনুসৰি ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিত চেন্নাইত ঘূৰ্ণীবতাহ, জোৱাৰৰ পানীৰে সৃষ্টি হোৱা বান আৰু চৰম প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ মাত্ৰাও উদ্বেগজনকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে৷

এই অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তনসমূহে সাগৰীয় তীৰৰ গৰাখহনীয়া তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছে আৰু ইয়াৰ ফলত তীৰলৈ উটি অহা শামুকৰ খোলাৰ পৰিমাণো হ্ৰাস পাইছে৷ এসময়ত সমগ্ৰ বছৰটোৱেই কিলিঞ্জাল সংগ্ৰহৰ বাবে অনুকূল আছিল যদিও বৰ্তমান ই বছৰটোৰ মাত্ৰ কেইটামান মাহৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ হৈ পৰিছে, বিশেষকৈ নৱেম্বৰৰ পৰা জানুৱাৰীৰ মাজভাগলৈকে বৰ্ষাকালৰ এই সময়ছোৱাত, যেতিয়া সাগৰৰ শক্তিশালী জোৱাৰে এই খোলাবোৰ উপকূললৈ উটুৱাই লৈ আহে৷

“কেতিয়াবা যদি আমি পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ শামুকৰ খোলা নাপাওঁ, তেন্তে খালী হাতেৰেই ঘৰলৈ উভতিবলগীয়া হয়,” ৰমেশে পাৰিক এইদৰে কয়। বয়োজ্যেষ্ঠ শ্ৰমিকসকলে পুৰণি দিনৰ স্মৃতি ৰোমন্থন কৰি কয় যে কেনেকৈ এক দশকৰ পূৰ্বে তেওঁলোকে দিনে ৩০০ টকাকৈ উপাৰ্জন কৰিব পাৰিছিল৷ কিন্তু বৰ্তমান তেওঁলোকে সপ্তাহত ১,০০০ টকা ঘটিবলৈও চৰম সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হৈছে৷

“মোৰ ডেকা বয়সত সাগৰখন যেনেকুৱা আছিল, এতিয়া আৰু তেনে হৈ থকা নাই,” পুৰণি স্মৃতি সুঁৱৰি এইদৰে কয় বয়োবৃদ্ধ শ্ৰমিক ধনমে (নাম সলনি কৰা হৈছে)৷ “সেই সময়ত সাগৰৰ পানীভাগ বৰ্তমানৰ এই পাৰৰ পৰা প্ৰায় এক কিলোমিটাৰমান নিলগত আছিল।”

দৈনিক মজুৰিৰ অন্য কোনো বিকল্প কামৰ সুযোগ অতি সীমিত হোৱাৰ বাবে, এই কিলিঞ্জাল সংগ্ৰহ কাৰ্যই আজিও বহু লোকৰ, বিশেষকৈ বয়োবৃদ্ধসকলৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ মূল অৱলম্বন হৈ ৰৈছে৷

“বহু বছৰ ধৰি আমাৰ অঞ্চলত শামুকৰ খোলা সংগ্ৰহ কৰাটো অতি স্বাভাৱিক কথা আছিল। আমি (ইৰুলাৰ পৰিয়ালসমূহৰ পৰা) এইবোৰ কিনি আনি প্ৰায় প্ৰতিমাহেই বিক্ৰী কৰিছিলোঁ,” কট্টুপল্লীৰ বাসিন্দা সুৰেশে এইদৰে কয়। “মোৰ পুত্ৰই বৰ্তমান চেন্নাইত চিকিৎসক হ’বলৈ পঢ়া-শুনা কৰি আছে৷ কেৱল এই কামটোৰ জৰিয়তেই মই তাক ইমান দূৰলৈ পঢ়ুৱাটো সম্ভৱ কৰি তুলিব পাৰিলোঁ।” কিন্তু বিগত কেইবাটাও দশক ধৰি শামুকৰ খোলা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰি অহা এই ব্যৱসায়েৰে এতিয়া তেওঁৰ সংসাৰ নচলা হৈছে, যাৰ বাবে তেওঁ বৰ্তমান জীৱিকাৰ অন্য পথো বাচি ল’বলগীয়া হৈছে৷

কেৱল সামুদ্ৰিক শামুকৰ খোলাই নহয়, উত্তৰ চেন্নাইৰ মৎস্যজীৱীসকল যিসকলৰ সৰহ সংখ্যকেই দলিত সম্প্ৰদায়ৰ, তেওঁলোকে জনোৱা মতে উদ্যোগিক আৱৰ্জনা আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থ সাগৰৰ পানীত মিহলি হোৱাৰ ফলত বৰ্তমান মৎস্য চিকাৰৰ পৰিমাণো উদ্বেগজনকভাৱে হ্ৰাস পাইছে। পঢ়ক: পাড়াভেৰকাড়ত ডুবিব ধৰা জীৱিকা

ৰমেশে কট্টুপল্লীৰ ইৰুলাৰ বসতিস্থলত আন দহটাৰ পৰা পোন্ধৰটা পৰিয়ালৰ সৈতে বসবাস কৰে৷ বিদ্যুৎ, খোৱাপানী, পথ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ দৰে মৌলিক আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ থকাৰ পিছতো এই পৰিয়ালসমূহে চৰকাৰে আবণ্টন দিয়া এই আশ্ৰয়স্থললৈ উঠি আহিছে৷ ইয়াৰে সৰহভাগ ঘৰেই টাৰ্পলিনৰ চালেৰে নিৰ্মিত আৰু মজিয়াবোৰ কেঁচা মাটিৰ৷

“আমি বালিৰ ওপৰতেই শুই পৰোঁ৷ নিশা হ’লে সাপ আৰু বিষাক্ত কীট-পতংগৰ দংশনৰ ভয় এটা থাকে৷ কোনো ধৰণৰ সহায়-সাৰথি নোহোৱাকৈয়ে আমি ইয়াত দিন কটাইছোঁ,” ৰমেশে পাৰিক তেওঁলোকৰ দুৰৱস্থাৰ কথা এইদৰে কয়৷ এটা প্ৰাকৃতিক জুৰিয়েই হৈছে এই সম্প্ৰদায়টোৰ খোৱাপানী, ৰন্ধা-বঢ়া আৰু গা ধোৱাৰ একমাত্ৰ মূল উৎস৷ একেটা পানীৰ উৎসকে বন্য জীৱ-জন্তুৱেও ব্যৱহাৰ কৰে আৰু বৰ্ষাকালত চাৰিওফালৰ লেতেৰা পানী উটি আহি জুৰিটোৰ সৈতে মিহলি হোৱাৰ ফলত এই পানীভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে দূষিত হৈ পৰে৷

প্ৰধান পথটোৰ পৰা প্ৰায় ৫০০ মিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই বসতিস্থললৈ যোৱাৰ একমাত্ৰ উপায় হৈছে বালিৰ সৰু সৰু পথসমূহ, য’ত আনকি মটৰ চাইকেল চলোৱাটোও চৰম কঠিন হৈ পৰে৷

তেওঁলোকৰ এই স্থানান্তৰকৰণ কোনো অস্বাভাৱিক ঘটনা নহয়। এই অঞ্চলৰ মৎস্যজীৱী তথা সাগৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা সৰহভাগ সম্প্ৰদায়কে উপকূলৰ পৰা আঁতৰাই মূল ভূখণ্ডৰ অন্তৰ্ভাগলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছে৷ এই স্থানসমূহৰ ভিতৰুৱা অঞ্চলবোৰলৈ বৰ্তমানো কোনো ৰাজহুৱা পৰিবহণৰ সুব্যৱস্থা নাই, যাৰ বাবে শ্ৰমিকসকলে দৈনিক দীঘলীয়া পথ খোজকাঢ়ি অতিক্ৰম কৰিবলৈ বাধ্য হয়৷ আনকি কিছুমান ক্ষেত্ৰত লোকসকলে কেৱল কৰ্মস্থল অৰ্থাৎ সাগৰৰ পাৰলৈ অহা যোৱা কৰিবৰ বাবেই প্ৰতিটো পুৱা প্ৰায় তিনি মাইল পৰ্যন্ত বাট খোজকাঢ়িবলগীয়া হয়৷

ৰমেশে মোক কাম কৰি থকা অৱস্থাতে তেওঁৰ আঁঠুত থকা এটা গভীৰ আৰু কেঁচা ঘাঁ দেখুৱালে৷ এনেকুৱা এটা মুকলি ঘাঁ লৈ নিমখীয়া পানীত ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা থিয় হৈ থকাটো চৰম যন্ত্ৰণাদায়ক: “বিষটো মাজে-সময়ে অসহ্য হৈ পৰে, কিন্তু এই ঘাঁটোৰ চিকিৎসাৰ বাবে ইয়াত কোনো উপযুক্ত চিকিৎসা সেৱাৰ সুবিধা নাই,” তেওঁ কয়৷ সেইবাবেই তেওঁ মাজে-সময়ে হোৱা চিকিৎসকৰ আগমনৰ ওপৰতেই ভৰসা কৰিবলগীয়া হয়৷ ফলত তেওঁৰ কামৰ মূল্যবান সময়ো নষ্ট হয়৷

প্ৰায় ষাঠি বছৰীয়া ৰাজম্মলে (নাম সলনি কৰা হৈছে) পাৰ্যমানে উপাৰ্জন কৰাৰ বাবে সাগৰৰ পাৰলৈ আহে৷ “মোৰ স্বামী বৰ্তমান অসুস্থ আৰু তেওঁৰ বয়সো ষাঠি বছৰৰ অধিক৷ মই তেওঁৰ দৰৱ-পাতিৰ খৰচ বা আমাৰ সংসাৰৰ খৰচখিনি যোগাৰ কৰিব নোৱাৰা হৈছোঁ৷ সেইবাবেই যেতিয়াই পাৰোঁ তেতিয়াই আহি শামুকৰ খোলা সংগ্ৰহ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লোঁ৷ মই প্ৰায় ২৫ টকামান পাওঁ,” বয়স আৰু অসুস্থতাৰ বাবে হাত দুখন কঁপি থকা অৱস্থাতে তেওঁ এইদৰে কয়৷

কট্টুপল্লীৰ ইৰুলাৰ সম্প্ৰদায়টোৰ বাবে জীৱন সংগ্ৰাম এতিয়া দিনক দিনে ধংসৰ গৰাহলৈ গতি কৰা এটা উপকূলীয় অঞ্চলৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছে৷ যিখন সাগৰে এসময়ত তেওঁলোকক পোহপাল দিছিল সেই সাগৰখন এতিয়া চিৰদিনৰ বাবে সলনি হৈ পৰিছে৷ তথাপিও এই গৰাখহনীয়া, অনিশ্চয়তা আৰু চৰকাৰী অৱহেলাৰ মাজতো পূৰ্বৰ প্ৰজন্মসমূহৰ দৰেই নিজৰ পুৰণি জীৱিকাক বুকুত সাৱটি ধৰি পৰিয়ালসমূহে আজিও সূৰ্যোদয়ৰ পূৰ্বেই সাগৰৰ ঢৌ আৰু বলুকাৰ মাজত শামুকৰ খোলা বিচাৰি আহিছে।

এই প্ৰতিবেদন পাৰিৰ ২০২৫ৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰকাশিত।