ઉસ્માનાબાદમાં: ખેલાડીઓનો ગરીબી અને વાયરસથી ભેટો

5 ઓગસ્ટના રોજ જ્યારે કુસ્તીબાજ રવિ દહિયા જાપાનમાં ઓલિમ્પિક સિલ્વર મેડલ મેળવવા માટે પોડિયમ પર ઊભા હતા, ત્યારે ઋષિકેશ ઘાડગે ભાવુક થઈ ગયા હતા. આવી ખુશી તેમણે ઘણા લાંબા સમય પછી અનુભવી હતી.

મહારાષ્ટ્રના લાતુર જિલ્લાના 20 વર્ષીય ઉભરતા કુસ્તીબાજ ઋષિકેશ માટે, માર્ચ 2020માં કોવિડ-19 ફાટી નીકળ્યા પછીના 18 મહિના નિરાશાજનક રહ્યા છે. અને નજીકના ભવિષ્યમાં પરિસ્થિતિ બદલાય તેવી શક્યતા ઘણી ઓછી છે. તેઓ કહે છે, “તે નિરાશાજનક બાબત છે. મને લાગે છે કે મારી પાસે સમય બહુ ઓછો છે.”

એક ઉદાસ સ્મિત સાથે, તેઓ જટિલ સમસ્યા તરફ ઇશારો કરે છે: “હવે સોશ્યલ ડિસ્ટન્સિંગ કરતાં કરતાં કુસ્તી માટે તાલીમ કેવી રીતે મેળવવી?”

પોતાનો ઉત્સાહ વધારવા માટે, ઋષિકેશે ઉસ્માનાબાદ શહેરની બહાર આવેલી કુસ્તી એકેડેમી, હટલાઈ કુસ્તી સંકુલમાં તેમના મિત્રો સાથે ટોક્યો 2020 ઓલિમ્પિક્સને ઉત્સુકતાથી નિહાળ્યું. 8 ઓગસ્ટના રોજ જ્યારે આ રમતોત્સવ સમાપ્ત થયો, ત્યારે ભારતે સાત મેડલ સાથે અત્યાર સુધીનો શ્રેષ્ઠ ઓલિમ્પિક દેખાવ કર્યો – જેમાંથી બે મેડલ કુસ્તીમાં જીત્યાં હતાં.

દહિયાનું સિલ્વર મેડલ અને બજરંગ પુનિયાનું બ્રોન્ઝ મેડલ — પુરુષોની અનુક્રમે 57 kg અને 65 kg ફ્રી સ્ટાઇલ કુસ્તી સ્પર્ધામાં — ઋષિકેશ જેવા સાધારણ પરિવારોના કુસ્તીબાજોને પ્રેરણા મળી છે. ટોક્યોમાં પોતાની જીત પછી પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા સાથે વાત કરતાં, હરિયાણાના નહરી ગામના એક ગણોતિયા ખેડૂતના 23 વર્ષીય પુત્ર દહિયાએ કહ્યું કે તેમના પરિવારે તેમને સફળ થતો જોવા માટે ઘણો ભોગ આપ્યો છે. પરંતુ દેશને ત્રણ ઓલિમ્પિયન આપનારા તેમના ગામમાં પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ હતો. તેઓ કહે છે, “તેને દરેક વસ્તુની જરૂર છે... સારી શાળાઓ તેમજ રમતગમતની સુવિધાઓ પણ.”

દહિયા શું કહેવા માગે છે તે ઋષિકેશ સારી પેઠે જાણે છે. ત્રણ વર્ષ પહેલાં, તેમણે કુસ્તી પ્રત્યેના પોતાના જુસ્સાને અનુસરવા માટે લાતુરના ટાકા ગામમાં આવેલું પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું. પોતાના ઘરથી લગભગ 65 કિલોમીટર દૂર ઉસ્માનાબાદ આવવા પાછળનું કારણ સમજાવતાં તેઓ કહે છે, “મારા ગામમાં કોઈ સુવિધાઓ નથી. ઉસ્માનાબાદમાં સારા કોચ છે, અને અહીં [એક કુસ્તીબાજ તરીકે] સફળ થવાની મારી શક્યતાઓ વધુ સારી છે.”

કોળી સમુદાયના ઋષિકેશ માટે સ્થળાંતર કરવાનો નિર્ણય સરળ નહોતો. તેમના પિતા બેરોજગાર હતા અને તેમનાં માતા ભરતકામ કરીને મહિને 7,000-8,000 રૂપિયાની આવકથી ઘર ચલાવતાં હતાં. તેઓ કહે છે, “સદભાગ્યે, મને અહીં એક કોચ મળ્યા જેમણે મને કુસ્તી એકેડેમીની હોસ્ટેલમાં મફતમાં રહેવાની મંજૂરી આપી. તેથી મારાં માતાએ મારા જીવનનિર્વાહ માટે ફક્ત મૂળભૂત રકમ [2,000-3,000 રૂપિયા] જ મોકલવી પડતી હતી. બધું બરાબર ચાલી રહ્યું હતું.”

હટલાઈ કુસ્તી સંકુલના સંચાલક અને ઋષિકેશના કોચ 28 વર્ષીય કિરણ જવલગે કહે છે કે ઉસ્માનાબાદ આવ્યા પછી ઋષિકેશે ખૂબ જ સમર્પણ અને પ્રતિભા દર્શાવી હતી. તેઓ ઉમેરે છે, “તેણે જિલ્લા-સ્તરની ટુર્નામેન્ટમાં સારો દેખાવ કર્યો. તેનું આગલું પગલું રાષ્ટ્રીય સ્તર હતું. જો તમે આ ટુર્નામેન્ટમાં સારો દેખાવ કરો છો, તો સ્પોર્ટ્સ ક્વોટા દ્વારા સરકારી નોકરી મળવાની તક રહેલી છે.”

પરંતુ મહામારીએ જીવન થંભાવી દીધું. ઋષિકેશનાં માતાએ કામ ગુમાવ્યું, અને કુસ્તીની ટુર્નામેન્ટ્સ — જેના દ્વારા તેઓ થોડા પૈસા કમાઈ શકતા હતા —બંધ થઈ ગઈ. જવલગે કહે છે, “ઘણા કુસ્તીબાજોએ મહામારી દરમિયાન તાલીમ છોડી દીધી છે અને મજૂરી કામ કરવા લાગ્યા છે. તેઓ હવે [તાલીમ] ચાલુ રાખી શકે તેમ નથી.”

કુસ્તીબાજ માટે સ્વસ્થ આહાર જાળવવો ખૂબ મહત્ત્વનો છે — અને તે ખર્ચાળ પણ છે. જવલગે કહે છે, “એક કુસ્તીબાજ સરેરાશ મહિને ચાર કિલો બદામ ખાય છે. તેની સાથે, તેણે દરરોજ 1.5 લિટર દૂધ પીવાનું હોય છે અને આઠ ઇંડાં ખાવાનાં હોય છે. ફક્ત ખોરાકનો ખર્ચ જ દર મહિને 5,000 રૂપિયા થાય છે. મારા ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ હવે કુસ્તી છોડી દીધી છે કારણ કે તેઓ હવે ખોરાકનો ખર્ચ ઉઠાવી શકતા નથી.” તેમની એકેડેમીના 80 વિદ્યાર્થીઓમાંથી, હવે ફક્ત 20 જ બાકી રહ્યા છે.

ઋષિકેશ એવા વિદ્યાર્થીઓમાંથી એક છે જેમણે હજુ આશા ગુમાવી નથી.

પોતાનો નિભાવ કરવા માટે, તેઓ કુસ્તી એકેડેમી પાસેના તળાવમાં માછીમારી કરવા જાય છે અને પકડેલી માછલીઓ નજીકની ખાણીપીણીની દુકાનોમાં વેચે છે. તેઓ કહે છે, “મેં ઉસ્માનાબાદમાં એક કપડાંની ફેક્ટરીમાં પાર્ટ-ટાઇમ નોકરી પણ લીધી છે. કુલ મળીને, હું મહિને લગભગ 10,000 રૂપિયા કમાઉં છું.” તેઓ કહે છે કે તેઓ 5,000 રૂપિયા બચાવીને ઘરે મોકલે છે. ઋષિકેશ ઉસ્માનાબાદના મકાની ગામમાં આવેલા ભારત વિદ્યાલયમાં બી.એ.ના બીજા વર્ષના વિદ્યાર્થી પણ છે. તેઓ પોતાના મિત્રોના સ્માર્ટફોન પર ઓનલાઇન લેક્ચર્સમાં ભાગ લે છે કારણ કે તેમની પાસે પોતાનો ફોન નથી.

ઋષિકેશનાં માતા તેમના દીકરાના સંઘર્ષથી અજાણ છે. ઋષિકેશ કહે છે, “મારાં માતા મારા ભવિષ્ય વિષે પહેલેથી જ ચિંતિત છે કારણ કે ટુર્નામેન્ટ્સ બંધ થઈ ગઈ છે. હું તેમાં વધારો કરવા નથી માંગતો. હું મારાં સપનાંને જીવંત રાખવા માટે કંઈપણ કરવા તૈયાર છું. હું દરરોજ પ્રેક્ટિસ કરું છું જેથી મહામારી સમાપ્ત થાય ત્યારે હું રમતથી જૂદો ન પડી જાઉં.”

ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રના કુસ્તીબાજો — જેમાંથી મોટાભાગના ખેડૂતો અને ખેતમજૂરોનાં સંતાનો છે — ઋષિકેશના જુસ્સાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ રમત રાજ્યમાં લોકપ્રિય છે, જ્યાં હજારો, ક્યારેક લાખો, લોકો કુસ્તીના અખાડામાં કુસ્તીબાજોને લડતા જોવા માટે ઉમટી પડે છે.

અખાડાઓ (પરંપરાગત વ્યાયામશાળાઓ) સામાન્ય રીતે દર વર્ષે, નવેમ્બરથી માર્ચ સુધી, જુદાં જુદાં વયજૂથો માટે કુસ્તી ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરે છે. જવલગે કહે છે, “જો તમે તે છ મહિનામાં સારો દેખાવ કરો છો, તો તમે ઇનામ રૂપે એક લાખ રૂપિયા સુધી કમાઈ શકો છો. તેનાથી મોંઘો ખોરાક ખાવો પોસાય છે.” પરંતુ કોવિડ-19થી, કુસ્તીબાજો માટે આવકનો આ મુખ્ય સ્રોત બંધ થઈ ગયો છે. આ કોચ ઉમેરે છે, “સમસ્યા એ છે કે, આપણને ફક્ત ક્રિકેટ અને અમુક અંશે હોકીની જ પડી છે. પરંતુ કુસ્તી અને ખો-ખો જેવી કેટલીક પરંપરાગત રમતોની આપણે સંપૂર્ણપણે અવગણના કરીએ છીએ.”

રાષ્ટ્રીય ખો-ખો ટીમમાં પસંદગી પામ્યા પહેલાં, ઉસ્માનાબાદ શહેરનાં 29 વર્ષીય સારિકા કાલેને આંતર-રાજ્ય મેચો રમવા જવા માટે રિઝર્વેશન વિના ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવી પડતી હતી અને કોમ્યુનિટી હોલમાં રહેવું પડતું હતું. તેઓ કહે છે, “મુસાફરી દરમિયાન અમે અમારો પોતાનો ખોરાક લઈ જતાં. કેટલીક વાર, અમારી પાસે ટિકિટ ન હોવાને કારણે અમારે ટ્રેનમાં શૌચાલયની બાજુમાં બેસવું પડતું હતું.”

ખો-ખો, મૂળ મહારાષ્ટ્રની રમત છે અને પરંપરાગત ભારતીય રમતોમાં લોકપ્રિય છે. સારિકાએ 2016માં આસામના ગુવાહાટીમાં યોજાયેલ દક્ષિણ એશિયન ગેમ્સમાં ભારતીય ખો-ખો ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેઓ 2018માં લંડનમાં યોજાયેલ દ્વિપક્ષીય ટુર્નામેન્ટમાં ઇંગ્લેન્ડ સામે ભારતીય ટીમ વતી રમ્યાં હતાં. ઓગસ્ટ 2020માં, ભારત સરકારે તેમને પ્રતિષ્ઠિત અર્જુન એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો. સારિકા કહે છે, “છેલ્લા દાયકામાં વધુને વધુ છોકરીઓએ ખો-ખો રમવાનું શરૂ કર્યું છે.”

હવે ઉસ્માનાબાદના તુળજાપુર તાલુકામાં તાલુકા રમતગમત અધિકારી તરીકે કામ કરતાં સારિકા યુવા ખેલાડીઓને તાલીમ અને માર્ગદર્શન આપે છે. કોવિડ-19 ફાટી નીકળ્યા પછી, તેમણે ખેલાડીઓને ધીમે ધીમે તાલીમ છોડી દેતાં જોયાં છે. તેઓ કહે છે, “તેમાંની મોટાભાગની છોકરીઓ ગરીબ પરિવારોની છે. ગામડાઓમાં છોકરીઓને રમતગમત અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવતી નથી. મહામારીએ માતા-પિતાને તેમનાં બાળકોને રમતગમતથી દૂર રાખવાનું બહાનું પૂરું પાડ્યું છે.”

