‘મારો મત એમ ઉડાવી કેવી રીતે દેવાય?’

લાતેહરાટોલામાંરસ્તાની બંને બાજુએ આદિવાસીઓનાલગભગ બે ડઝન ઘરોછે. કેટલાક મકાનો કોંક્રીટના છે, બીજા માટીઅને છાજના બનેલા છે. સપ્ટેમ્બર મહિનાનીબપોર છે, અને વરસાદહમણાં જ બંધ થયોછે; આકાશ લગભગ સ્વચ્છછે. કેટલીક વૃદ્ધ મહિલાઓ રસ્તાની બાજુમાં ઘરના છાંયડામાં બેસીગપસપ કરી સમય પસારકરી રહી છે.

તેમનીવાંકી વળેલી પીઠ અને ઊંડીકરચલીઓ ફુલમણિની વધતી ઉંમરની ચાડીખાય છે. તેઓ લાકડીલઈને ચાલતા મારી તરફ આવેછે. ભારત સ્વતંત્ર થયુંત્યારે ફુલમણિ ત્રણ વર્ષના હતા. એકવાર તેઓ 21 વર્ષના થઈ ગયા એપછી, ગયા મહિને મતદારયાદીમાંથી તેમનું નામ કમી થઈગયું તે પહેલા, જમુઈજિલ્લાના લાતેહરા ટોલાના આ સંથાલ આદિવાસીનુંનામ હંમેશા મતદાર યાદીમાં રહ્યું છે. ઉંમરના 80 ના દાયકાની શરૂઆતના વર્ષોમાં પહોંચેલા ફુલમણિનેચિંતા છે કે તેમનીબાકીની જિંદગી શી રીતે જશે - તેમને ડર છે કેજો તેઓ મતદાન નહીંકરી શકે તો તેઓસરકારી યોજનાઓ માટે પણ પાત્રનહીં રહે, આ સરકારીયોજનાઓઆ વૃદ્ધ મહિલાની જિંદગી માટે અતિ આવશ્યકછે.

દુબરાતરિગામના કનાર આદિવાસી ટોલામાંલાયક મતદારોની યાદીમાંથી વિષ્ણુદેવ હાંસદાનું નામ પણ ઉડાવી દેવામાં આવ્યું છે. રાજુ કિસ્કુનું નામ પણ ઉડાવી દેવામાં આવ્યું છે. અને ફુલમણિના પરિવારના પાંચ બીજા સભ્યોનાંનામ પણ ઉડાવી દેવામાં આવ્યાં છે. તેઓબધા બૂથ નંબર 14, ઉત્ક્રમિતમધ્ય વિદ્યાલય, ખિરભોજના (પૂર્વ) હેઠળ આવે છે. પચાસ નામો ઉડાવી દેવામાં આવ્યા હતા. મેંતપાસ કરી ત્યારે ખબરપડી કે તેમાંથી 50 ટકા નામો આદિવાસીસમુદાયના હતા. સુધારા પછીઅંતિમ યાદીમાં આ બૂથમાં 661 મતદારોનીયાદી આપવામાં આવી હતી.

બિહારમાંસ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (એસઆઈઆર) જુલાઈ 2025 માં યોજાયું હતું, અને તેમાં 'મૃત' અને 'સ્થળાંતરિતથઈ ગયેલ છે' એબે મુખ્ય કારણો ગણાવીને 66 લાખથી વધુ મતો ઉડાવી દેવામાં આવ્યા હતા. વાંચો: બિહારમાં: ‘મૃત’ આદિવાસીઓ પોતાનીવ્યથા કહે છે

આ રાજ્યમાં આદિવાસીઓની વસ્તી (કુલ વસ્તીના) બેટકાથી ઓછી છે, પરંતુતાજેતરની ચૂંટણીઓ પહેલાં યોજાયેલ એસઆઈઆરમાં તેમના નામો મોટા પાયેઉડાવી દેવામાં આવ્યાહતા. અહીંના આદિવાસીઓ પોતાના ઘર ચલાવવા માટેમુખ્યત્વે નજીકની ટેકરીઓ પરથી મળતી ગૌણવન પેદાશો પર આધાર રાખેછે. તેઓ દિવસભર જંગલમાંથીસૂકું લાકડું એકઠું કરે છે અનેસાંજે નજીકના બજારમાં વેચીને લગભગ 150-200 રુપિયા કમાય છે. આઉપરાંત તેઓ ખેતરોમાં, મનરેગાહેઠળ અને જ્યાં પણકામ મળે ત્યાં દાડિયામજૂર તરીકે કામ કરે છે.

