ପାଞ୍ଚ ଜଣ ମହିଳା ଏବଂ ଏକ ପାଲି ଖେଳ

ଏକ ଶାନ୍ତ ଗଳିରେ ଗୋଲାକାରରେ ବସିଥିବା ପାଞ୍ଚଜଣ ମହିଳା ‘‘ଆଃ...! ଏକ ନିରାଶା ବା ହତାଶାର ସ୍ୱର ଶୁଭିବା ପରେ ପରେ ହସି ଉଠିବା ଶୁଭିଲା । ଆମେ ପୁଣି ଥରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ବୋକା ବନୋଉଥିଲୁ । ସମସ୍ତ ଚାରିଟି କଇଁଆ ମଞ୍ଜି ଚିତ୍ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବିଞ୍ଚି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ । ଆମେ ଲୁଡୁ ଖେଳର ଗୋଟି ପରି ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଡ଼ିବ ବୋଲି ଭାବିନଥିଲୁ । ହାଲମ୍ମା ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସଠିକ କୌଶଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ । ସେ ଆମକୁ କହିଲେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଦେଖ । ସେ କିପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସମସ୍ତ ମଞ୍ଜି ଗୋଟାଇ ଆଣୁଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ମଣିବନ୍ଧଠାରୁ ମୁଠା ବୁଲାଇ ଲେଗସ୍ପିନ ବୋଲରଙ୍କର ଗୁଗଲି ପରି ଫିଙ୍ଗୁଛନ୍ତି ଦେଖିବା ପାଇଁ କହିଲେ ।

ଏଥର ସେମାନେ ଆଶା କରୁଥିବା ଅସମାନତା ଦେଖିଲେ କିଛି ଚିତ୍ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ ଆଉ କିଛି ଓଲଟି ପଡ଼ିଥିଲେ । ଯେତୋଟି ମଞ୍ଜିର ମଝି ଅଂଶ ବା ପେଟ ଉପର ମୁହାଁ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା ହାଲମ୍ମା ତାଙ୍କର ସେତିକି ଘର ଚଳାଇବେ - ଏଠାରେ ଗୋଟି ଥିଲା ଭଙ୍ଗା ସବୁଜ ରଙ୍ଗର କାଚ ଚୁଡ଼ି । ‘‘ଏକ ଗିରତା ହେ ତୋ ଏକ, ଦୋ ଗିରତା ହେ ତୋ ଦୋ, ତିନ ଗିରତା ହେ ତୋ ତିନ, ଚାର ଗିରତା ହେ ତୋ ଚାର (ଯଦି ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଜିର ପେଟ ଉପରକୁ ହୋଇ ପଡେ, ଆପଣ ଗୋଟିଏ ଘର ଆଗକୁ ଯିବେ, ଯଦି ଦୁଇ ପଡେ ତେବେ ଦୁଇଟି ଘର ଆଗକୁ ଯିବେ ଏବଂ ଏହିପରି ଚାଲେ),’’ ସେ ବୁଝାଇ ଦେଲେ । ସେ ଖଣ୍ଡି ହିନ୍ଦୀରେ ଆମ ପରି ଦୁଇଜଣ ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଖେଳ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ଯେହେତୁ ଆମେ କନ୍ନଡ଼ ଆଦୌ ଜାଣିନଥିଲୁ ବା ଟିକେ ଟିକେ ଜାଣିଥିଲୁ । ସେ ଆମର ଗୋଟିକୁ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଥିବା ଘର ଉପରେ ଚଲାଇଲେ ଏବଂ କୁଶଳତାର ସହ ପୁଣି ଥରେ କଇଁଆ ମଞ୍ଜି ପକାଇଲେ । ଏବେ ତାଙ୍କର ପାଳି ।

ହାଲମ୍ମା ପାଞ୍ଚ ଗୁଣନ ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରୀଡ଼ର ଧାର ଉପରେ ଥିବା ଚାରିଟି ଛକି ଚିହ୍ନ ପକାଯାଇଥିବା ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି ‘‘ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମେ ଆମର ଘର ଭାବରେ ତିଆରି କରିଛୁ । ଏହି ଗ୍ରୀଡ଼ ଏବଂ ଏହାର ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଗ୍ରାମ ମନ୍ଦିରର ପଛପଟେ ବାରଣ୍ଡା ଉପରେ ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର ଟାଇଲ ଉପରେ ରଙ୍ଗରେ କଟାଯାଇଛି । ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ବସି ଖେଳୁଛନ୍ତି । ପ୍ରତିଟି ଛକି ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଗ କ୍ଷେତ୍ର ଗୋଟିଏ ଖେଳାଳିଙ୍କର ଘରକୁ ସୂଚିତ କରେ । ପ୍ରତିଟି ଘରେ ଜଣେ ଖେଳାଳିଙ୍କର ଚାରିଟି ଦାନା ରହେ - ଏହି ଦାନାଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗା କାଚର ଆକାର ବା ରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଖେଳାଳି ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ଯେ ଗୋଟି/ କଇଁଆ ମଞ୍ଜି ପକାଇବା ପରେ କେଉଁଟିକୁ ଚଲାଇବେ । ଏଠାରେ କିଛି କୌଶଳ ରହିଥିବା ପରି ମନେ ହୋଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ଆମ୍ଭେମାନେ କିଛି ବୁଝିପାରିନଥିଲୁ । କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ଛକି ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ରହିଥିଲା ଯାହାକି ଆମ ପାଇଁ ରହସ୍ୟ ଥିଲା ।

