अवयव तस्करांच्या निशाण्यावर कर्जबाजारी शेतकरी

“तसा तर नशीबवानच म्हणायचा मी!” हे रोशन सदाशिव कुळे. हे नशीबवान अशासाठी की हे जिवंत आहेत आणि सुखरूप घरी परतलेत.

सारं सुरू झालं साधारण पाच वर्षांपूर्वी मिंथूर गावात! रोशन यांचं वय ३४ वर्षं. मिंथूरमधले हे एक छोटे शेतकरी. ते दिवस होते २०२१ सालच्या मार्च महिन्यातले. रोशन यांच्या १२ जर्सी गायींना लम्पी नावाच्या त्वचा रोगाने ग्रासलं होतं. एकीकडे, कोविड-१९ ची दुसरी लाट देशभर पसरत चालली होती. दुसरीकडे, महाराष्ट्रभरातली जनावरं लम्पीने दगावत होती.

सहा गाई दगावल्या. दुधाचं उत्पादन कधी नाही इतकं रोडावलं. डेअरीतून मिळणारं उत्पन्न थांबलं. पण खर्च काही थांबायला तयार नव्हता. चंद्रपूरमधल्या नागभीड या जंगलसमृद्ध तालुक्यातल्या या शेतकऱ्याकडे आपल्या उरलेल्या सहा गायींसाठी रोखीने औषधं नि लसी विकत घेण्यापुरतेही पैसे नव्हते.

करोना काळात रोखीच्या टंचाईमुळे बँकांकडून कर्ज मिळणं जवळपास अशक्य झालेलं असतं. बँकिंग करस्पॉन्डंट म्हणून काम करणाऱ्या मित्राच्या आग्रहावरून रोशन मग जवळच्या ब्रम्हपुरी शहरातल्या खासगी सावकाराशी संपर्क साधतात- लाखभराच्या अनौपचारिक कर्जासाठी!

वाटतं, चला, सध्यातरी सुटलो...!

“अडकायला तिथूनच सुरुवात झाली खरंतर!” रोशन म्हणतात.

गायींचा जीव वाचवण्यासाठी जीवरक्षक औषधं विकत घेण्यावाचून पर्याय नसतो. त्यासाठी २०२१ सालच्या मार्च महिन्यात रोशन एक लाख रुपयांचं कर्ज उचलतात. अनधिकृत सावकारांच्या तावडीत सापडत जातात. कर्जाची रक्कम पार ५० लाखापर्यंत फुगत जाते. कर्जफेडीच्या प्रयत्नात हा दुग्धव्यावसायिक शेतकरी बेकायदेशीर अवयव-प्रत्यारोपणाच्या जाळ्यात सापडतो आणि आपली किडनी गमावून बसतो. विषय एवढ्यावरच संपत नाही. पुढे तो एका आंतरराष्ट्रीय सायबर-गुन्हेगार टोळीच्या गळाला लागतो आणि फरफटत अडकून पडतो थेट लाओत!

२०२५ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात दाखल झालेल्या एका गुन्ह्यात रोशन हे तक्रारदार-पीडित आहेत. या प्रकरणाचा छडा लावण्यासाठी पोलिस अधिकाऱ्यांना देशभर तपास करावा लागला. फसवणूक करणाऱ्या टोळ्यांचं भयावह जाळं त्यातून उघडकीस आलं.

प्रथम माहिती अहवाल, पुरावे, आरोपपत्र पाहताना आणि रोशन व त्यांच्या कुटुंबियांची मुलाखत घेताना निरंकुश व क्रूर स्वरुपाचं अनधिकृत सावकारी जाळं ग्रामीण भागात कसं आणि किती खोलवर रुजलंय हे उलगडत जातं. बेकायदेशीर अवयव-व्यापाराशी असलेले त्याचे लागेबांधे, निरनिराळ्या राज्यातल्या व शेजारच्या देशातल्या दलालांचा, रुग्णालयांचा नि डॉक्टरांचा त्यातला सहभाग असं सारं लख्खपणे समोर येत जातं.

या प्रकरणाला दोन पैलू आहेत: बेकायदेशीर सावकारीचं जाळं हा एक पैलू. आणि त्याहूनही भलंमोठं बेकायदेशीर अवयव तस्करीचं जाळं; हा दुसरा!

नुकतंच चंद्रपूर पोलिसांनी सत्र न्यायालयात एक प्राथमिक आरोपपत्र दाखल केलं आहे. ६,००० पानांचा कागदोपत्री पुरावा त्यासोबत जोडला आहे. पीडितांचे जबाब, बँक व्यवहार, प्रवासाच्या नोंदी, व्हॉट्सअॅप चॅट्स, रुग्णालयाची कागदपत्रं, कथित बनावट ओळखपत्रं आणि दोन्ही आरोपी गटांच्या हिशेब-वह्या पुराव्यात समाविष्ट आहेत.

एप्रिलचे दिवस. महिना मध्यावर आलाय. रोशन चंद्रपूर जिल्हा पोलिस मुख्यालयात आलेत. दोन लहान्या लेकरांचा हा थकलाभागला बाप आपला जबाब नोंदवला जाण्याची वाट पाहात थांबलाय. निकडीच्या त्या एका नाजूक क्षणी उचललेल्या कर्जाने त्यांना नि त्यांच्या कुटुंबाला कसं दलदलीत ढकललं, पाच वर्षं होत आली तरी त्यातून बाहेर पडण्यासाठीची झुंज कशी चालूच आहे... याविषयी ते डबडबल्या डोळ्यांनी सांगू लागतात.

“पैसे नसतेच घेतले मी उसने; तर बरं झालं असतं!” रोशन यांचा हळहळता स्वर.

हा विदर्भातला ग्रामीण भाग. इथे कधीकधी अक्षरश: चिरडूनच टाकतं कर्ज माणसाला! रोशन यांना मात्र आपलं शरीर गहाण ठेवून कर्जफेडीची किंमत चुकवावी लागली. त्यांनी कंबोडियामध्ये आपली एक किडनी विकली. ते साल होतं- २०२४. यांना कंबोडियात नेण्यात आलं एका देशव्यापी गुप्त नेटवर्कमार्फत. त्यांच्यासोबत किमान डझनभर लोकांचा गट होता. गटात होते साधारण २० ते ३२ या वयोगटातले कर्जबाजारी तरुण. त्यानंतर पुढच्याच वर्षी ते पोहोचले लाओमधल्या घातक फसवणूक तळांपर्यंत. सुदैव इतकंच की, तिथून त्यांची सुटका करण्यात आली.

खंडणी, बेकायदेशीरपणे डांबून ठेवणं व मारहाणीच्या आरोपाखाली २०२५ सालच्या डिसेंबर महिन्यात अटक करण्यात आलेले सहा सावकार सध्या जामिनावर बाहेर आहेत. किडनी-विक्री नेटवर्कच्या कथित म्होरक्यासह अर्धा डझन आरोपींना देशभरातून अटक करण्यात आली. ते सध्या न्यायालयीन कोठडीत आहेत. तमिळनाडूतल्या एका बड्या रुग्णालयाच्या मालकासह इतर दोन आरोपी फरार आहेत.

लम्पीचं संकट कोसळण्यापूर्वी म्हणजे २०२१ सालापर्यंत डेअरी व्यवसायाच्या स्थिर उत्पन्नावर रोशन यांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह अवलंबून होता. शिवाय चार एकर शेतात भात आणि भाजीपाल्याची पिकंही ते घ्यायचे. रोशन आणि त्यांचा धाकटा भाऊ अमोल यांनी अलीकडेच डेअरी व्यवसाय सुरू केला होता.

सदाशिव कुळे हे त्यांचे वडील. हे निवृत्त झालेत. जवळच्याच नागभीड शहरात रेल्वे लोकोमोटिव्ह शेडमध्ये मेकॅनिक म्हणून ते नोकरी करायचे. आता त्यांना माफक पेन्शन मिळतं. आपल्या बचतीतून त्यांनी शेतजमीन विकत घेतली आणि दोन मुलगे व एका मुलीच्या लग्नाचा खर्चही त्यातूनच भागवला.