તે સવારે મારી પૂછપરછના કારણેટોલા (આદિવાસી ગામ) માંના દરેકેદરેકજણ ઝડપભેર પોતપોતાના મતદાર ઓળખ કાર્ડ કાઢીનેલઈ આવ્યા હતા. મેં તેમનેમારા સ્માર્ટફોન પર યાદી બતાવી. ઈલેક્શન કમિશન (ચૂંટણી પંચ) નું ફોર્મ-૬ (મતદાર યાદીમાંનામ દાખલ કરવા માટેનુંફોર્મ) ડાઉનલોડ કરવા અને પછીભરેલું ફોર્મ તેમજ બીજા ફોર્મઅને દસ્તાવેજો અપલોડ કરવા માટે મલ્ટિમીડિયાફોન જરૂરી છે.

રાજુજણાવે છે, “મોટા સ્ક્રીનવાળોફોન ખરીદવા માટે હું પૈસાક્યાંથી લાવું? મને ફોન વાપરતાયનથી આવડતું."

તેમનામાંનાકોઈ તપાસ કરવા માટેબૂથ પર ગયા નહોતા. ફુલમણિના પુત્રવધૂ મીના દેવી મનેકહે છે, "અમને તો તમારાતરફથી આ વાતની ખબરપડી." રાજુ કહે છેકે ખિરભોજનાની એક શાળામાં આવેલુંબૂથ, "મારા ઘરથી પાંચકિલોમીટર દૂર છે. ત્યાંજવું એટલે એક આખોદિવસ બગાડવો અને કમાણી ગુમાવવી. ફક્ત નામ જોવા જવામાટે આખો દિવસ બગાડવાનુંઅમને ન પોસાય."

નંદકિશોર હેમ્બ્રમ કહે છે, “હુંખાતરીપૂર્વક કહી શકું છું કેએક પણ આદિવાસી મતદારતેનું નામ મતદાર યાદીમાંથીઉડાવી દેવામાં આવ્યું છે કે નહીંતેની તપાસ કરવા મતદાનમથક પર ગયો નથી.” ૩૫ વર્ષના નંદ કિશોર હેમ્બ્રમએક આદિવાસી કાર્યકર છે.

વધુનેવધુ લોકો આસપાસ ભેગાથવા લાગ્યા અને મેં મારા ફોન પર યાદી તપાસવામાં બીજા ત્રણ કલાક પસાર કર્યા ત્યારે ઉડાવી દેવામાં આવેલા દરેક નામનાપ્રતિભાવમાં અવિશ્વાસ અને અન્યાયના પોકારોસાંભળવા મળ્યા હતા.

દેખીતીરીતે જ ઉશ્કેરાયેલા 51 વર્ષનારાજુ કિસ્કુએ પૂછ્યું, “ઈતના દિન સેનામ હૈ, ઈતના દિનસે ભોટ (વોટ) દેતેઆયે હૈ, કૈસે કટજાયેગા? [આટલા વર્ષોથી મારુંનામ છે, વર્ષોથી હુંમારો મત આપતો આવ્યોછું, મારો મત એમઉડાવી કેવી રીતે દેવાય]?”

વિષ્ણુદેવ, જેમનું નામ ઉડાવીદેવામાં આવ્યું હતું, તેમના કિસ્સામાં પરિવારના સભ્યો દગો કરવામાં આવ્યોહોવાનો આરોપ લગાવે છે. તેમનાલગ્ન મુનિયા દેવી સાથે થયાછે અને વિષ્ણુદેવ મુનિયાદેવી સાથે મુનિયા દેવીનાગામ દુબરાતરિમાં રહે છે કારણકે મુનિયા દેવી તેમના માતાપિતાનાએકમાત્ર સંતાન હતા.

