सावकारांच्या तगाद्यापायी शेतकऱ्यावर किडनी-विक्रीची पाळी

रोशन कुळे यांचा स्मार्टफोन अगदी साधासा. त्यावर स्वत:चं फेसबुक उघडून मागची पानं चाळता चाळता एका मजकुरापाशी ते अवचित थांबतात. फेसबुकवर कधीतरी येऊन पडलेलं ते नोटिफिकेशन त्यांचं आयुष्यच बदलून टाकतं. कर्जबाजारी अवस्थेत द्याव्या लागलेल्या परीक्षेच्या दुसऱ्या टप्प्यावर नेमकं काय आणि कसं घडलं, याविषयी रोशन कुळे सांगत असतात.

मिंथूर गावातलं कुळेंचं घर. रोशन कुळे बसलेत. धक्क्यातून पुरतं न सावरलेलं त्यांचं कुटुंबही त्यांच्याभवती आहे. थकलंभागलं, खिन्न आणि शांत!

रोशन सांगू लागतात- साल २०२३. ऑक्टोबरचा महिना. पहाटे पाचची वेळ. घरातले सारेजण झोपलेले. तीन सावकार गाडीने आमच्या घरी येऊन धडकले. त्यांच्या हातात लाठ्या-काठ्या होत्या. त्यांनी दारावर थाप दिली. घाणेरड्या भाषेत शिवीगाळ केली. बरेच पैसे तुझ्याकडे थकलेत, ताबडतोब ते चुकते कर, असं त्यांनी रोशनना सांगितल्याचा आरोप आहे.

वारंवार आले ते त्यानंतर! आणि अजून १६ लाखाचं देणं बाकी असल्याचं सांगत राहिले.

पण एव्हाना कर्ज मिळवण्याचे सगळे मार्ग आटले होते. कुळे कुटुंबापाशी असलेलं सारं काही एकतर गहाण पडलं होतं किंवा विकलं गेलं होतं. रोशनना नोकरी मिळेल अशीही काही चिन्हं दिसत नव्हती.

“किडनी विक आणि माझं कर्ज फेड. नाही, तर तुझ्या कुटुंबाचं काही खरं नाही,” एका कधीच्या तरी भेटीत सहा आरोपी सावकारांपैकी एकाच्या बोलण्यात हे आल्याचं रोशनना आठवतं.

तो सावकार बोलता बोलता किडनी दात्यांच्या एका फेसबुक ग्रुपबद्दल तर रोशनना सांगतोच; शिवाय त्या ग्रुपमध्ये सामील हो, असंही सुचवतो.

“आपली किडनी विकावी असं काही सुरुवाती सुरुवातीला मला अजिबात वाटत नव्हतं,” रोशन सांगत असतात, “पण वसुलीसाठी ते पुन्हा पुन्हा घरी यायला लागले, शस्त्रांनी-काठ्यांनी धाक दाखवायला लागले, तसं आम्हाला भेदरायला झालं. मग मात्र या पर्यायाचा विचार करायला मी सुरुवात केली.”

२०२३ सालचा नोव्हेंबर महिना. फेसबुकवरचा किडनी डोनर कम्युनिटी ग्रुप. रोशन यांनी एके दिवशी या ग्रुपच्या ‘जॉइन’ बटणावर क्लिक केलं. दिवसही सरला नाही तोवर रोशनना एका व्हॉट्सअॅप ग्रुपमध्ये सामील होण्याबाबतचा मेसेज आला. “शंका होती मनात, भीतीही होती… पण तरी जसं सुचवलं गेलं तसं मी करत गेलो,” रोशन म्हणतात.

तेव्हापासून तो फेसबुक ग्रुप हटवण्यात आला आहे.