कुळे कुटुंबाकडे १२ जर्सी गायी होत्या. स्थानिक बाजारपेठ आणि डेअरी कंपन्यांना ते दूध पुरवायचे. त्यातून त्यांना दरमहा साधारण ८०,००० रुपये उत्पन्न मिळायचं. सरकारी योजनेअंतर्गत बँक कर्ज घेऊन रोशन आणि अमोल यांनी आपल्या गायींसाठी मोठा गोठा बांधला. डेअरी व्यवसाय वाढवत न्यावा असं त्यांच्या मनात होतं.

पण मग गाई आजारी पडू लागल्या आणि एकामागोमाग एक दगावू लागल्या.

सावकार क्रमांक एक, मनीष घाटबांधे- हे नाव एफआयआर आणि आरोपपत्रात आरोपी म्हणून नोंदवलं गेलं आहे -यांनी रोशन यांना अल्पमुदतीचं कर्ज दिलं.

काही आठवडे सरतायत तोच त्यांच्या अटी अधिक कडक होत गेल्या, असा रोशन यांचा आरोप आहे.

“१५ दिवसात पैसे परत कर, असं त्यांनी मला सांगितलं,” रोशन सांगत असतात, “मला ते जमलं नाही. मग ते म्हणाले, आता तुला २० टक्क्याने व्याज द्यावं लागेल आणि दिवसाला ५,००० रुपये याप्रमाणे दंडही भरावा लागेल.”

रोशन यांनी हरकत घेतल्यावर त्यांना मारहाण करण्यात आली. यामुळे कुळे कुटुंब पुरतं हादरून गेलं. पहिलं कर्ज हाताबाहेर गेलंच होतं. पण त्यानंतर एकावर एक अनेक कर्जं चढत गेली आणि अफाट वेगानं वाढत गेली. पैसे वसूल करण्यासाठी पहिल्या सावकाराने रोशन यांना दुसऱ्या सावकाराकडे पाठवलं. दुसऱ्याने तिसऱ्याकडे, तिसऱ्याने चौथ्याकडे आणि चौथ्याने...

किशोर बावनकुळे, लक्ष्मण उके (उरकुडे), प्रदीप बावनकुळे, सत्यवान बोरकर, संजय बल्लारपुरे ही नावं रोशन यांच्या जबाबात आणि आरोपपत्रात वारंवार येतात.

पाच महिन्यांच्या कालावधीत रोशन यांच्याशी अनेकदा सविस्तर बोलणं झालं. एका मुलाखतीत रोशन सांगत होते, “सहकारी संस्था, सूक्ष्म वित्तसंस्था आणि बँकांकडून कर्ज काढायला या लोकांनी मला भाग पाडलं. इतकंच कशाला; माझी कर्जं मंजूर व्हावी म्हणून बनावट कागदपत्रांचीही व्यवस्था केली. त्यांच्याकडून उचललेले पैसे मला परत करता यावे म्हणून हे सगळं चाललं होतं.”

कधी बँकेतून पैसे काढून, कधी नातेवाईकांकडून आणि सहकारी संस्थांकडून कर्ज उचलून पैशांची देवघेव होत गेली. नवं कर्ज उचललं की त्यातली बहुतांश रक्कम आधीची कर्जं फेडण्यासाठी बँक किंवा युपीआय ट्रान्स्फरने आणि कधीकधी रोखीने लगेचच वळवली जात राह्यली.

आपल्याकडून एकंदर किती पैसे उकळण्यात आले याचा हिशेब मांडण्याचा प्रयत्न रोशन यांनी आपल्या एफआयआरमध्ये केला आहे. अवाक् करणारे आहेत हे आकडे!

रोशन म्हणतात, “मी मनीष घाटबांधे यांच्याकडून १ लाख रुपये घेतले. ६ ते ६.५ लाख रुपये त्यांना मी परत केले.”