તેમનાપિતાને આઠ ભાઈઓ હતાઅને તેમની પાસે લગભગ 16 વીઘા [આશરે 10 એકર] જમીન હતી, તેથી મુનિયા દેવીને બે વીઘા [1.24 એકર] જમીન આપવામાં આવી હતી અનેદંપતી તેના પર ખેતીકરતા હતા. પરંતુ ઓક્ટોબર 2024 થી મુનિયા દેવીના ભત્રીજાઓએ તેમને ખેતી કરતા અટકાવ્યાછે.

તેમનાએક ભત્રીજા બીએલઓ છે. મુનિયા દેવીનોઆરોપ છે કે આજમીન હડપ કરી લેવામાટે વિષ્ણુદેવનું નામ મતદાર યાદીમાંથીકાઢી નાખવામાં આવ્યું છે.

વિષ્ણુદેવજાણે છે કે મતદારયાદીમાંથી તેમનું નામ કાઢી નાખવામાંઆવતાં તેમની નાગરિકતા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે: તેઓલાચારીથી કહે છે, “નામનહીં રહેગા તો યહાં રહેનેનહીં દેગા ન? ક્યાકરેંગે ફિર... ચલે જાયેંગે કહીં [મારું નામ નહીં હોયતો એ લોકો મનેઅહીં રહેવા નહીં દે ને? શું કરીશુંઅમે... જતા રહીશું બીજેક્યાંક].”

થોડાકલાકોમાં, એ સ્પષ્ટ થઈગયું કે ઘણા રહેવાસીઓનાનામ ઉડાવી દેવામાં આવ્યા છે. સાંજ સુધીમાંલોકો નિરાશ અને પરેશાન થઈનેઘેર પાછા ફર્યા.

પરંતુખોટી રીતે મતાધિકારથી વંચિતઆદિવાસીઓના ખબર બ્લોક મુખ્યાલયસુધી પહોંચ્યા હતા. અને થોડાદિવસો પછી બૂથ લેવલઓફિસર્સ (બીએલઓ) ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યા અને ઉડાવી દીધેલાબધા નામો ફરી પાછાઉમેર્યા. આને એક આનંદદાયકફોલો-અપ તરીકે નોંધવુંજોઈએ.

ફુલમણિનાનાના દીકરા ઝરીલાલ કિસ્કુએ મને ફોન પરકહ્યું, "સવારના લગભગ 11 વાગ્યા હતા, બે લોકોકમ્પ્યુટર [ટેબ્લેટ] લઈને આવ્યા હતાઅને અમને અમારા મતદારકાર્ડ બતાવવાનું કહ્યું હતું. તેમણે અમને કહ્યું કેએસઆઈઆર પ્રક્રિયામાં ઉડાવી દેવામાં આવેલા નામ ફરી પાછાઉમેરવામાં આવશે."

બીએલઓએગણતરી માટેના ફોર્મ-6 પર નિવાસી આદિવાસીઓનીસહી લીધી, અને તેમના આધારકાર્ડ અને મતદાર કાર્ડનીવિગતો લીધી. ઝરીલાલ કહે છે, “તેઓએક કલાક સુધી ટોલા [ગામ]માં હતા."

રસપ્રદવાત એ છે કેઅંતિમ યાદી જારી થયાપછી બીએલઓનું કામ પૂરું થઈગયું હતું. સુધારણા માટે તેમનું આવવુંએસઆઈઆર પ્રક્રિયામાં લખાયેલું નહોતું. સ્થાનિક લોકો કહે છેકે આ એ વાતનોપુરાવો છે કે આખબર ફેલાઈ ગયા હતા અનેરાજકીય પક્ષો તેની નોંધ લઈરહ્યા હતા.

પછીથીમતદાનના દિવસે – 10 મી નવેમ્બરે ઝરીલાલઅને બીજા આદિવાસીઓએ મતદાનકર્યું હતું. "અમે ખુશ હતાકે અમારા નામ ઉમેરવામાં આવ્યાહતા, નહીં તો અમનેઅમારી ઓળખ સાબિત કરવામાંમુશ્કેલીઓ પડી હોત."

બિહારવિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામો 14 મી નવેમ્બર, 2025 નારોજ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા: ભારતીય જનતાપાર્ટી (બીજેપી) અને જનતા દળ (યુનાઇટેડ) ની આગેવાની હેઠળનાનેશનલ ડેમોક્રેટિક અલાયન્સ (એનડીએ - રાષ્ટ્રીય લોકશાહી ગઠબંધન) એ 243 બેઠકોમાંથી 202 બેઠકો સાથે પ્રચંડ બહુમતીથીવિજય મેળવ્યો હતો. વિપક્ષી મહાગઠબંધનેસૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કર્યુંહતું, તે ફક્ત 35 બેઠકોજીતી શક્યું હતું.

ચૂંટણીનાથોડા દિવસો પહેલા આ ગામના આદિવાસીઓનેતેમનો મતદાન અધિકાર પાછો આપવામાં આવ્યોહતો, પરિણામે તેઓ મતદાન કરીશક્યા હતા. તેનાથી સરકારીકલ્યાણ યોજનાઓનો લાભ લેવાની તેમનીપાત્રતા પણ પુનઃસ્થાપિત થઈહતી.

પરંતુતેઓ હજી પણ મૂંઝવણમાંછે કે આવું કેમઅને કેવી રીતે થયું, અને શા માટે તેમનેતેમના પૈતૃક ઘરોમાંથી 'સ્થળાંતરિત' થયેલા બતાવવામાં આવ્યા હતા.

ઈસીઆઈદ્વારા તેમનું નામ બાકાત રાખવાનાકારણ અંગે સવાલ ઉઠાવતાફૂલમણિના મોટા દીકરા કહેછે, "અમારા વડવાઓ આ ગામમાં રહેતાહતા, અમે પણ અહીંજ રહેતા આવ્યા છીએ." તેઓ ઉમેરે છે, "અમે ક્યારેય પૈસા કમાવવા માટેસ્થળાંતર કર્યું નથી. અમે ઘેરજ રહીએ છીએ. અમેફક્ત જંગલમાંથી લાકડા લાવવા અને વેચવા માટેબહાર જઈએ છીએ." ઝરીલાલટ્રેનમાં ટિકિટ કલેક્ટરના સહાયક તરીકે કામ કરે છે, આ કામ માટે તેમનેમહિને 5000 રુપિયા મળે છે. "હુંટ્રેનમાં મુસાફરી કરું છું અનેટિકિટ વિના મુસાફરી કરનારાઓનેમુસાફરોને પકડી લઉં છું."

અડધીસદી પહેલા આ ગામમાં પરણાવવામાંઆવ્યા ત્યારથી ફુલમણિ દેવી આ આનંદપુરગામ સાથે જોડાયેલા લાતેહરાટોલાના રહેવાસી છે. સંથાલ આદિવાસીફુલમણિ દેવી પોતાના ચારબાળકોને ઉછેરવામાં, બળતણ માટે લાકડાંએકઠા કરવામાં અને નજીકના જંગલમાંથીમહુઆ એકઠા કરવામાં અનેતેમના પતિ અને પતિનાભાઈઓની સંયુક્ત માલિકીની થોડા એકરની કૌટુંબિકજમીન પર કામ કરવામાંપોતાનો દિવસ પસાર કરતા. તેઓ મોટે ભાગે પોતાનાવપરાશ માટે ચોખા ઉગાડેછે. હવે તેમના બેદીકરાઓ અને એક દીકરીમોટા થઈ ગયા છેએટલે તેઓ થોડો આરામકરી શકે છે.

તેમનુંનામ ઉડાવી દેવામાં આવ્યું ત્યારે તેઓ નારાજ થઈગયા હતા: "મતદાન ન કરું તોહું સરકાર પાસેથી [લાભ] શી રીતેમાગી શકું?" તેમનુંનામ મતદાર યાદીમાં પાછું ઉમેરવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે મત આપવા જવાનુંનક્કી તો કર્યું પરંતુપાંચ કિલોમીટર અંતર કાપી મતઆપવા જવાનું મુશ્કેલ હતું. તેમણે કહ્યું, "મને બહુ ખરાબલાગ્યું કે હું મતન આપી શકી."

શરૂઆતમાં 'સ્થળાંતરિત' થયું હોવાનું જણાવીનેરાજુનું નામ ઉડાવી દેવામાંઆવ્યું હતું. તેમણે આ પત્રકારને કહ્યુંહતું, "અમે બીજે ક્યાંકરહીએ છીએ એવું તમેલોકો શી રીતે કહીશકો? અમે વર્ષોથી અહીંરહીએ છીએ. હું અહીંતમારી સામે તો ઊભોછું.”