व्हॉट्सअॅप ग्रुपचा अॅडमिन पुढचे अनेक दिवस मेसेजचा भडिमार करत राह्यला. किडनी दान म्हणजे कसं सेवाकार्य आहे, महान त्याग आहे, हे पटवत राह्यला. मूत्रपिंड निकामी झालेल्या एखाद्या व्यक्तीला यातून तुम्ही कसं नवं जीवन देऊ शकता हे सांगत राह्यला. किडनी दान प्रक्रिया पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचंही याच टप्प्यावर रोशनना सांगण्यात आलं.

“या व्यक्तीचं नाव-गाव काही ठाऊक नव्हतं. ती व्यक्ती माझी ‘हँडलर’ होती हे आता मला कळतंय,” रोशन सांगतात.

चंद्रपूर पोलिसांच्या तपासात नंतर उघड झालं की, हा हँडलर होता हिमांशू भारद्वाज. या प्रकरणात हिमांशू भारद्वाज हा एक आरोपी आहे आणि सध्या न्यायालयीन कोठडीत आहे. रोशनना गोडीगुलाबीत समजावणं, पटवणं आणि किडनी विकण्यासाठी तयार करणं, हे त्याचं काम होतं.

किडनी दिल्यानंतर किती पैसे मिळतील, याविषयीची घासाघीस या हँडलरने केली. वारंवार विनवणी केली, एवढंच नाही तर गोडीगुलाबीत त्यांचं मनही वळवलं. सुरुवातीला ८ लाख रुपयांची ऑफर देण्यात आली. शस्त्रक्रियेनंतर लगेचच ही रक्कम रोशन यांची पत्नी रोहिणी यांच्या खात्यात जमा होईल असं सांगण्यात आलं. प्रत्यक्षात, २०२४ साली ऑक्टोबर महिन्याच्या अखेरीस शस्त्रक्रिया झाली. त्यानंतर जवळपास ७.५ लाख रुपये रोशनना मिळाले. हँडलर आणि रोशन यांच्यातल्या संभाषणातून हे सारं तपासादरम्यान उघड झालं.

घरचं कुणी मानणार नाही, किडनी द्यायला परवानगी देणार नाही, हे रोशनना पक्कं ठाऊक होतं. त्यामुळे याबद्दल त्यांनी घरच्यांसमोर अवाक्षरही काढलं नाही.

“किडनी विकायचं यांच्या डोक्यात घोळतंय, असं आम्हाला जरासुद्धा वाटलं नाही,” रोहिणी हळहळतात. “हे कधीच करू दिलं नसतं मी त्याला!” तेव्हा रोशन किती दडपणाखाली होतं, हे जाणवत होतं वडिलांना; तरीही या निर्णयामुळे तेही आतून हाललेत हे त्यांच्या बोलण्यातून जाणवत राहातं.

व्हॉट्सअॅप ग्रुपमध्ये आणखी एकजण होता. उच्चभ्रू शोभेल असा. डॉ. कृष्णा म्हणून या व्यक्तीने स्वत:ची ओळख करून दिली होती. “कुणाही ऐकणाऱ्याला खात्री वाटावी अशा आवाजात तो वैद्यकीय-कायदेशीर बाबी समजावून सांगायचा,” रोशन सांगत असतात, “किडनी दान म्हणजे अत्यंत सुरक्षित आणि जीवनदायी त्याग वगैरे तो सांगायचा.” ही संभाषणं फोन, व्हॉइस कॉलवरून कधीच झाली नाहीत. त्यासाठी फक्त व्हॉट्सअॅप मेसेज आणि लांबलचक चॅट्सचं माध्यम वापरलं गेलं.

३६ वर्षीय डॉ. कृष्णा म्हणजे या प्रकरणातला म्होरक्या. याचं खरं नाव रामकृष्ण सुंचू. रोशन यांची किडनी काढण्याची शस्त्रक्रिया नोम पेन्हमधे होणार होती. जवळपास वर्षभरानंतर रोशन कोलकात्यामार्गे कंबोडियातल्या नोम पेन्हकडे जाण्याच्या वाटेवर असताना व्हिडिओ कॉलवर हा डॉ. कृष्णा रोशनना पहिल्यांदा दिसला.