“किशोर बावनकुळे यांच्याकडून मी ५०,००० रुपये घेतले. रोख आणि ऑनलाइन ट्रान्सफरच्या माध्यमातून ६.५८ लाख रुपये मी त्यांना परत केले.”

“मी लक्ष्मण उके यांच्याकडून ४.३५ लाख रुपये घेतले होते. १६ लाख रुपये मी त्यांना परत केले.”

“प्रदीप यांच्याकडून मी २.८ लाख रुपये घेतले होते. बदल्यात मी त्यांना १३ लाख रुपये रोख दिले. शिवाय एक एकर जमीनही देऊन टाकली.”

“मी सत्यवान बोरकर आणि संजय बल्लारपुरे यांच्याकडूनही पैसे घेतले होते. त्यांना ३.५ लाखांहून जास्त रक्कम मी परत केली.”

हिशेबवह्या, बँक स्टेटमेंट्स आणि खात्यांचे तपशील तपास अधिकाऱ्यांनी जप्त केले. त्या साऱ्याची पडताळणी केली. रोशन यांनी सावकारांना जवळपास ५० लाख रुपये दिल्याचं त्या व्यवहारांवरून दिसतं. रोख व्यवहार यात धरलेले नाहीत. आपण ७२-७५ लाख रुपये दिल्याचा दावा रोशन करतात. रोख व्यवहाराचा पुरावा नाही. त्यामुळे आपला दावा सिद्ध करणं त्यांना शक्य नाही.

“ज्या रकमेचे पुरावे उपलब्ध आहेत, तेवढीच रक्कम आम्ही आरोपपत्रात नमूद केली आहे,” चंद्रपूरचे पोलिस अधीक्षक मुमक्का सुदर्शन सांगतात.

नियमित प्रक्रियेनुसार सुदर्शन यांची मे महिन्यात अहिल्यानगरला बदली झाली. या प्रकरणाच्या तपासासाठी त्यांनी विशेष तपास पथकाची नेमणूक केली. यात स्थानिक गुन्हे शाखेच्या अधिकाऱ्यांचा समावेश करण्यात आला. अतिरिक्त पोलिस अधीक्षक ईश्वर कातखेडे यांच्याकडे पथकाची जबाबदारी सोपवण्यात आली.

धमकावणं, जबरदस्ती करणं, बेकायदेशीरपणे डांबून ठेवणं, शारीरिक मारहाण आणि खंडणी उकळणं याचीही नोंद आरोपपत्रात करण्यात आली आहे.

“एकदा त्यांनी मला गॅरेजमध्ये कोंडून ठेवलं,” रोशन आरोप करतात, “आणि मला मारहाण केली. माझा भाऊही त्यावेळी माझ्याबरोबर होता.”

खासगी सावकार महाराष्ट्रात व्यवसाय करू शकतात; अर्थात ते नोंदणीकृत आणि कायद्याचं पालन करणारे असतील तरच! आरोपपत्रानुसार, हे सहाही सावकार नोंदणीकृत नव्हते. त्यांचा हा व्यवसाय पूर्णपणे बेकायदेशीर असल्याचं महसूल आणि सहकार खात्याच्या अधिकाऱ्यांनी केलेल्या स्वतंत्र चौकशीतूनही स्पष्ट झालं आहे.

मिंथूरमध्ये कुळे कुटुंबाचं मोठं स्वतंत्र घर आहे. वर्षानुवर्षांच्या बचतीतून त्यांनी ते बांधलंय. हे घर आज चार वेगवेगळ्या वित्तसंस्थांकडे गहाण पडलंय. गोठ्याचंही तसंच. नागभीडच्या विदर्भ कोकण सहकारी बँकेच्या शाखेतून कर्ज घेऊन २०१८ साली बांधलेला गोठा सध्या रिकामा आहे.

रोशन म्हणतात, “दैनंदिन गरजा भागवायला आणि अडीअडचणीलाही लागतच होते पैसे!” कर्ज आणि गहाणवटीतून उभे केलेले थोडे पैसे घरखर्चासाठी आणि आई-वडिलांच्या औषधपाण्यासाठीही वापरले गेले.