‘‘ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଖେଳାଳିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୋଟି/କାଚର ଖଣ୍ଡ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଛକି ପକା ଘରେ ପହଞ୍ଚେ ଖେଳ ସରିଯାଏ’’, ନାଗରାଜ କହନ୍ତି । ୫୦ ବର୍ଷ ପାଖାପାଖି ବୟସର ନାଗରାଜ ମହିଳାମାନେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ବସି ଏହାକୁ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ସେ ଦେଖିଥାନ୍ତି । ‘‘ଧାନ ଜମିରେ କାମ କରିବା ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ସାରି ସେମାନେ ଏଠାରେ ଖେଳିବାକୁ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ଘର ଭିତରେ ମନୋରଞ୍ଜନର କୌଣସି ସାଧନ ନାହିଁ । ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ କି ଟେଲିଭିଜନ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାରିଟା (ଅପରାହ୍ଣ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖେଳିଥାନ୍ତି,’’ ସେ କହନ୍ତି ।

ହାଲମ୍ମା ଆମ ହାତରେ କଇଁଆ ମଞ୍ଜି ଧରାଇ ଦେଇ ଆମକୁ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ । ଆଉ ଏକ ସୁଯୋଗ । ଏଥର କଇଁଆ ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ରଙ୍ଗରେ ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା ବୋର୍ଡ ଉପରେ ପରିଷ୍କାର ଭାବରେ ପଡ଼ିଲା । ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଉପରକୁ ମୁହଁ କରିଥିଲା । ହାସ୍ୟ ରୋଳ ଶୁଭିଲା ଆଉ ଆମର ଚୁଡ଼ି ଖଣ୍ଡ ବା ଗୋଟି ଦୁଇ ଘର ଆଗକୁ ଗଲା । ଆମେ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଖେଳର ନାଁ କ’ଣ ଜାଣିନଥିଲୁ ।

‘‘ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ କଟ୍ଟେ ମନ୍ନି’’ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ଆମ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଗାଁର ଜଣେ ଯୁବକ ଆମକୁ କହିଲେ ।

‘‘ଚକ୍କା, ଚକାରା, ଚୌକ୍କା ବାଡ଼ା’’ ହାଲମ୍ମା ଏହି ଖେଳର ସେ ଜାଣିଥିବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦୋହରାନ୍ତୁ । ଚିକ୍ ଚିକ୍ ଲାଲ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମନେ ହୁଅନ୍ତି ବୟସ ୫୦ରୁ ଅଧିକ ହେବ । ତାଙ୍କର ଠୋ ଠୋ ହସ ଓ ସ୍ମିତ ହାସ୍ୟ ବେଶ୍ ମନଛୁଆଁ । ଯଦି ଶୀତୁଆ ଅପରାହ୍ଣରେ ଏହି ଛୋଟିଆ ଗାଁର ଗଳି ମଝିରେ ଚାରି ଜଣ ମହିଳାଙ୍କର ହାସ୍ୟ ରୋଳ ଶୁଣିନଥାନ୍ତୁ ଆମେ ହୁଏତ ସିଧାସଳଖ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଯାଇଥାନ୍ତୁ । ବର୍ଷର ଏହି ସମୟରେ ନଦୀ ଖୁବ୍ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥାଏ । ଆମେ ହାମ୍ପିରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଡଙ୍ଗାରେ ଯାଇଥାନ୍ତୁ । ଏଠାରୁ ତାହାର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଦିଶୁଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଆନେଗୋନ୍ଦି, କର୍ଣ୍ଣାଟକର କୋପଲ ଜିଲ୍ଲାର ଏହି ଗ୍ରାମରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଖେଳ ଖେଳୁଥିବାର ଦେଖି ଅଟକି ଯାଇଥିଲୁ । ଏହା ହେଉଛି ୟୁନେସ୍କୋ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ହାମ୍ପିର ଐତିହ୍ୟସ୍ଥଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା । ଏହି ଗାଁ ଚାରିପଟେ ରହିଛି ଛୋଟ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଏହାଥିଲା କିସ୍କିନ୍ଧ୍ୟା - ମହାନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରାମାୟଣର ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ।

ଏହି ମହିଳାମାନେ ଖେଳୁଥିବାଖେଳ ଖୁବ୍ ପୁରୁଣା ବୋଲି ଆମେ ପରେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କଲୁ । ହୁଏତ ଏହା ମହାଭାରତ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ହୋଇପାରେ । ରାଜାମାନେ ତଥା ପାଣ୍ଡବ ପାଞ୍ଚଭାଇ ମଧ୍ୟ ଚଉକା ବାଡ଼ା ପରି ଏକ ଖେଳଖେଳି ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କୌରବଙ୍କ ପାଖରେ ହାରି ଯାଇଥିଲେ । ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ଗାଁର ମହିଳା ହନୁମାୱା, ହାଲମ୍ମା, କବିତା, ଗୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ - ବୟସ ୨୦ରୁ ୬୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ - ପ୍ରତିଦିନ ଚଉକା ବାଡ଼ା ଖେଳନ୍ତି । ମଜା କଥା ହେଉଛି ଯେ ଏହି ଖେଳରେ କେହି କାହାର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବାଜିରେ ହାରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