आठ महिने चाललेली घासाघीस... कधी हो, कधी नाही... वसुलीसाठी सावकारांचा वाढता तगादा... शेवटी २०२४ च्या जून महिन्यात रोशन आपली किडनी विकायला तयार झाले.

लगोलग रोशनना नागपूरहून पासपोर्ट मिळवून देण्यात हँडलर आणि स्थानिक सावकारांनी मदत केली. ब्रम्हपुरीत रक्त तपासण्या केल्या गेल्या. आणि त्यानंतर चार महिन्यांनी सुरू झाला प्रवास!

रोशन यांच्या कुटुंबाला आणि गावकऱ्यांना याची अजिबात कल्पना नव्हती. परदेशात कॉम्प्युटर ऑपरेटरची नोकरी शोधणं चालू आहे, असं रोशन यांनी सगळ्यांना सांगितलं होतं. कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगचा एक पदव्युत्तर अभ्यासक्रम त्यांनी केलेला होता.

सगळी तिकिटं रोशनना फोनवर मिळाली. अगदी सुरुवातीला त्यांनी ब्रम्हपुरी ते नागपूर असा तीन तासांचा प्रवास बसने केला. नागपूर रेल्वे स्टेशनवर आपण पोहोचलोय हे सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी लाइव्ह लोकेशन आणि छायाचित्रं पाठवली. मग कोलकात्यासाठीचं रेल्वे तिकीट त्यांच्या फोनवर आलं. कोलकात्यात भारद्वाज त्यांना भेटला आणि एका जुनाट हॉटेलमध्ये घेऊन गेला.

रोशन सांगतात, “इथे एकटाच नव्हतो मी. कोलकात्यात त्या खोलीत माझ्यासारख्या बारा जणांना कोंबलं होतं. लहानशा पॅथॉलॉजी लॅबमध्ये आमच्या रक्ताच्या आणि इतर तपासण्या केल्या गेल्या.” ती लॅबसुद्धा याच नेटवर्कचा भाग होती, असं रोशनना वाटतं.

पुढच्या टप्प्यातल्या हँडलर्सकडून सारं आलबेल असण्याबाबत अजून निरोप यायचा असावा. दरम्यानच्या काळात जवळपास दररोज सुंचू या दात्यांच्या गटाच्या ऑनलाइन बैठका घ्यायचा. काय करावं, काय करू नये हे दात्यांना समजावून सांगायचा.

“भारद्वाजची आमच्यावर बारीक नजर असायची. तो आम्हाला खोलीबाहेरही पडू द्यायचा नाही.”

फोन तर त्यांचे काढूनच घेतलेले होते. घरी फोन करण्यासाठी अधूनमधून अगदी थोड्या वेळापुरताच प्रत्येकाला फोन परत दिला जायचा. कॉल केला तरी कुठलीही माहिती बाहेर जाता कामा नये, अशी तंबीच त्यांना दिलेली असायची. बेकायदेशीरपणे डांबूनच ठेवलं होतं त्यांनी आम्हाला! असं रोशन सांगतात.

जे सारं घडलं, त्यात नेमकेपणा तर होताच शिवाय व्यावसायिक शिस्तही होती, असं रोशन यांचं निरीक्षण.

नोम पेन्हला जाणाऱ्या विमानात चढण्यापूर्वी स्वच्छतागृहात जायचंय असं सांगून बारा जणातला एकजण कोलकाता विमानतळावरूनच पसार झाला. “त्याची फाटली होती,” हसत हसतच रोशन म्हणतात.

पैशापायी हताश हतबल... उरलेले तिथेच!