कर्जाच्या जाळ्यात अख्खं कुटुंब ओढलं गेलं. रोशन यांची पत्नी रोहिणी, भाऊ अमोल, वहिनी शारदा, वडील सदाशिव आणि आई निर्मला यांच्या नावावर कर्जं काढण्यात आली. गावच्या मित्रमंडळीत आणि ओळखीपाळखीतही रोशनना उसनवारी करावी लागली. त्याच जिल्ह्यात दूर गावी राहणाऱ्या रामेश्वरी रडके या आपल्या विवाहित बहिणीकडूनही उधारीवर पैसे उचलण्याची वेळ रोशन यांच्यावर आली.

“दरवेळी वेगवेगळ्या खात्यांवर आम्ही कर्ज काढत राहिलो,” रोशन सांगतात.

व्याजाचा आकडा गगनाला भिडू लागला, तेव्हा त्यांनी टप्प्याटप्प्याने कुटुंबाकडचं जवळपास १४ तोळे सोनं गहाण टाकलं.

सावकारांनी त्यांचा स्वराज ट्रॅक्टर जप्त केला. दोन मोटरसायकलीही विकाव्या लागल्या. रोशन यांच्या वडिलांनी वर्षानुवर्षांच्या बचतीतून घेतलेली चार एकर शेतजमीनही कुळे कुटुंबाला नाईलाजाने कवडीमोल भावात विकावी लागली. सावकारांपैकीच एकाने ती बळकावली.

उपाशीपोटी या कुटुंबाने अनेक रात्री काढल्या. भीती आणि चिंतेने झाकोळल्या रात्रींनी तर अनेकदा त्यांची झोप उडवली.

साल २०२३. कुटुंबाकडे होतं ते जवळपास प्रत्येक उपलब्ध साधन एव्हाना कर्जफेडीत खर्ची पडलं होतं. कर्जाचा डोंगर मात्र होता तसाच होता.

रोशन यांची पत्नी रोहिणी या अंगणवाडी सेविका आहेत. त्यांचा पगार, वडिलांचं निवृत्तीवेतन आणि रोशन यांचा धाकटा भाऊ अमोलला रोजंदारीतून मिळणाऱ्या पैशावर हे कुटुंब चालतं.

आपल्याला ७,५०० रुपये पगार मिळतो, त्यातले ५,५०० रुपये मायक्रोफायनान्सच्या कर्जाचे हप्ते फेडण्यातच जातात, असं रोहिणी सांगतात.

रोशन यांचे वडील सदाशिव यांची अलीकडेच खुब्याची शस्त्रक्रिया झाली आहे. तेव्हापासून ते काठी घेऊन हळूहळू चालतात. ते म्हणतात, “माझा परिवार सुखी परिवार होता जी! या लोकांनी पुरा लंबा करून दिलं आम्हाले [सुखी होतं माझं कुटुंब. यांनी आम्हाला पार कंगाल करून टाकलं.]”

अख्ख्या विदर्भात औपचारिक बँकिंग व्यवस्थेला समांतर अशी अनौपचारिक सावकारीही चालते. सावकारी हे शेतकरी आत्महत्यांमागचं प्रमुख कारण असल्याचं याआधीही अनेक समित्यांनी म्हणून ठेवलंय. अधिकृत नोंदीत मात्र ग्रामीण पतव्यवस्थेच्या वास्तवाचा फक्त बारीकसा तुकडाच उमटताना दिसतो. लग्नकार्यासाठी, जनावरांच्या उपचारांसाठी, अडीअडचणीत किंवा काही किरकोळ गरजांसाठी उचललेली कर्जं शेतीकर्जाच्या अधिकृत आकडेवारीत क्वचितच नोंदवली जातात. हे असतं व्यवस्थात्मक अरिष्ट; पण भासतं एकेकट्या व्यक्तीचं आणि व्यक्तीपुरतंच मर्यादित असल्यासारखं!