સારિકા કહે છે કે મહામારી દરમિયાન તાલીમ ચૂકી જવી એ યુવા ખેલાડીના વિકાસ માટે ગંભીર નુકસાન છે. તેઓ કહે છે, “માર્ચ 2020 પછી લગભગ પાંચ મહિના સુધી પ્રેક્ટિસ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ હતી. જ્યારે કેટલાક ખેલાડીઓ પાછા ફર્યા, ત્યારે સ્પષ્ટપણે તેમની ફિટનેસનું સ્તર ઘટી ગયું હતું. પછી, જ્યારે અમે શરૂઆતથી તાલીમ શરૂ કરી, ત્યારે [કોરોનાની] બીજી લહેર આવી ગઈ. અમે ફરીથી થોડા મહિનાઓ સુધી પ્રેક્ટિસ કરી શક્યાં નહીં. અમે જુલાઈ [2021]માં ફરી શરૂઆત કરી. પ્રેક્ટિસ સત્રો આ રીતે ચાલુ-બંધ રહે તે આદર્શ વાત નથી.”

વય-જૂથ આધારિત ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લેતા ખેલાડીઓ પૂરતી પ્રેક્ટિસ વિના નુકસાનમાં રહે છે. સારિકા કહે છે, “14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનો ખેલાડી એકેય મેચ રમ્યા વિના 17 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની શ્રેણીમાં જતો રહેશે. તેઓ આ અમૂલ્ય વર્ષો ગુમાવી રહ્યા છે. ખો-ખો ખેલાડીનું પ્રદર્શન 21થી 25 વર્ષની વય વચ્ચે ટોચ પર હોય છે, અને તેમની પસંદગી વય-જૂથ સ્તરે તેમના પ્રદર્શનના આધારે ઉચ્ચતમ સ્તરે [રાષ્ટ્રીય] થાય છે.”

મહામારી હેઠળનું અનિશ્ચિત ભવિષ્ય પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓની સંભાવનાઓને ઓછી કરી રહ્યું છે અનેગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રના રમતવીરો દ્વારા કરવામાં આવેલી પ્રગતિ પર પાણી ફેરવી રહ્યું છે.

જ્યારે સારિકાએ લગભગ બે દાયકા પહેલાં ખો-ખો રમવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમણે તેમનાં માતા-પિતાથી તે છુપાવવું પડ્યું હતું કારણ કે તેઓ આનાથી સંમત નહોતાં. તેઓ કહે છે, “આમાં ખૂબ જ ઓછો સંસ્થાકીય સહયોગ છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કોઈ સારી સુવિધાઓ નથી. પરિવારો તેમનાં બાળકો માટે સુરક્ષિત ભવિષ્ય ઇચ્છે છે — મારા પિતા પણ મારા માટે તે જ ઇચ્છતા હતા. હું મોટી થઈ રહી હતી ત્યારે અમારી પાસે પરિવાર માટે પૂરતું ભોજન પણ નહોતું.” તેમના પિતા ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતા હતા, અને તેમનાં માતા ઘરકામ કરતાં હતાં.

સારિકા કહે છે કે છોકરીઓ માટે રમતગમતમાં આગળ વધવું મુશ્કેલ છે. “માનસિકતા એવી છે કે છોકરીએ તેનાં બાળકોની સંભાળ રાખવી જોઈએ અને રસોડું સંભાળવું જોઈએ. છોકરી શોર્ટ્સ પહેરીને રમત રમશે તે વિચાર પરિવાર માટે પચાવવો ખૂબ મુશ્કેલ છે.” પરંતુ જ્યારે તેઓ 10 વર્ષનાં હતાં, ત્યારે તેમણે શાળામાં પહેલ વહેલી વાર આ રમતને જોઈ હતી. તેના પછી કોઈપણ વસ્તુ સારિકાને ખો-ખો રમવાથી રોકી શક્યું નહીં. તેઓ કહે છે, “મને યાદ છે કે હું તેનાથી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગઈ હતી. મને એક સારા કોચ મળ્યા હતા જેમણે મને ટેકો આપ્યો.”

તેમના કોચ, ચંદ્રજીત જાધવ, ખો ખો ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયાના સંયુક્ત સચિવ છે. ઉસ્માનાબાદના રહેવાસી જાધવે રમતને પ્રોત્સાહન આપવામાં અને તેને ખો-ખો હબ બનાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. ઉસ્માનાબાદ શહેરમાં બે કોચિંગ કેન્દ્રો છે અને સમગ્ર જિલ્લામાં આ રમતને પ્રોત્સાહન આપતી લગભગ 100 શાળાઓ છે. જાધવ કહે છે: “છેલ્લા બે દાયકામાં, ઉસ્માનાબાદના 10 ખેલાડીઓએ, તમામ વય-જૂથોમાં, રાષ્ટ્રીય સ્તરે શ્રેષ્ઠ ખેલાડીનો એવોર્ડ જીત્યો છે. ચાર મહિલાઓએ રાજ્ય સરકારનો શિવ છત્રપતિ એવોર્ડ જીત્યો છે અને રમતગમત કોચ તરીકે મેં પણ તે એવોર્ડ જીત્યો છે. અમારી પાસે અર્જુન એવોર્ડ જીતનાર ખેલાડી પણ છે.”

સારિકાએ નોંધ્યું છે કે ગામડાઓમાં લોકો હવે (ક્રિકેટ કે હોકી સિવાયની) રમતોને જે રીતે જુએ છે તેમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો છે. તેઓ કહે છે, “હવે તેને સમયનો બગાડ માનનારા લોકો ઘણા ઓછા છે.”

આમાં પ્રગતિ એ હકીકત પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે 19 યુવાનો છેક નંદુરબારથી ખો-ખોની તાલીમ માટે ઉસ્માનાબાદ આવ્યા છે. નંદુબાર મહારાષ્ટ્રનો મુખ્યત્વે આદિવાસી જિલ્લો છે અને અહીંથી 600 કિલોમીટર દૂર છે. રવિ વસાવે આવા જ એક ખેલાડી છે, જેઓ ભીલ આદિવાસી સમુદાયના 15 વર્ષીય યુવાન છે. તેઓ કહે છે, “ઘરનું વાતાવરણ રમતગમત માટે અનુકૂળ નથી. ઉસ્માનાબાદે ઘણા ખો-ખો ચેમ્પિયન આપ્યા છે. હું તેમાંનાં એક બનવા માગું છું.”

સારિકાને કોઈ શંકા નથી કે જો મહામારી ન હોત તો રવિ 2020માં રાષ્ટ્રીય સ્તરે રમી શક્યા હોત. તેઓ કહે છે, “મારી પાસે મારી જાતને સાબિત કરવા માટે વધુ સમય નથી. મારાં માતા-પિતા પાસે પાંચ એકર ખેતીની જમીન છે, જે પડતર છે. તેઓ દૈનિક મજૂર તરીકે કામ કરીને ગુજરાન ચલાવે છે. તેઓએ મને મારા જુસ્સાને અનુસરવાની મંજૂરી આપીને મોટું જોખમ લીધું છે.”

રવિ કહે છે તેમનાં માતા-પિતા તેમના માટે શ્રેષ્ઠ ઇચ્છે છે. તેઓ ઉસ્માનાબાદની ડાયટ કોલેજ ક્લબમાં તાલીમ લઈ રહ્યા છે, પરંતુ જો પરિસ્થિતિ આવી જ રહેશે તો તેઓ આગળ વધી શકશે કે કેમ તે અંગે તેઓ ચિંતિત છે. તેઓ કહે છે, “તેઓને લાગે છે કે જ્યારે હું કોઈ ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લઈ શકતો નથી ત્યારે મારું ઘરથી દૂર રહેવું નિરર્થક છે. મારા કોચોએ હાલ પૂરતું તેમને આશ્વાસન આપ્યું છે. પણ હું જાણું છું કે જો ટૂંક સમયમાં ટુર્નામેન્ટ શરૂ નહીં થાય તો તેઓ ખૂબ ચિંતાતૂર થઈ જશે. હું ખો-ખોમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કરવા માગું છું, એમ.પી.એસ.સી. [રાજ્ય સિવિલ સર્વિસની] પરીક્ષા આપવા માગું છું અને સ્પોર્ટ્સ ક્વોટામાં નોકરી મેળવવા માગું છું.”

રવિ સારિકાના પગલે ચાલવા માંગે છે, જેઓ ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં ખો-ખોના યુવા ખેલાડીઓ માટે આદર્શ સમાન છે. તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે તેમણે ખો-ખો ખેલાડીઓની એક પેઢીને પ્રેરણા આપી છે, પરંતુ સારિકાને રમત પર મહામારીની અસરનો ડર છે. તેઓ ઉમેરે છે, “મોટાભાગનાં બાળકોને મહામારી પૂરી થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી પરવડે તેમ નથી. તેથી હું પ્રતિભાશાળી વંચિત બાળકોને આર્થિક રીતે ટેકો આપું છું જેથી તેઓ રમત સાથે જોડાયેલાં રહી શકે.”

આ વાર્તા પત્રકારને પુલિત્ઝર સેન્ટર દ્વારા સ્વતંત્ર પત્રકારત્વના રૂપમાં મળેલ અનુદાન હેઠળની શ્રેણીનો એક ભાગ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