“आधीचा तो अख्खा महिना आम्ही सगळे एकमेकांसोबत होतो. २०२४ सालचा तो ऑक्टोबर महिना होता. त्या काळात आमची घट्ट मैत्री झाली,” रोशन सांगत असतात, “आशेने एकत्र बांधून ठेवलं आम्हा सगळ्यांना!”

कोलकात्यात ते साधारण १० दिवस होते. मग अंदाजे २० दिवस कंबोडियात! इथे या सर्वांना प्रेह केट मिलिया रुग्णालयात नेण्यात आलं. कंबोडिया सरकारची लष्करी सुविधा अशी नोंदणी असलेलं हे सुप्रसिद्ध वैद्यकीय केंद्र. शस्त्रक्रियेआधी साधारण आठवडाभर हे सगळेजण इथे होते. आणि शस्त्रक्रियेनंतर जवळपास पंधरा दिवस! शस्त्रक्रियेनंतरच्या दिवसात असह्य वेदना आणि भीतीने पाठ सोडली नाही, असं रोशन सांगतात. त्या दोन आठवड्यात एकदाही ते आपल्या कुटुंबाशी संपर्क साधू शकले नाहीत.

“बाहेरच्या जगाशी आमचा संपर्कच येऊ दिला जात नव्हता. बारक्या बारक्या खोल्यांमध्ये आम्हाला अक्षरश: डांबून टाकलं होतं,” रोशन सांगत असतात,

“जसजसे आमचे टाके सुकले, तसतसं एकेक करून वेगवेगळ्या मार्गांनी आम्हाला विमानाने परत घरी पाठवण्यात आलं.” विशाखापट्टणम् मार्गे रोशन घरी परततात.

राष्ट्रीय सीमेपाशी पोलिस तपास थांबतो.

भारताच्या विविध भागातल्या जवळपास डझनभर दात्यांचा शोध पोलिसांनी रोशन यांच्या मदतीने घेतला. काही मोबदला मिळेल म्हणून या डझनभर व्यक्तींनी याच नेटवर्कमार्फत आपली किडनी विकल्याचं सांगितलं जातं.

एक जुगारात, दुसरा शेअर बाजाराच्या सट्ट्यात सारं गमावून बसला होता.

यापैकी चौघांशी संवाद साधता आला तो त्यांची ओळख उघड न करण्याच्या अटीवर! कारण एकच- त्यांच्यातल्या बहुतेक सगळ्यांनीच किडनी विकण्याचा निर्णय आपल्या कुटुंबियांपासून लपवला होता.

चौघांपैकी एकजण फोनवर माहिती देताना म्हणाला, “कर्ज होतं डोक्यावर आणि लहानसा धंदा होता, तोही बसला!” तेव्हापासून अलाहाबाद या आपल्या मूळ गावापासून दूरवर केरळम इथे तो नोकरीला लागला.

२०२६ साली मार्चअखेर चंद्रपूर पोलिसांनी सत्र न्यायालयात आरोपपत्र दाखल केलं. हे आरोपपत्र काहीशे पानांचं आहे. ६,००० पानी कागदोपत्री पुरावे त्यासोबत जोडण्यात आले आहेत. मुख्य आरोपी सुंचू उर्फ डॉ. कृष्णा आणि या प्रकरणात उल्लेखलेला सल्लागार प्रत्यारोपण सर्जन यांच्यात फोनवर झालेल्या संभाषणांचे कॉल डिटेल्स आणि व्हॉट्सअॅप चॅटची शेकडो पानंही पुराव्यात समाविष्ट आहेत.

पुरावा म्हणून सादर झालेल्या प्रवासाच्या कागदपत्रांवरून आणि आर्थिक व्यवहाराच्या नोंदीवरून असं दिसतं, की हे एक नीट जम बसलेलं नेटवर्क असावं.