या प्रकरणातही दिवसाढवळ्या आरोपी सावकारांनी गैरव्यवहारांचं भलंमोठं जाळं विणलं. डझनावारी शेतकरी आणि छोटे व्यावसायिक त्यांच्याकडून कथितरित्या चढत्या चक्रवाढ व्याजाने आणि बेकायदेशीर अटी-शर्तींवर कर्ज घेत होते. या आरोपींनी अगदी कमी काळात चंद्रपूर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर जमीनजुमला जमवल्याचं पोलिसांना आढळून आलं.

रोशन यांच्या बाबतीत जे घडलं त्याच्या सविस्तर बातम्या स्थानिक वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाल्या. त्यावर आधारित यूट्यूब व्हिडिओही बनले. निषेधाचे सूर उमटत गेले आणि आरोपींना कठोर शिक्षा व्हावी, अशी मागणीही जोरकसपणे पुढे आली.

रोशन यांची पत्नी रोहिणी. २०२५ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यातल्या एका पहाटवेळी या आत्महत्येचा प्रयत्न केला.

“भयंकर दडपणाखाली होते मी. असं वाटलं की मेल्याशिवाय दुसरा कुठलाच पर्याय उरला नाहीये आपल्यापाशी!” त्या म्हणतात.

छताला टांगून घेऊन गळफास लावण्याचा प्रयत्न रोहिणी करत होत्या, त्याचवेळी त्यांच्या पायाखालची खुर्ची पडली, सुदैवाने आवाज झाला आणि रोशन यांना जाग आली.

“त्या सकाळी हमसून हमसून रडलो आम्ही दोघं!” रोशन शांत स्वरात म्हणतात.

हे कुटुंब ओळखीच्या व्यक्तीमार्फत दुसऱ्याच दिवशी चंद्रपूरमधल्या स्थानिक टीव्ही पत्रकाराशी संपर्क साधतं. थेट कॅमेऱ्यासमोर आपली सगळी व्यथा मांडतं. वृत्त प्रसारित होतं. पोलिस अधीक्षक सुदर्शन या वृत्ताची दखल घेत रोशन यांची भेट घेतली. अखेर ब्रम्हपुरी पोलीस ठाण्यात औपचारिक एफआयआर नोंदवला गेला आणि त्यानंतर अटकसत्र सुरू झालं. पोलिसांकडे मी आधीही गेलो होतो, पण तेव्हा त्यांनी दुर्लक्ष केलं, असं रोशन यांचं म्हणणं!

अर्थात, पोलिसांनी हस्तक्षेप करण्याच्या खूप आधीच प्रकरणाला वेगळं वळण मिळालेलं असतं. गहाण ठेवायला ना जमीन शिल्लक असते, ना दागिने. उधार-उसनवारीसाठी नातेवाईकही उरलेले नसतात. आणि याच टप्प्यावर सुटकेचा नवा मार्ग रोशनना खुणावू लागतो.

कुठलंतरी दूरवरचं मिंथूरच्या बाहेरचं, कर्ज-परतफेड-वसुली एजंट अशा ओळखीच्या वर्तुळापलीकडचं एक निराळंच नेटवर्क... जणू अंतिम उपाय देऊ करत ते रोशनना कवेत घ्यायला उत्सुक असतं.

सावकार बोलण्या-बोलण्यात या नेटवर्कविषयी सुचवून जातात. रोशनना ते फेसबुकवर सापडतं. आता ‘जॉइन’ बटणावर क्लिक करणं तेवढं बाकी असतं.

तुमच्या मनात आत्महत्येचे विचार येत असतील किंवा तुम्ही मानसिक तणावात असाल, तर कृपया किरण या राष्ट्रीय हेल्पलाइनवर पुढील क्रमांकावर १८००-५९९-००१९ (२४/७, टोल-फ्री) संपर्क साधा किंवा आपल्या जवळच्या कोणत्याही हेल्पलाइनशी संपर्क साधा.

वाचा: मिंथूर शोधलेखमाला:
भाग २ - सावकारांच्या तगाद्यापायी शेतकऱ्यावर किडनी-विक्रीची पाळी
भाग ३ - थेट लाओत, नोकरीच्या सापळ्यात