थेट लाओत, नोकरीच्या सापळ्यात

साल होतं २०२५. फेब्रुवारी महिना. एके दिवशी रोशन सदाशिव कुळे यांना त्यांच्या एका मित्राचा फोन येतो. मित्र विचारतो- लाओमध्ये कॉम्प्युटर ऑपरेटर म्हणून काम करायला जाणार का? पगारही भरपूर- महिन्याला ९० हजार ते १ लाख रुपये. शिवाय प्रवासाचा आणि राहण्याचा सगळा खर्चही कंपनीच उचलणार!

हा मित्र जम्मू-काश्मीरचा. त्यानेही रोशन यांच्याच गटासोबत मागल्या वर्षी कंबोडियात जाऊन स्वत:ची किडनी विकलेली असते. आणि अलीकडेच तो लाओत कामाला लागलेला असतो.

कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगचा एक पदव्युत्तर अभ्यासक्रम रोशन यांनी पूर्ण केला होता. ऑफिसमधल्या कामाच्या कल्पनेने त्यांना भुरळ घातली. “काम शारीरिकदृष्ट्या फारसं जिकिरीचं नाहीये, असं मित्राच्या बोलण्यात आलं, म्हणून या नोकरीचा विचार करावा असं वाटून गेलं,” रोशन सांगू लागतात.

कर्जफेडीसाठी किडनी विकून झालेली असते. शस्त्रक्रियेतून शरीर-मन अजून सावरत असतं. ब्रह्मपुरीतल्या त्या सहा आरोपी सावकारांनी त्याही काळात रोशनना छळणं काही सोडलेलं नसतं.

रोशन यांचं राहातं घर आधीच चार वित्तसंस्थांकडे गहाण पडलं होतं. वडिलांच्या आयुष्यभराच्या बचतीतून विकत घेतलेली शेतजमीन त्या सहा सावकारांपैकी एकाने बळकावली होती. इतर मालमत्तांचंही एव्हाना रोखीत रूपांतर झालं होतं. एवढं सारं होऊनही १० लाख रुपयांहून जास्त रक्कमेचं देणं डोक्यावर होतं.

वडिलांचं निवृत्तीवेतन, बायकोचा अंगणवाडीतला पगार आणि भावाला रोजंदारीतून किंवा शेतमजुरीतून मिळणारे पैसे पुरे पडत नव्हते. रोशन यांनी काही काळ बँकिंग करस्पॉन्डंट म्हणून काम केलं होतं. करोनाकाळात ती नोकरी सुटली. मग मात्र नोकरी मिळाली नाही ती नाहीच.

नोकरीची ही ऑफर रोशन यांनी स्वीकारली.

मित्राने (नाव गोपनीय) एका दलालाशी रोशन यांची ओळख करून दिली. मूळचा जम्मू-काश्मीरचा आणि आता लाओमध्ये स्थायिक झालेला हा दलाल फिदी नावाने ओळखला जात होता. रोशन म्हणतात, “प्रवास आणि इतर गोष्टींसाठी फिदी तुला मदत करेल, असं मित्राने मला सांगितलं होतं.’’

चंद्रपूरचाच विशाल नावाचा यांचा आणखी एक तरुण मित्र. त्यानेही स्वत:ची किडनी विकली होती. नोकरीची तर त्याला नितांत गरज होती. “एक से भले दो!” मिश्किलीत रोशन म्हणतात.

२०२५ च्या जूनमध्ये हे दोघं लाओच्या विमानात बसतात. कोलकाता ते बँकॉक, बँकॉक ते लाओची राजधानी व्हिएन्तिआन आणि तिथून पुढे बोकेओ प्रांताकडे घेऊन जाणारा देशांतर्गत विमानप्रवास. अर्थात, यावेळी ते खरोखरंच नोकरी करायला म्हणून जातायत हे त्यांच्या कुटुंबाला माहीत असतं.

बोकेओला पोहोचल्यावर फिदी त्या दोघांचे पासपोर्ट काढून घेतो. रोशन विरोध करतात, तेव्हा कंपनीचीच तशी अट आहे असं सांगत फिदी त्यांचा विरोध मोडून काढतो. आपल्या खोलीत तो त्यांना आरामात राहू देतो आणि जेऊखाऊही घालतो.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी टॅक्सीने फिदी त्यांना कामाच्या ठिकाणी घेऊन जातो. डोंगराळ प्रदेशात कुठल्या तरी निर्जन भागातलं हे ठिकाण. ४० मिनिटांचा नागमोडी वळणांचा प्रवास करत ते तिथे पोहोचतात. त्याविषयी सांगताना रोशन म्हणतात, “त्या डोंगरांमधून अनेक उंच इमारती डोकावत होत्या. तेच तर होते फसवणुकीचे आणि गैरव्यवहारांचे अड्डे!” लाल, हिरव्या, निळ्या रंगांच्या अनेक इमारती तिथे असतात.

इथल्या एका इमारत संकुलात फिदी त्या दोघांना घेऊन जातो. जाड्या उंच भिंतींनी वेढलेल्या त्या संकुलाच्या आत इमारतींचे दोन-तीन उंच मनोरे दिसतात. तिथेच असते ऑफिसची भलीमोठी जागा! हे सारं बघताना आपण अक्षरश: हतबुद्ध झालो, असं रोशन सांगतात. तिथे दिसतात, शेकडो तरुण मुलं-मुली… प्रत्येकाच्या हातात १०-१५ मोबाइल फोन आणि नजरेसमोर कॉम्प्युटर स्क्रीन... जणू कामात बुडून गेलेले यंत्रमानव...

“एकदम भयानक, भयाण वाटत होतं मला,” रोशन म्हणतात.

लाओबद्दल फारसं काही तोवर रोशनना माहिती नव्हतं. म्यानमार, चीन, थायलंड, कंबोडिया आणि व्हिएतनामने वेढलेला ७.६ कोटी लोकसंख्येचा हा देश. इथून मेकाँग नदी वाहते आणि डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी पाडे, बौद्ध मठ ही या देशाची ओळख आहे. रोशन आता स्वत:च्या फोनवर शोधाशोध करू लागतात.

रोशन सांगतात- त्यांचं कामाचं ठिकाण वायव्य लाओत एका दुर्गम ठिकाणी होतं. हा होता ‘गोल्डन ट्रँगल’. म्यानमार, लाओ, थायलंड यांच्या कायद्याच्या कक्षेबाहेरचा कुख्यात सीमावर्ती भाग. या भागात अक्षरश: जंगल कोरून पैसा खेळवणारं एक अख्खं कॅसिनो शहरच्या शहर उभारण्यात आलंय.

बोकेओ प्रांतातल्या गोल्डन ट्रँगल स्पेशल इकॉनॉमिक झोन (GTSEZ) वर आंतरराष्ट्रीय माध्यमांनी प्रकाश टाकला आहे. हे आधी होतं एक जुगारक्षेत्र. कथितरित्या हळूहळू ते सायबर फसवणुकीत गुंतलेल्या भल्याथोरल्या औद्योगिक अड्ड्याचं नि मानवी तस्करीचं जागतिक केंद्र कसं बनत गेलं, हे त्यातून जगासमोर आलं आहे.

ऑनलाइन सायबर फसवणुकीच्या झपाट्याने वाढत्या विस्तारत्या धंद्याचे नवे बळी होते - रोशन आणि विशाल. तिसऱ्या जगातल्या देशांमधून आलेल्या हजारो कामगारांना या उद्योगाने कवेत घेतलंय आणि गुलामासारखं जखडून ठेवलंय, असं म्हटलं जातं. ऑनलाइन विक्री, आयटी क्षेत्रात मोठ्या पगाराची नोकरी असली आमिषं दाखवत या कामगारांची हातोहात फसवणूक केली जाते. आंतरराष्ट्रीय सायबर फसवणुकीच्या सापळ्यात ते अलगद ढकलले जातात.

“जगभरच्या लोकांना फसवणं हेच मुळात तिथलं आमचं काम!” रोशन सांगत असतात, “इथे आल्यावर पहिल्याच दिवसापासून फेसबुकवर बनावट ओळख तयार करायला लावली जाते, दुसरंच कुणी असल्याचं भासवत मग आम्ही लोकांना फोन करण्यासाठी एआय टूल्सचा वापर करायचा, मोठमोठ्या गुंतवणूकदारांना भरमसाठ आमिषं दाखवून जाळ्यात ओढायचा प्रयत्न करायचा, बँकिंग फसवणूक करायची असं सगळं! अगदी काहीही करवून घेतलं जातं इथल्या मजुरांकडून!”

आफ्रिका, भारत, बांगलादेश आणि इतर अनेक देशातून आलेले तरुण-तरुणी रोशनना इथे दिसले. विशीच्या घरातले हे सारेजण आठवड्याचे सहा दिवस, दिवसाकाठी १२ ते १४ तास काम करायचे. ठरलेला पगार त्यांना मिळत होता. घरी परतायचं स्वातंत्र्य मात्र नव्हतं.

“कधी एकदा तिथून बाहेर पडतोय, असं विशालला झालं होतं. घाबरला होता तो भयंकर... आणि मीही!” रोशन सांगतात.

मग रोशन पहिल्याच आठवड्यात फिदीशी बोलले. विशालला सोड, त्याला परत जाऊ दे असं त्यांनी फिदीला कसंबसं विनवलं, पटवलं. विशालला कॉम्प्युटरमधलं कळत नाही, जमत नाही असं कारण त्यासाठी पुढे केलं.

“एका भरतीमागे फिदीला कंपनीकडून १०,००० युआन (जवळपास १.३ लाख रुपये) मिळायचे,” रोशन म्हणतात.

“विशालचा पासपोर्ट परत करण्यासाठी आणि त्याला घरी जाऊ देण्यासाठी फिदीने आमच्याकडे १०,००० युआन मागितले. गुलामच झालो होतो आम्ही. जीवाचं काही बरंवाईट झालं तर अशीही भीती होती आमच्या मनात! माझ्या पगारातून टप्प्याटप्प्याने पैसे कापून घे, पण विशालला लगेच सोड, त्याला परत जाऊ दे, असं मी त्याला पटवलं. नशीब बरं, तो तयार झाला आणि विशाल घरी परतला.”

विशालने त्या संदर्भात पारीशी काहीही बोलण्यास नकार दिला. त्या घटनांची आणि अनुभवांची आठवणसुद्धा आता त्याला नको वाटते.

ब्रह्मपुरीचे काँग्रेस नेते आणि सध्या महाराष्ट्र विधानसभेतील विरोधी पक्षनेते विजय वडेट्टीवार यांना रोशन यांनी काहीतरी करून यानंतर व्हॉट्सअॅपवरून फोन लावला आणि त्यांची मदत मागितली. वडेट्टीवार यांनी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना याबाबत सतर्क केलं. त्यांनी पुढे केंद्रीय गृह मंत्रालयाशी संपर्क साधला. मग लाओमधील भारतीय दूतावासाला याबाबत सूचित करण्यात आलं. त्यांनी स्थानिक पोलिसांची मदत घेतली. रोशन यांचा शोध घेऊन त्यांची सहीसलामत सुटका केली. वडेट्टीवार यांना फोन केल्यानंतरच्या दोन दिवसांमधे हे घडलं.

रोशन सांगतात, “लाओच्या पोलिसांचा मोठा फौजफाटा आला होता. त्यांनी माझा पासपोर्ट मिळवला. तो मला परत केला. आणि अहमदाबादमार्गे घरी परत घेऊन जाणाऱ्या विमानात मला बसवून दिलं.” एअर इंडियाचं फ्लाइट १७१ कोसळून त्यात २६० प्रवाशांचा मृत्यू झाल्याची घटना १२ जूनची. त्या घटनेनंतर दोन दिवसांनी रोशन विमानाने अहमदाबादला उतरले. साधारण आठवडाभर ते लाओत होते.

त्यांचा तो जम्मू-काश्मीरचा मित्रही भारतात परतला. केरळम इथे तो सध्या कामाला आहे. त्याच्याशी संपर्क साधून संवाद करायचा पारीने प्रयत्न केला. पण पोराबाळांच्या आणि कुटुंबाच्या काळजीपोटी त्याने बोलण्यास नकार दिला.

रोशन मिंथूरला परतले, त्यानंतर आपल्या बाबतीत जे जे काही घडलं ते सारं जसंच्या तसं त्यांनी वडेट्टीवार यांना सांगितलं. ते ऐकून वडेट्टीवारही हादरून गेले. पुढे काही दिवसातच वडेट्टीवार यांच्या आईचं निधन झालं. पोलीस तक्रार दाखल होण्यास खीळ बसली. २०२५ साली नोव्हेंबर महिन्यात रोहिणी यांनी आत्महत्येचा प्रयत्न केला. त्या पार्श्वभूमीवर, स्थानिक यूट्यूब चॅनेलवर रोशन यांची कर्मकहाणी प्रसारित होईपर्यंत हे प्रकरण थंडावलेलंच राहिलं.

अखेर पोलिसांनी एफआयआर नोंदवला आणि स्थानिक सावकारांसह किडनी रॅकेटमधल्या आरोपींनाही अटक केली. लाओमधल्या फसवणुकीच्या, गैरव्यवहारांच्या त्या तळाचा उल्लेख मात्र रोशन यांनी आपल्या पोलिस तक्रारीत केला नाही.

हे प्रकरण नोंदवलं गेल्यानंतर वडेट्टीवार यांनी एक पत्रकार परिषद घेतली. आरोपींविरुद्ध कठोर कारवाईची आणि रोशन यांना दिलासा देण्याची मागणी त्यांनी त्यावेळी केली.

आपल्या कुटुंबाची जमीन व सोनं परत मिळावं, तसंच वित्तसंस्थांनी कर्ज माफ करावं यासाठी सध्या हा दुग्धव्यावसायिक शेतकरी कायदेशीर व वैधानिक लढाई लढतोय. मालमत्ता जप्त करून ती मूळ मालकाला परत करण्याची तरतूद महाराष्ट्र सावकारी (अधिनियम) कायदा, २०२४ मध्ये आहे. ही वेळखाऊ प्रक्रिया आहे.

निरनिराळ्या बँका, बिगर-बँकिंग वित्तसंस्था अशा साऱ्यांचं मिळून ५० लाखांचं देणं रोशन यांच्या डोक्यावर आहे. शिवाय नातेवाईक आणि मित्रमंडळींना परत करायची रक्कम वेगळीच!

आपलं म्हणणं कुणीतरी ऐकलं, याचं मात्र त्यांना बरं वाटतंय.

“एका क्षणाला तर आमच्या अख्ख्या कुटुंबाने आत्महत्या करायचं डोक्यात घेतलं होतं,” रोशन म्हणतात, “सायनाइड किंवा इतर काही कुठून कसं मिळवायचं, याचीही चाचपणी करत होतो मी!”

रोशन यांचं प्रकरण यंदाच्या अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात गाजलं. सगळ्यात आधी वडेट्टीवार यांनी हा मुद्दा २०२५ साली डिसेंबर महिन्यात नागपूरच्या हिवाळी अधिवेशनादरम्यान उपस्थित केला. रोशन यांना ५ लाख रुपये मदत देण्यात येणार असल्याचं अलीकडेच महाराष्ट्र सरकारने जाहीर केलं आहे. काही स्वयंसेवी संस्थांनीही आर्थिक मदतीचा हात पुढे केला आहे.

रिकाम्या पडलेल्या गोठ्यात गाई असाव्यात, आपला दुधाचा धंदा बरकतीला यावा आणि पूर्वी जसं होतं तसंच सारंकाही पुन्हा नव्याने सुरू व्हावं असं रोशन आणि त्यांचे भाऊ अमोल या दोघांना वाटतंय. आपल्याला सरकारी नोकरी मिळावी अशी विनंती करणारी पत्रंही रोशन यांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना व राजकीय नेत्यांना पाठवली आहेत.

बिकट परिस्थितीत सापडल्यापायी गांजलेले माझ्यासारखे हजारो लोक आहेत, असं रोशन सांगतात.

आपल्या शरीरात आता फक्त एकच किडनी आहे, हे सत्य स्वीकारून रोशन यांना पुढे जायचं आहे. “वय वाढत जाईल तसा याचा माझ्यावर काय परिणाम होईल, नाही माहीत मला!” ते म्हणतात. आपल्या आयुष्यातली मागली पाच वर्षं कायमची पुसून टाकता आली तर बरं, असं वाटतं त्यांना!

पारीने २०२६ सालच्या सुरुवातीला रोशन यांच्या अनुभवकथेचा शोध घ्यायला सुरुवात केली. आता सात महिने होत आलेत... सरकार, हितचिंतक आणि नागरी संघटनांकडून काही आर्थिक मदत मिळालीय. त्या जोरावर आपलं जगणं पुन्हा नव्याने मार्गी लावायचा प्रयत्न ते हळूहळू करतायत.

२०२६ च्या ऑगस्ट महिन्यात बोलताना रोशन सांगत होते- दुग्धव्यवसाय पुन्हा सुरू करायचाय, रिकाम्या गोठ्यात पुन्हा नव्याने गायी आणि बैल आणून बांधायचेत. राज्य सरकारने नुकतंच त्यांना पाच एकर शेतजमीन देण्याचं आश्वासन दिलंय. त्यामुळे आपल्या कुटुंबाला काहीसं आर्थिक स्थैर्य मिळेल, अशी आशा त्यांना वाटतेय. बरीच वर्षं रखडलेली वडिलांची खुब्याची शस्त्रक्रियाही मार्गी लावायचं त्यांच्या डोक्यात आहे.

स्थानिक पोलिस ठाणं आणि चंद्रपूर पोलीस मुख्यालयात रोशन यांच्या नियमित फेऱ्या अजूनही सुरू आहेत. त्रिचीच्या स्टार किम्स हॉस्पिटलचे डॉ. राजरत्नम गोविंदस्वामी व कोलकात्यातील कथित दलाल सुभजित पाल या किडनी रॅकेटमधल्या दोन फरार आरोपींचा शोध पोलिस अजूनही घेत आहेत.

आपल्यासारखीच स्वत:ची किडनी विकलेले अनेकजण रोशन यांच्या संपर्कात आहेत. त्यांच्यात आता मैत्रीचा बंध तयार झालाय.

जर तुम्ही आत्महत्येचा विचार करत असाल किंवा तुमच्या ओळखीत कुणी अशा मानसिक तणावातून जात असेल, तर कृपया ‘किरण’ या राष्ट्रीय हेल्पलाइनशी 1800-599-0019 (चोवीस तास, टोल-फ्री) या क्रमांकावर संपर्क साधा किंवा तुमच्या जवळपासच्या इतर कोणत्याही हेल्पलाइनशी संपर्क साधा.

वाचा: मिंथूर शोधलेखमाला:
भाग १ - अवयव तस्करांच्यानिशाण्यावर कर्जबाजारीशेतकरी
भाग २ - सावकारांच्या तगाद्यापायी शेतकऱ्यावर किडनी-विक्रीची पाळी