आरोपपत्रानुसार, सुंचू या चाळिशीच्या मध्यावर असलेल्या व्यक्तीला २०२६ साली जानेवारीच्या सुरुवातीला सोलापूर शहरातल्या त्याच्या आलिशान घरातून अटक करण्यात आली. याने स्वतःही याआधी आपली एक किडनी विकली होती. नंतर स्वानुभवाचा वापर करत किडनी-दानाचा सुव्यवस्थित धंदाच त्याने थाटला.

डॉक्टर, एजंट, दलाल, हॉटेल मालक आणि टॅक्सी चालक यांची मदत तो घ्यायचा. सोशल मीडिया हँडल्सद्वारे आर्थिक अडचणीत सापडलेल्या व्यक्तींना हेरायचा आणि आपलं लक्ष्य बनवायचा, असा आरोप तपास अधिकाऱ्यांनी केला आहे. परिस्थितीने गांजलेले भारतातले हतबल दाते आणि कंबोडियातले गरजू रुग्ण यांचं जोडकाम या नेटवर्कच्या माध्यमातून त्याने साधलं. रुग्णालयं आणि दलालांच्या साखळीमार्फत वैद्यकीय तपासण्या, प्रवास आणि प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियांची व्यवस्था केली, असं पोलिसांनी नमूद केलं आहे.

एका प्रत्यारोपणासाठी रुग्णाला ५०-७० लाख रुपये आकारले जात. काही वेळा तर ‘रुग्णाच्या आर्थिक पार्श्वभूमीनुसार’ हा खर्च कोट्यवधींपर्यंत जायचा. यापैकी ५-८ लाख रुपये दात्याला, शल्य चिकित्सकाला १०-१५ लाख रुपये आणि रुग्णालयाला १०-१५ लाख रुपये मिळायचे. इतर खर्च आणि दलालांची फी वजा जाता उरलेली मोठी रक्कम सुंचूच्या खिशात पडायची.

या जाळ्यामार्फत कंबोडियात तसंच तामिळनाडूमधल्या त्रिचीच्या स्टार किम्स हॉस्पिटलमध्ये आणि बंगळुरूच्या आशा हॉस्पिटलमध्ये मिळून ३० ते ३५ बेकायदेशीर किडनी प्रत्यारोपणं घडवून आणल्याचं तपास अधिकाऱ्यांना आढळलं. स्टार किम्स हॉस्पिटल आता बंद करण्यात आलं आहे.

रोशन यांच्या मदतीने पोलिसांनी आणखी एका दात्याचा शोध घेतला. रक्त तपासणीत काही अडचणी आढळल्या, त्यामुळे त्याच्यावर कंबोडियात शस्त्रक्रिया झाली नव्हती. सहा महिन्यांनंतर नवी दिल्लीतले अवयव प्रत्यारोपण शल्यचिकित्सक डॉ. रवींदर पाल सिंग यांनी स्टार किम्स हॉस्पिटलमध्ये त्याची किडनी काढली, असं आरोपपत्रात म्हटलंय. “डॉ. कृष्णाने ८ लाख रुपये कबूल केले होते, पण प्रत्यक्षात मला फक्त ५.५ लाख रुपयेच मिळाले,” असं या दात्याने पोलिसांना सांगितलं. सुंचू हा पात्रताधारक डॉक्टर आहे, असं त्यालाही वाटत होतं.

या अवयव तस्करीच्या जाळ्यात सामील असलेले दोन डॉक्टर म्हणून डॉ. रवींदर पाल सिंग आणि स्टार किम्सचे प्रवर्तक डॉ. राजरत्नम् गोविंदस्वामी यांची नावं आरोपपत्रात नोंदवण्यात आली आहेत.

वैद्यकीय चाचण्या व रुग्णालयातल्या प्रक्रिया पूर्ण करण्यात सुंचूला मदत करणारा दलाल सुभजित पाल आणि डॉ. गोविंदस्वामी हे दोघं फरार आहेत.