એક વર્ષ પહેલા તેમનાપત્ની મુસની દેવીનું પ્રસૂતિ દરમિયાન અવસાન થયું હતું. તેમને - 10 થી 28 વર્ષની વચ્ચેની ઉંમરના - સાત બાળકો - ત્રણદીકરાઓ અને ચાર દીકરીઓછે. બે પરિણીત છે, અને પાંચને તેઓ ઉછેરી રહ્યાછે.

પરિવારનુંગુજરાન ચલાવવા માટે રાજુ જંગલમાંથીસૂકા લાકડા લાવીને વેચે છે. તેઓકહે છે, "લાકડાનો ભાર લાવવામાં આખોદિવસ જાય છે. અમેતેને બજારમાં વેચીએ છીએ ત્યારે અમને 200 રુપિયા મળે છે." આઉપરાંત વરસાદની ઋતુમાં, વન વિભાગ વૃક્ષોવાવવા માટે દિવસના 400 રુપિયાઆપે છે પરંતુ આકામ નિયમિત નથી હોતું. તેઓસરકારથી નાખુશ છે.

તેઓપારીને કહે છે, “સરકારસે કોઈ ફાયદા નહીંમિલ રહા. સબ અપનાજેબ હી ભર લેતાહૈ [અમને સરકાર તરફથીકોઈ લાભ નથી મળતો. બધા પોતપોતાના ખિસ્સા ભરે છે].”

આદિવાસીકાર્યકર્તા હેમ્બ્રમકહે છે, " આ બધું બીએલઓનું તોફાન છે." તેઓ એક બિન-નફાકારક સાંસ્કૃતિક સંસ્થા આદિવાસીસામાજિક એવમ સાંસ્કૃતિક વિકાસસમિતિના સચિવ છે. સરકારીનોકરી મેળવવા માટે પ્રયત્નો કરીરહેલા ગણિત અને ઇતિહાસમાંસ્નાતક થયેલા આ વિદ્યાર્થી કહેછે, "મેં જોયું કેમારી પંચાયતમાં ઉડાવી દેવામાં આવેલા મોટાભાગના નામો આદિવાસી અનેદલિતોના છે."

કાર્યકરોદલીલ કરે છે કે 'ઘુસણખોરોને દૂર કરવા' અને 'નાગરિકતાના પુરાવા મેળવવા' એ ઈલેક્શન કમિશન (ચૂંટણી પંચ) નું કામનથી. ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફસોશિયલ સાયન્સ ખાતે સોશિઅલ વર્કનાભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર પુષ્પેન્દ્ર કહે છે, "જેલોકો મતદાન કરવા માટે પાત્રન હોય તેમને મતદાનકરતા અટકાવવાનો ઈસીઆઈને અધિકાર છે પરંતુ કોઈપણનાગરિકની નાગરિકતા ચકાસવાનો તેને કોઈ અધિકારનથી. ઈસીઆઈએ તેના અધિકારક્ષેત્રનો ભંગકરીને લોકોને તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવા કહ્યું હતુંઅને સર્વોચ્ચ અદાલતે તેને તે કરવાદીધું હતું."

તેઓઉમેરે છે કે ઈસીઆઈનાઆ પ્રયાસે આદિવાસીઓને ખૂબ ખરાબ પરિસ્થિતિમાંધકેલી દીધા છે. એસઆઈઆરજેવી સંપૂર્ણ અપારદર્શક કવાયતમાં અને જરૂરી દસ્તાવેજોમેળવવામાં તેમને પહેલેથી જ મુશ્કેલી પડીરહી છે. પુષ્પેન્દ્ર કહેછે, "તેઓ ખૂબ ઓછાસંસાધનો સાથે જીવે છે, અને એસઆઈઆરએ ઘણા આદિવાસીઓને મતદારયાદીમાંથી ઉડાવી દઈને રાજકીય પ્રક્રિયાઓમાંભાગ લેવાનો તેમનો અધિકાર છીનવી લીધો છે."

