ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਪੰਡ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖਿੰਡਿਆ-ਪੁੰਡਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਟੁੱਟੇ ਬਾਂਸ, ਪਾਟੀਆਂ ਤਿਰਪਾਲਾਂ, ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ, ਰੱਸੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਪਾਟੀ ਸਾੜੀ, ਘਰ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਂਡੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ਼ ਲਿਬੜੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਘਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਨ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬੱਸ ਖਿਲਰਿਆ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹ ਘਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਘਰ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਡ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਚਿੱਲਾ ਸਰੋਦਾ ਖਾਦਰ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਧੀਨ ਗਿਣੇ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 10-15 ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ।
ਪਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ ਬੱਸ ਬੇਫਿਕਰੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੇ-ਭੂਰੇ ਰੰਗੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨੁਕੀਲੀ ਤਿੜ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਇੰਚ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹੀ ਦਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਤਲੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਹਦੀ ਝੁੱਗੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ, ਉਹਦੇ ਲਈ ਜਾਂ ਯਮੁਨਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਛੇ ਬਾਇਓ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੀਤਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ,“ਯਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈ ਇਸੀ ਲਈ ਤੋ ਝੁੱਗੀ-ਵੁੱਗੀ ਤੋੜ ਦੇਤਾ ਹੈ। ਪੱਟੇ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਯਹਾਂ ਵਹੀ ਲੋਗ ਸਾਲ ਭਰ ਕੇ ਲਿਏ ਲੇਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਤੇ ਹੈਂ।"
''ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸ਼ਰਧਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਦ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੋਇਆ,'' ਰੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ''ਉਹਦੇ (ਅਕਸ਼ਰਧਾਮ) ਨਾਲ਼ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਮੱਛੀ-ਵੱਛੀ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇੱਕ ਕਾਂ ਮੱਛੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਲੈ ਕੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਤੋੜ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਚਿੱਲਾ ਖਾਦਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਝੁੱਗੀ ਤਾਂ 4 ਤੋਂ 5 ਵਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ।'' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲਗਭਗ 8 ਤੋਂ 10 ਗਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਝੁੱਗੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹਦਾ 500 ਰੁਪਏ ਕਿਰਾਇਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
"ਅਸੀਂ ਕਿਰਾਇਆ ਗੁੱਜਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਚਿੱਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰਾਜਵੀਰ ਹੈ। ਗੁੱਜਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਵੇਚ (ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ) ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਹਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਵੀ ਉਹ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਦੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ," ਰੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਤੁਹਾਡਾ ਖੇਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣੋ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਨਾਲ਼ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਪੱਕੀ ਝੁੱਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਝੁੱਗੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੌਣ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬਣਾਏਗਾ?" ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਪੰਡ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰੀਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਤਿਰਪਾਲ ਤਾਣ ਕੇ ਦੋਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਝੌਂਪੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ ਜੋ ਯੂਪੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਰੀਤਾ ਖੁਦ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸੁਪੌਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ 1993 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਸਬਿੱਟੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਭਗ 9.3 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹਨ। ਰੀਤਾ ਮੱਲਾਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਮਛੇਰਾ ਸਮਾਜ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਧੀਮਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਿਹਾਰ ਵਿਖੇ ਪਿਛੜੀ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।