आरोपपत्रात नाव असलेल्या दोन फरार आरोपींना अटक करणं आणि डॉ. रवींदर पाल सिंगच्या भूमिकेची उकल करणं या दृष्टीने सध्या पोलीस तपास चालू आहे.

जवळपास सहा महिने डॉ. सिंग अटक टाळत राहिला. पण मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने त्याचा अटकपूर्व जामीन अर्ज फेटाळला आणि त्यापाठोपाठ त्याच्या विरोधातला एफआयआर रद्द करण्याची मागणीही अग्राह्य ठरवत फेटाळली. त्यानंतर मात्र त्याने २४ जून रोजी चंद्रपूर पोलिसांसमोर शरणागती पत्करली. सर्वोच्च न्यायालयानेही २०२६ सालच्या मे महिन्यात उच्च न्यायालयाच्या या आदेशांबाबत हस्तक्षेप करण्यास नकार दिला आणि डॉ. सिंगला नियमित जामिनासाठी अर्ज करण्याचे निर्देश दिले.

एप्रिलमध्ये उच्च न्यायालयात अटकपूर्व जामीन अर्जाला विरोध करताना सरकारी वकील देवेंद्र चौहान यांनी सुंचूच्या उपकरणांमधून जप्त करण्यात आलेली व्हॉट्सअॅप संभाषणं न्यायालयासमोर सादर केली. ही संभाषणं आता सार्वजनिक नोंदींचा भाग आहेत. सुनावणीदरम्यान न्यायालयात सादर झालेल्या आणि पारीच्या हाती आलेल्या या पुराव्यातला तपशील हादरवून टाकणारा आहे.

एका संभाषणात सुंचूने कथितरित्या डॉ. सिंगला सांगितलं; ते असं- बांगलादेशातल्या ढाक्याजवळच्या एका गावातून तस्करी करून आणलेल्या गरीब किडनी दात्याचा बंगळुरूमध्ये किडनी काढल्यानंतर मृत्यू झाला. पोलीस तक्रार होऊ नये म्हणून त्याला त्या गावी जाऊन दात्याच्या तरुण पत्नीला १ कोटी रुपयांची भरपाई द्यावी लागली. त्या दात्याला बंगळुरूमध्येच गुपचूप अग्नी देण्यात आला असंही पुरावा क्रमांक ३३९३ आणि ३४१५ म्हणून नोंदवलेल्या या व्हॉट्सअॅप संभाषणात कथितरित्या म्हटलं गेलं आहे. यापायी बसलेला आर्थिक भुर्दंड संपूर्ण टीमने वाटून घ्यावा, असंही सुंचूने डॉक्टराला सांगितल्याचं पुराव्याचा भाग असलेल्या एका व्हॉट्सअॅप संभाषणातून उघड होतं.

अनौपचारिक मार्गांनी झालेल्या आर्थिक व्यवहारांचा तपशीलही या संभाषणांमध्ये आहे. सर्व आर्थिक व्यवहार हवाला पद्धतीने केले गेल्याचं सिंगच्या अटकपूर्व जामीन याचिकेवरील सुनावणीदरम्यान पोलिसांनी न्यायालयाला सांगितलं होतं.

आरोपपत्रात फौजदारी कट, मानवी तस्करी, बेकायदेशीर अवयव व्यापार आणि मानवी अवयव प्रत्यारोपण कायद्याच्या (टीएचओटीए- थोटा) अंतर्गत मानवी अवयवांचा व्यापारी व्यवहार तसंच धमकावणं, खंडणी, बेकायदेशीरपणे डांबून ठेवणं आणि अवैध सावकारीशी संबंधित कलमांचा समावेश करण्यात आला आहे.

अटकपूर्व जामीन नाकारताना मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने पुढील निरीक्षण नोंदवलं आहे- भारतभरातील अनेक रुग्णालयांमधे सल्लागार शल्यचिकित्सक म्हणून काम करणाऱ्या या आरोपी डॉक्टरला अवयवदान प्रक्रिया नियंत्रित करणाऱ्या कायदेशीर चौकटीची पूर्ण जाणीव होती. वैधानिक सुरक्षा उपायांचं गंभीर उल्लंघन, जबरदस्ती आणि संशयास्पद आर्थिक व्यवहारांचा समावेश असल्याचंही न्यायालयाने आरोपांमध्ये अधोरेखित केलं आहे.

व्यवस्थेचं एक भलंमोठं अपयश या प्रकरणातून उघड होतं.

ग्रामीण भागातला कर्जबाजारीपणा आणि अनियंत्रित खासगी सावकारी, आर्थिक साक्षरतेचा अभाव आणि स्थानिक पातळीवरची कमकुवत अंमलबजावणी, वैद्यकीय गैरव्यवहार आणि आंतरराष्ट्रीय तस्करीचं नेटवर्क... शोषणाच्या जवळपास प्रत्येक पैलूला रोशन यांची अनुभवकथा हात घालते.

अवयव विकण्याचा निर्णय स्वतंत्र, वेगळा, सुटा असा क्वचितच असतो. दबाव, कर्जाचा बोजा आणि एकेक करत आक्रसत जाणारे पर्याय अशा पार्श्वभूमीवर एकच मार्ग शिल्लक असल्यासारखं भासू लागतं. अनेक प्रकरणांमध्ये तर असं दिसतं की आता गरिबी आपली पाठ सोडेल असं अवयव विकणाऱ्या व्यक्तीला वाटत असतं. पण बहुतेकदा अखेरीस गरिबीत खितपत पडणं तेवढंच उरतं.

बर्कलेच्या कॅलिफोर्निया विद्यापीठातल्या ‘ऑर्गन्स वॉच’ प्रकल्पाच्या संस्थापक मानववंशशास्त्रज्ञ नॅन्सी शेपर-ह्यूजेस यांनी खरेदीदार व विक्रेते या दोघांच्याही हतबलतेचा जागतिक अवयव बाजारपेठ कशाप्रकारे गैरफायदा घेते या संदर्भात विस्तृत लेखन केलं आहे. या व्यवहारात अवयव नेहमीच गरिबांकडून श्रीमंतांकडे जातात, असं त्या नमूद करतात.

दशकभराच्याही आधी जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) एक अंदाज वर्तवला होता- जगभरात मानवी अवयव तस्करीद्वारे वर्षभरात १०,००० च्या आसपास प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया पार पडतात.

“अनेक रुग्ण शस्त्रक्रिया करून घेण्यासाठी चीन, भारत किंवा पाकिस्तानला जाऊन थडकतात. एका किडनीसाठी ते तब्बल २ लाख डॉलर्सही (जवळपास २ कोटी रुपये) देऊ शकतात तस्कर-टोळीला! अवयव तस्करांच्या टोळ्या वंचित, असहाय्य, हतबल लोकांकडून अवयव मिळवतात. कधीकधी तर ५,००० डॉलर्स इतक्या तुटपुंज्या रकमेवर अशा दात्यांची बोळवण करण्यात येते,” असंही जागतिक आरोग्य संघटनेने निष्कर्षात नोंदवलं आहे.

मधुमेह आणि चयापचयाशी संबंधित इतर आजारांचं प्रमाण वाढतंय. त्यामुळे किडनीला वाढती मागणी आहे. किडनीच्या बाजारात पुरवठा कमी आहे आणि मागणी जास्त!

उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांच्या संदर्भातल्या एका संशोधनात तज्ञ अभ्यासक सारदामयी चॅटर्जी लिहितात- चयापचयाशी संबंधित विकारांमधे अलीकडच्या काळात वाढ झाल्यामुळे प्रत्यारोपणासाठी अवयवांच्या मागणीत जगभर लक्षणीय वाढ झाली आहे. पण अवयवांचा पुरवठा मात्र अपुरा आहे. त्यामुळे खुळखुळणाऱ्या जागतिक काळ्या बाजारात असे खरेदी करून ठेवलेले अवयव विक्रीसाठी दाखल होण्याची वाट मोकळी झाली आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या अंमली पदार्थ आणि गुन्हेविषयक कार्यालयाच्या (UNODC) अहवालांनुसार, अवयव काढण्यासाठीची तस्करी ही आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी मानली जाते. यातील भरती, वाहतूक, शस्त्रक्रिया आणि आर्थिक व्यवहार हे बहुधा वेगवेगळ्या कायदेशीर अधिकारक्षेत्रांतर्गत पार पडतात, हे त्यामागचं कारण.

एकीकडे, बांगलादेश हा दाते पुरवणारा खास स्रोत असल्याचं दस्तऐवजीकरण झालेल्या अनेक तपासांमधून समोर आलंय. दुसरीकडे, कंबोडिया कुप्रसिद्ध झालाय तो- अवयव तस्करी, सायबर फसवणुकीचे तळ, मजूर तस्करी, आधुनिक स्वरूपातली वेठबिगारी आणि अशा साऱ्या गैरव्यवहारांच्या अतूट सरमिसळीसाठी!

रोशन यांच्या बाबतीत जे घडलं ते जवळपास या साऱ्याशी मिळतंजुळतं!

निर्णय काही एका क्षणात घेतला गेला नाही. एक ना अनेक आठवडे, महिने गेले. हळूहळू निर्णय आकाराला येत गेला. एकीकडे संभाषणं, हिशेब होत राहिले आणि दुसरीकडे इतर सर्व पर्याय एकेक करत हातून सुटत गेले. किडनी विकणं अगदी अपरिहार्य व्हावं अशाच एका नाजूक टप्प्यावर तो अंतिम पर्याय म्हणून समोर आला. त्या शक्यतेची वाच्यता झाली.

आज रोशन यांच्या पोटाच्या डाव्या बाजूला शस्त्रक्रियेचा एक उभा व्रण आहे आणि सोबतीला आहे ती ‘काय करा, काय करू नका’ची आयुष्यभराच्या पथ्यांची यादी. रोशनना आता पुढे जात राहावं लागेल ते ‘आरोग्याच्या बाबतीत मुळीच हयगय चालणार नाही’ हे वास्तव स्वीकारूनच!

पैसे कसे संपले कळलं नाही. एकदा गेलेली जमीन परत मिळाली नाही. सगळं कर्ज फिटलं, असंही काही झालं नाही. उरलं ते एक कटू सत्य- आपल्या कुटुंबाला वाचवण्यासाठी म्हणून घेतलेल्या निर्णयाने रोशनना एका अघोरी अवाढव्य व्यवस्थेच्या दाढेत आणून सोडलं.

गावपातळीवर घेतलेल्या कर्जापासून सुरू झालेला हा प्रवास. हळूहळू कोलकाता-कंबोडियामार्गे पुढे गेला. पण तिथपर्यंत जाऊन हा प्रवास थांबला असं मात्र झालं नाही. आता रुग्णालयं, शस्त्रक्रियागृहं या साऱ्यापलीकडची... आग्नेय आशियातल्या गोल्डन ट्रँगलमधले सायबर फसवणुकीचे तळ नि तिथपर्यंत पोहोचवणारे तस्करीचे मार्ग कवेत घेणारी आणखी एक छुपी अर्थव्यवस्था खुणावत होती. या पुढच्या प्रवासात सोबत करणार होती एक ऑफर... अविश्वसनीय वाटावी इतकी मोहक आणि तितकीच फसवी!

वाचा: मिंथूर शोधलेखमाला:
भाग १ - अवयव तस्करांच्यानिशाण्यावर कर्जबाजारीशेतकरी
भाग ३ - थेट लाओत, नोकरीच्या सापळ्यात