સંથાલઆદિવાસી રાજુ કિસ્કુ જ્યારેકહે છે: "ચૂંટણી આવશે ત્યારે બધાતમારા પગે પડશે. ચૂંટણીદરમિયાન ખુશામતખોરો તમને વિનંતી કરશેકે આને મત આપો, તેને મત આપો. એક-એક મતની કિંમતછે. એ જીત કેહાર નક્કી કરી શકે છે." ત્યારે તેઓ ઘણા મતદારો વતી બોલે છે.

એસઆઈઆરનીકવાયત અને એ પછીથીનામ ઉડાવી દેવામાં આવતા પહેલેથી જતેમનું દેવું ચૂકવવા અને જમીનના હકમેળવવા માટે સંઘર્ષ કરીરહેલા બિહારના આદિવાસી સમુદાયમાં આઘાતની લાગણી ફેલાઈ હતી. વાંચો: પૂર્ણિયાની વચન અપાયેલ ભૂમિમાંસંથાલ આદિવાસીઓ

ઝારખંડમાં આદિવાસીઓચૂંટણીની દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેનાથી વિપરીતબિહારમાં,રાજ્ય સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા 2022-2023 ના જાતિ સર્વેક્ષણમાં નોંધાયામુજબ, 21.99 લાખ આદિવાસીઓ છે. તેઓ અલગ-અલગ મતવિસ્તારોમાંફેલાયેલા છે અને તેમનીકોઈને પડી નથી.

મતદાનનાઅધિકારોના દેખીતા નુકસાન ઉપરાંત તેઓ સરકારી યોજનાઓનીતેમની પહોંચ બાબતે ચિંતિત છે. ફુલમણિ દેવીનેદર મહિને વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન રૂપે 400 રુપિયા મળે છે અનેતાજેતરમાં બિહાર સરકાર દ્વારા તે વધારીને 1100 રુપિયાકરાયું છે.

હુંપૂછું છું કે તેઓપેન્શનના પૈસાનું શું કરે છે. તેઓ જવાબ આપે તેપહેલાં તેમના - ત્રણ થી ચારવર્ષના - બે પૌત્રો તેમનીપાસે આવે છે અનેપૈસા માંગે છે. તેઓ તેમનીસાડીને છેડે બાંધેલી ગાંઠખોલે છે, અને દરેકબાળકને 10 રુપિયાના બે-બે સિક્કાઆપે છે. પછી તેઓમારી તરફ ફરીને, હસીને, બિહારના મગધ પ્રદેશમાં બોલાતીભાષા, મગધીમાં કહે છે: "દેખલ હો ના! એહી મેં ખરચ હોજાહૈ [જોયું તમે! પેન્શનના પૈસાઅહીં જ જાય છે]."

ફુલમણિપહેલેથી જ ચા પીવાનોશોખીન રહ્યા છે, અને કહેછે કે એક જમાનામાંતેઓ ચોમાસાના શરૂઆતના મહિનાઓમાં, સાવન (શ્રાવણ મહિના) માં, ઝારખંડના દેવઘર જિલ્લાના વૈદ્યનાથમાં આવેલા શિવ મંદિરમાં પ્રાર્થનાકરવા માટે 125 કિલોમીટર ચાલીને જઈ શકતા હતા.

તેઓયાદ કરે છે, "હુંચપ્પલ વિના બૈદ્યનાથ મંદિરેજતી. મારી સાથેઆવતી મહિલાઓ થાકી જતી અનેતેમનો સામાન ઉપાડી શકતી નહોતી, તેથીહું તેમનો સામાન ઊંચકીને ચાલતી, હું માત્ર ચાપીને આટલું લાંબુ અંતર ચાલતી હતી. ચા જ મને એ તાકાતઆપતી."

તેમનુંપેન્શન દિવસની મહામૂલીબે કપ ચા પીવાપાછળ ખર્ચાઈ જાય છે. તેમનુંનામ ઉડાવી દેવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે આ પત્રકારને પૂછ્યુંહતું: "મારું પેન્શન બંધ થઈ જશે? તો પછી હું ચાશી રીતે પીશ?"

આ વાર્તા તક્ષશિલા-પારી સિનિયર ફેલોશિપ 2025 હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક