वाघ, मानव आणि विकासाचं त्रांगडं

मनोज चौधरी यांचं जग अवघ्या काही क्षणात उद्ध्वस्त झालं.

“माझं जग म्हणजे माझी आई आणि माझी पत्नी. पण आता माझी दोन लेकरं तेवढी माझ्यापाशी राहिली. चंद्रपूरच्या ग्रामीण भागातील रहिवासी असलेला ३५ वर्षीय मनोज सांगत होता.

“दोघी जंगलात गेल्या तेव्हा मी आणि लेकरं घरीच झोपलेलो होतो,” तो सांगतो. १० मे २०२५ चा दिवस. काही तासांतच गावापासून दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या जंगलात वाघाच्या हल्ल्यात त्या मृत्युमुखी पडल्या. कांता बुधाजी चौधरी, वय ६० वर्षे आणि शुभांगी, ३० वर्षे. सोबच त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या सारिका शालिक शेंडे, वय अंदाजे ५० वर्षे याही वाघाच्या हल्ल्यात बळी ठरल्या.

या तिघी महिला इतर महिलांबरोबर तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी जंगलात गेल्या होत्या.

महाराष्ट्रातल्या चंद्रपूर जिल्ह्यातील एक हजाराहून जास्त लोकसंख्या असलेलं मेंढा (माळ) हे गाव दुःखात बुडालंय. गावातील बहुतांश लोक छोटे शेतकरी किंवा भूमीहिन कामगार आहेत. मनोजसुद्धा राज्यातल्या किंवा देशभरातल्या वेगवेगळ्या शहरांमध्ये कामाच्या शोधात दर वर्षी काही काळ स्थलांतर करतो. मार्च, एप्रिल आणि मे या महिन्यांमध्ये उत्पन्नाला हातभार मिळावा म्हणून गावातले सगळेच जंगलातून तेंदूपत्ता आणि मोहाची फुलं गोळा करतात.

सिंदेवाही तालुक्यातल्या ह्या गावाची अधिकृत नोंद मेंढामाळ गुजरी म्हणून केली गेली आहे, परंतु गावाबाहेरच्या एका फलकावर त्याचं नाव मेंढा (माळ) असं लिहिलेलं आहे. हे गाव ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या जवळ आहे ६२५ चौरस किलोमीटर कोअर क्षेत्र आणि मानवी लोकवस्ती असलेल्या अभयारण्याभोवती सुमारे १,१०२ चौरस किलोमीटरचं बफर क्षेत्र आहे.

वन विभागाच्या ताज्या आकडेवाडीनुसार, चंद्रपूर जिल्ह्यात २२३ वाघ आहेत आणि ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पामध्ये १०२-१२५ वाघ आहेत. अनेक ग्रामस्थांनी दिलेल्या माहितीनुसार, मेंढा (माळ) इथे वाघाने माणूस मारण्याची ही पहिलीच घटना होती.

पोलिस आणि वन अधिकाऱ्यांचा हवाला देत गावकऱ्यांनी सांगितलं की, या तीन महिलांवर वाघिणीने आपल्या तीन बछड्यांसह हल्ला केला होता.

या मृत्युंमुळे जनक्षोभ उसळला, थोडे दिवस निदर्शनं झाली. स्थानिक आमदार आणि जिल्ह्यातले इतर राजकारणी शोकाकुल कुटुंबातले सदस्य आणि ग्रामस्थांना शांत करण्यासाठी गावात आले.

मनोजला १० मेची सकाळ आठवते आणि त्याचा चेहरा एकाच वेळी भीती, संताप आणि अनिश्चिततेने झाकोळून जातो. १० वर्षांचा सोहम आणि ८ वर्षांची आराध्या ही दोन लेकरं तिथेच बसली आहेत. दोघंही आता आईविना मोठी होणार. १० मे रोजी सकाळचे ११ वाजून गेले होते आणि तो ज्या गावी रोजंदारीला काम जातो तिथल्या जवळच्याच वीटभट्टीपाशी होता. तेव्हा त्याच्या एका नातेवाईकानं काळजीपोटी फोन केला होता. एरवी सकाळी ९.३० पर्यंत घरी परत येणाऱ्या तिघी महिला अजून घरी आल्या नव्हत्या.

गावतल्या इतर महिला नेहमीच्या वेळेत घरी परतल्या पण या तिघी दुपारचे १२ वाजून गेले तरीही घरी पोहोचल्या नाहीत. त्यामुळे मनोज आणि त्याच्या मित्रांनी जंगलात शोध सुरू केला, पण त्यांचा काही पत्ता लागला नाही. गावकऱ्यांनी लगोलग वन विभागाला कळवलं आणि वनरक्षकांनी गावकऱ्यांच्या साथीनं महिलांचा शोध सुरू केला. अखेर, दुपारी ४ वाजेच्या सुमारास शेतापासून काही अंतरावर असलेल्या झुडुपाच्या जंगलात तिघींचे मृतदेह सापडले. त्या महिला एकमेकीपासून १५ मीटर अंतरावर मृतावस्थेत पडल्या होत्या, हल्ला जबर होता. गावकरी सांगतात की, तीन लहान बछड्यांसह त्या मोठ्या वाघिणीला तोंड देणं त्यांना शक्यच झालं नसणार.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी पूर्ण गाव आणि परिसरातले लोक त्यांच्या अंत्यसंस्कारासाठी जमले.

जून २०२५ मध्ये मी भेट दिली तेव्हा हे गाव अजूनही या धक्क्यातून सावरलं नव्हतं.

या महिला पानं तोडण्यासाठी खाली वाकल्या असाव्यात आणि वाघिणीनं मागून त्यांच्यावर हल्ला केला असावा. त्यांचं शरीर छिन्नविच्छिन्न झालं होतं आणि गावकऱ्यांच्या मते वाघ शिकार करतो तसं त्यांची मान धरली असणार. पण ही वाघीण नरभक्षक नाही, असं वन अधिकाऱ्यांचं म्हणणं आहे. या महिलांना झाडीत सोडून ती जंगलात पळून गेली असावी. वनविभागाच्या मते हा अपघात होता.

“त्या दिवशी सकाळी कदाचित माझाही जीव गेला असता,” साठीच्या कांताबाई शेंडे सांगत होत्या. मैत्रिणी गमवल्याच्या दुःखातून त्या अजून सावरलेल्या नाहीत पण आपला जीव वाचला याबद्दल त्या देवाचे आभार मानतात. कांताबाई या सारिका शेंडेच्या नात्यातल्या आहेत. दोघी शेजारणी. दर उन्हाळ्यात, त्या पानं तोडण्यासाठी एकत्र जात असत.

तेंदूची (डायोस्पायरोस मेलानॉक्सिलॉन) पानं विड्या वळण्यासाठी वापरली जातात. जंगलाजवळ राहणाऱ्या गावकऱ्यांसाठी तो उत्पन्नाचा चांगला पर्याय असतो. या दुर्घटनेने तेंदूपत्ता गोळा करण्याचा हंगाम अचानक थांबलाच. आपलं आणि इतरांचंही आर्थिक नुकसान झाल्याचं, कांताबाई सांगतात. भीती इतकी होती की कोणत्याच महिलेनं पुन्हा जंगलात जायचं धाडस केलं नाही. मेंढा (माळ) मध्ये २०२५ च्या तेंदूपत्ता गोळा करण्याचा हंगाम सुरू होऊन फक्त तीन दिवस झाले होते.

मार्च ते मे पर्यंत पिकांची काढणी असते, पण तेंदूपत्ता गोळा करण्याचा हंगाम गावानुसार बदलतो आणि सगळी पानं गोळा होईपर्यंत तो सुरू असतो. अगदी १५ दिवसांपासून ते तीन महिन्यांपर्यंत काम चालू शकतं.

चंद्रपूर जिल्ह्यात मार्च ते मे २०२५ या कालावधीत वाघ आणि बिबट्याच्या हल्ल्यात २४ जणांचा बळी गेला. याच काळात गावकरी मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी जंगलामध्ये जातात. ह्या दिवसात हवामान शुष्क आणि उष्ण असतं त्यामुळे या दिवसात मोठे मांसभक्षी प्राणी अन्न आणि पाण्याच्या शोधात भटकत असतात.

“आम्हाला माहीत होतं की जंगलात वाघ आहेत. वाघांच्या हल्ल्यात लोक मृत्युमुखी पडले, अशा अनेक घटना मी ऐकल्या होत्या, त्यापैकी बरेच वाघ आमच्या परिसरातही फिरत आहेत,” आपली पत्नी आणि आईची फ्रेम केलेली तसबीर हातात घेऊन मनोज म्हणतो. “पण आम्हाला कधीच वाटलं नव्हतं की असं संकट आमच्यावर येईल, म्हणून.”

मेंढा (माळ) पासून सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर, ५८ वर्षीय विलास जांभुळे यांनाही कधी वाटलं नव्हतं की आपल्या थोरल्या भावावर आपल्याला इतक्या लवकर अंत्यसंस्कार करावे लागतील.

“तो गेला त्या दिवशी सकाळीच आम्ही बोललो होतो की यंदा मोहाचा हंगाम जर नरम होता,” ब्रम्हपुरी तालुक्यामधील चिचखेडा गावचे पोलिस पाटील असलेले विलास म्हणतात. “तो मोहाची फुलं गोळा करण्यासाठी गेला पण परत आलाच नाही,” ते म्हणतात.

विलास हे एक शेतकरी आणि मोहाचे छोटे व्यापारी आहेत, जे गावकऱ्यांनी गोळा केलेली फुलं आणि पानं एकत्रित करतात. ही फुलं आहारात आणि औषधांमध्ये तसंच दारू गाळण्यासाठी वापरली जातात. ते सांगतात की १३ एप्रिल २०२५ रोजी वाघाच्या हल्ल्यात त्यांचे बंधू मृत्युमुखी पडलेले. त्यांच्या भावाची दोन एकर शेती आहे आणि उन्हाळ्यात आपल्या कुटुंबाला हातभार लागावा म्हणून ते मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करायचे.

“शेतीतली कमाई शून्य,” जांभुळे म्हणतात, शेती फायदेशीर का नाही याची अनेक कारणं ते सांगतात. जमिनीचा कस कमी, शेतीचा वाढलेला खर्च, मंदावलेले भाव आणि दुसरं काहीच उत्पन्न नाही. “मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करून कुटुंबाला दोन महिन्यांसाठी किमान २५,०००-३०,००० रुपये मिळू शकतात,” ते सांगतात.

दिवंगत विनायक साठीचे होते. त्यांच्या पश्चात त्यांची पत्नी बच्छला आणि मुलगा आशिष आहेत. त्यांना वनविभागाकडून १० लाख रुपये भरपाई मिळाली खरी पण “भरपाई देऊन आमचं माणूस परत येणार आहे का?” बच्छला विचारतात.

जांभुळे हे माना आदिवासी आहेत. चिचखेडा गावात या आदिवासींचं बाहुल्य आहे. बहुतेक गावकरी छोटे किंवा सीमांत शेतकरी आहेत. उन्हाळ्यात उदरनिर्वाहासाठी सगळेच गौण वनोपजांवर अवलंबून असतात.

जांभुळेंच्या मृत्यूनं इतर गावकऱ्यांमध्ये घबराट निर्माण झाली आहे. त्यांनी मोह आणि तेंदूपत्ता आणायला जंगलात जाणं बंद केलं आणि हंगाम तिथेच संपून गेला. या वर्षी प्रत्येक कुटुंबाला २५,००० रुपयांवर पाणी सोडावं लागलं असं विलास सांगतात. त्यांनाही आर्थिक नुकसान सहन करावं लागतंय कारण ते मोहफुलं आणि तेंदूपत्ता व्यापाऱ्याला देऊ शकले नाहीत त्यामुळे त्यांना त्यांचं कमिशन मिळालं नाही.

गुरांवरचे हल्ले नित्याचेच असले तरी, चिचखेड्यात यापूर्वी वाघांच्या हल्ल्यात मानवी मृत्यूच्या मात्र दोनच घटना घडल्या आहेत.

या गावापासून फार दूर नसलेलं, चिचखेडा पंचायतीतलं पाथरी हे एक छोटंसं गाव., इथे जवळजवळ प्रत्येक कुटुंब मार्च-एप्रिल-मे या काळात मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करतं. या वर्षी, अनेकांनी हे काम सोडलं. गेल्या नोव्हेंबरमध्ये, साठीच्या चंद्रभान लोखंडे यांना त्यांच्या घरापासून फक्त दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या शेतात वाघाने ठार केलं.

“ते दुपारी आमची गुरं चारायला गेले होते, तिथेच त्यांच्यावर हल्ला झाला,” लोखंडेंची मुलगी माया सांगते. तिची आई शांताबाई भिंतीवर टांगलेल्या पतीच्या तसबिरीकडे स्तब्धपणे पाहत राहते. “तसं झाल्यामुळे या वर्षी आम्ही जंगलात जाऊ शकलो नाही.” दर वर्षी, मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता याचे प्रत्येकी २५,००० रुपये या दलित कुटुंबाला मिळत होते. खूप मोठा फटका बसला असल्याचं माया सांगते.

ताडोबाच्या जंगलांच्या दक्षिण आणि पश्चिमेला लागून असलेल्या या प्रदेशात संपूर्ण उपजीविकेचं चक्रच धोक्यात आलं आहे, असं जवळच्या मेडकी गावातील सामाजिक कार्यकर्ते सुधाकर महाडोरे स्पष्ट करतात. (२०११ च्या जनगणनेत या गावाची नोंद मेंडकी अशी करण्यात आली आहे.) वन हक्क आणि उपजीविकेसंबंधी काम करणाऱ्या 'अक्षय सेवा संस्थेसोबत' ते समाजकार्य करतात.

इथलं उपजीविकेचं चक्र काहीसं असं आहे. लोक जुलै ते सप्टेंबरपर्यंत शेती करतात; नंतर सप्टेंबर ते डिसेंबर किंवा मार्चपर्यंत कामासाठी स्थलांतर करतात. ज्यांच्याकडे पाण्याची सुविधा आहेत ते गावी परततात आणि डिसेंबर ते मार्चच्या मध्यापर्यंत एखादं हिवाळी पीक घेतात, मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या मध्यापर्यंत ते मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करतात. बहुतेक लोक वर्षातून भाताचं फक्त एक पीक घेतात.

आता अशी गत झाली आहे की एकीकडे जंगली प्राणी पिकांची नासधूस करतायत आणि माणसं वर्षभर वाघ आणि बिबट्याच्या सावटाखाली जीव मुठीत धरून जगतायत. “माणसांवरचे हल्ले वाढले त्यामुळे या वर्षी अनेक लोक जंगलात गेलेच नाहीत आणि त्यांना आपल्या कमाईवर पाणी सोडावं लागलं,” महाडोरे सांगतात. परिणाम असा की आता पुढच्या हंगामासाठी लोकांकडे खाजगी कर्जाशिवाय पर्याय नाही. “एरवी, उन्हाळी उत्पन्न त्यांना शेतीसाठी लागणारं साहित्य खरेदी करण्यास कामी येतं.”

महाडोरे म्हणतात, भीती इतकी आहे की या भागांमध्ये कामगारही मिळत नाहीत. “जिवाला धोका आहे हे माहीत असताना कोणतीही महिला किंवा पुरुष शेतात मजुरीला कशाला येतील?” ते विचारतात. “शेतं आणि जंगल इतकं लागून आहे की इथं जवळ कुठे तरी वाघोबा फिरतोय का हे समजणंच मुश्किल आहे,” ते सांगतात.

मानव-वाघ संघर्ष दिवसेंदिवस तीव्र होत चालला आहे. आणि या जीवघेण्या संघर्षाचं केंद्रबिंदू म्हणजे चंद्रपूर जिल्हा. चंद्रपूर जिल्ह्यातील मुख्य वनसंरक्षक (प्रादेशिक) कार्यालयाने शेअर केलेल्या आकडेवारीनुसार, गेल्या दोन दशकांत वाघ किंवा बिबट्याच्या हल्ल्यात जवळपास २,००० लोकांचा मृत्यू झाला आहे आणि वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यात अनेकांना गंभीर दुखापत झाली आहे. वाचा: ‘हा एक नवीन प्रकारचा दुष्काळ आहे’

जानेवारी २०२१ पासून वाघ आणि बिबट्याच्या हल्ल्यात तब्बल १७५ लोकांचा मृत्यू झाला आहे, असं आकडेवारी दर्शवते.

दोन प्रमुख प्रक्रिया या संघर्षाला कारणीभूत आहेत. एकीकडे, मोठमोठ्या पायाभूत सुविधा आणि विकास प्रकल्पांमुळे जंगली प्राण्यांचे संचाराचे मार्ग आणि अधिवास खंडित करतायत. तर दुसरीकडे, छोटे आणि सीमांत शेतकरी गंभीर आर्थिक संकटात असल्याने त्यांना वन-आधारित उपजीविकांवर अवलंबून रहावं लागतंय.

उन्हाळ्यात हा संघर्ष अधिक तीव्र होतो कारण याच काळात माणसं वाघांच्या इलाक्यात शिरतात. पण एरवी, वर्षभर अन्य जंगली प्राण्यांच्या हल्ल्यांमध्ये गाई-गुरांचं आणि तृणभक्षी प्राण्यांच्या हल्ल्यात पिकांचं नुकसान त्यांना सहन करावंच लागतं.

मेंढा (माळ) गाव हे नागभीड-सिंदेवाही रस्त्यावर, ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या सीमेपासून काही किलोमीटर दक्षिणेला आणि राखीव भागातून पसरणाऱ्या वन्य मांजरींसाठीच्या प्रमुख कॉरिडॉरचा भाग असलेल्या रुंदीकरण केलेल्या आणि नव्याने बांधलेल्या मार्गावर वसलेलं गाव आहे. ब्रम्हपुरी आणि मूल-सावली हे दोन्ही तालुके जिल्ह्यातील सर्वात जास्त प्रभावित आहेत, जिथे दाट मानवी वस्ती आणि शेतजमिनी आहेत आणि चंद्रपूरचं वैशिष्ट्य असलेल्या प्रादेशिक जंगलांनी वेढलेलं आहेत. हे तालुके ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या दक्षिण आणि नैऋत्य दिशेला आहेत आणि मोठ्या प्रकल्पांच्या अडचणींपासून बऱ्यापैकी मुक्त आहेत, ज्यामुळे पश्चिम, उत्तर आणि अगदी आग्नेय भागात वाघ आणि बिबट्यांचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात मर्यादित झाला असून धोक्यात आला आहे.

भारतीय वन्यजीव संस्थेने २०१८ मध्ये केलेल्या अभ्यासातून असं दिसून येतं की महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील वनक्षेत्र म्हणजे तुकड्या-तुकड्यात विखुरलेले वन्यप्राण्यांच्या संचाराचे मार्ग. आणि त्यातचताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा उप परिसर समाविष्ट आहे राखीव वनक्षेत्राबाहेरील प्रादेशिक जंगलांचा आकार आणि गुणवत्ता घटत कमी होत आहेत, प्रामुख्याने पायाभूत सुविधा प्रकल्प, रस्ते आणि सतत वाढत्या मानवी वस्त्यांमुळे हे होत असल्याचं नकाशांच्या मदतीने या अहवालात दिसून आले आहे.

पर्यावरण व राजकीय कार्यकर्ते बंडू धोत्रे म्हणतात की, जिल्ह्याची परिस्थितिकी पूर्णतः ध्वस्त झाली आहे. संरक्षित आणि प्रादेशिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वनक्षेत्रांभोवती राहणाऱ्या सर्वात असुरक्षित समुदायांसाठी याचे विनाशकारी परिणाम झाले आहेत. इको-प्रो या ना-नफा संस्थेचे संस्थापक असलेल्या धोत्रे यांनी गेली अनेक वर्षं या संकटाचा पाठपुरावा केला असून ते आणखी वाढणार असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली आहे.

चर्चांमध्ये अनेकदा दुर्लक्षित केलेला एक घटक म्हणजे या भूप्रदेशात, विशेषतः ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या पश्चिमेकडील भागात, ज्याला वर्धा खोरे म्हणतात तिथली नवीन खाणींमध्ये सातत्याने होणारी वाढ.

कोळसा, चुनखडी आणि लोहखनिजासह इतर प्रमुख खनिजांनी परिपूर्ण असलेल्या चंद्रपूर जिल्ह्यात, प्रामुख्याने वेस्टर्न कोल-फील्ड्स लिमिटेड (डब्ल्यूसीएल) कंपनीच्या वरोरा, राजुरा, बल्लारपूर आणि घुग्गुस या तालुक्यांमध्ये तीसहून जास्त कोळसा खाणी आहेत.. त्यात भर म्हणून, खाजगीरित्या चालवल्या जाणाऱ्या नवीन खुल्या खाणी, अर्धा डझन सिमेंट कारखाने, स्पंज आयर्न प्लांट, वॉशरी, राखेचे डम्प आणि बरंच काही आहे. हे सगळं म्हणजे पर्यावरणीय आणि आर्थिक आपत्तीला निमंत्रण.

ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या नैऋत्येकडील सीमेवर, वाघांच्या अभयारण्यात प्रवेश करणाऱ्या प्रमुख प्रवेशद्वाराच्या मोहार्ली नावाच्या गावापासून अवघ्या काही मैलांवर असलेल्या भाताडी गावात अनेक नवीन कोळसा खाणी आहेत. आणि इतर काही पर्यावरणीय आणि वन मंजुरीसाठी प्रयत्न करत आहेत.

वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेडद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या भाताडी खाणी म्हणजे मोठ्या खड्ड्यांची मालिका आहे. एकेकाळी वाघांचा प्रमुख अधिवास असलेला हा प्रदेश आता मात्र धूळ आणि कोळशाने भरलेली भली मोठी विहीर असल्यासारखा भासतो. या खाणींच्या एका काठावर उभं राहून, पलीकडे तुम्हाला ताडोबाची अस्पर्श वनसंपदा पाहता येते.

मी चंद्रपूरमध्ये लहानाचा मोठा झालो. १९८८ मध्ये या शहराभोवती असलेली मिश्र आणि पानझडी जंगलं आता कामगारांच्या वाढत्या आणि गजबजलेल्या वसाहती, सर्व बाजूंनी राखेचे ढिगारे, ट्रकची प्रचंड वाहतूक आणि चिकट लाल रस्त्यांमध्ये गायब झाली आहेत. रस्त्यांवरील झाडं लाल धुळीने झाकलेली आहेत हे लक्षात आल्याशिवाय राहणार नाही. चंद्रपूर सुपर थर्मल पॉवर स्टेशन (CSTPS) चा विस्तीर्ण परिसर देखील सुमारे ३,००० मेगावॅट क्षमतेचा, महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रकल्प आहे. तो आज जवळजवळ शहराचा एक भाग आहे आणि त्याच्या परिसरात अनेक वाघ राहतात, कारण हा थर्मल प्लांट ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या परिसरामध्ये येतो.

“सगळा सावळागोंधळ आहे,” धोत्रे म्हणतात. त्यांचं मत आहे की अलिकडच्या बदलांमुळे वाघ आणि मार्जारकुलीन प्राण्यांच्या वर्तनातही अनेक बदल होत आहेत. "वाघांची पुढची पिढी आता जंगलात नाही तर मानवी वस्त्यांमध्ये वाढतेय,” ते म्हणतात. “त्यांच्यासाठी जंगल म्हणजे काँक्रीट, कोळसा आणि धुळीचं जंगल.”

या वनसंपन्न जिल्ह्याभोवतीचे रस्ते अशा प्रकारे रुंद करण्यात आले आहेत की केवळ वाघ आणि बिबट्यांच्याच नव्हे तर त्यांच्या शिकारीच्या संचारालाही अडथळा निर्माण झाला आहे. बांधकामाधीन गोसेखुर्द सिंचन प्रकल्पाच्या उजव्या काठावरील एका मोठ्या कालव्यामुळे इथल्या भूप्रदेशाचं अधिक नुकसान झालं आहे. चंद्रपूर-गोंदिया नॅरोगेज रेल्वेचं ब्रॉडगेजमध्ये रूपांतर झालं. घनदाट जंगलं आणि वाघांच्या अधिवासातून जाणाऱ्या रेल्वेमार्गामुळे वन्यजीवांच्या संचाराला आणखी फटका बसला आहे. धोत्रे म्हणतात की, या ट्रॅकवर अनेक वाघांचा रेल्वेच्या चाकाखाली येऊन मृत्यू झाला आहे.

या घडामोडींचा चंद्रपूरमधील वाघांवर विपरीत परिणाम झालाय. अनेक वाघ, बिबटे आणि बछड्यांना त्रासदायक प्राणी म्हणून ठार करण्यात आलंय्. अनेक वाघ रेल्वेच्या चाकाखाली मरण पावले आहेत. दरम्यान, खाणकाम आणि इतर कंपन्या मात्र या भागात जास्तीत जास्त पाय रोवू लागल्या आहेत. अनेक अभ्यासातून दिसतंय की संपूर्ण देशभरात वन व्यवस्थापनाची ही समस्या आहे. मोठ्या व्याघ्र प्रकल्पांभोवती याची तीव्रता अधिक आहे.

“हे जुनंच दुखणं आहे,” चंद्रपूर जिल्ह्याचे मुख्य वनसंरक्षक (प्रादेशिक) जितेंद्र रामगावकर म्हणतात. लोकांच्या उपजीविकेसाठी विकास किंवा पायाभूत सुविधांच्या गरजेकडे दुर्लक्ष करता येत नाही, हे मान्य करत असतानाच, समतोल कसा साधायचा हे शोधणं देखील गरजेचं आहे. “हासंपूर्ण जगासमोरचा यक्षप्रश्न आहे.,” तरीही, कुटुंबांना स्वयंपाकाचा गॅस पुरवण्यापासून ते लाकडावरील अवलंबित्व कमी करण्यापर्यंत आणि सौर व्यवस्था वाढवण्यासारख्या विविध हस्तक्षेपांमुळे वाघ, बिबट्या किंवा अन्य जंगली प्राण्यांच्या हल्ल्यांमध्ये मरणाऱ्या लोकांची संख्या हळूहळू कमी होतेय.

वनविभागाच्या अंदाजानुसार, चंद्रपूरमध्ये एकूण २५० वाघ आहेत. यात ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पामधील वाघांचाही समावेश आहे. या एका परिक्षेत्रासाठी ही संख्या लक्षणीय आहे. पूर्वेकडील भागांमध्ये (ब्रम्हपुरी, नागभीड) आणि दक्षिणेकडील भागांमध्ये (सिंदेवाही, सावली किंवा मूल) प्रादेशिक जंगलांमध्येही वाघांची संख्या मोठी आहे. ही विखुरलेली जंगलं त्यांचा नवा अधिवास होतायत.

“ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पामध्ये आता वाघांची संख्या क्षमतेहून जास्त झाली आहे,” रामगावकर म्हणतात. त्यामुळे हे वाघ आसपासच्या जंगलात पसरत आहेत. एकीकडे माणसाची लोकसंख्या वाढतीये तर दुसरीकडे वाघ आणि इतर मांसभक्षी प्राण्यांची. आणि हे सगळं १,१०२ चौरस किमी गाभा आणि बफर क्षेत्रामध्ये घडतंय.

“या वर्षी वाघाच्या हल्ल्यात झालेले मृत्यू आणि आधीच्या देखील बहुतेक घटना जंगलात झाल्या आहेत,” रामगावकर म्हणतात. विभागाला किंवा प्राण्यांना दोष देणं सोपं असलं तरी, हेही खरं आहे हे दुर्दैवी आणि टाळता येण्याजोगे अपघात होतात कारण लोकही जंगलातील नियमांचे पालन न करून प्रवेश करतात.

एक, त्यांनी कधीही लहान गटात किंवा एकट्याने जाऊ नये; दोन, माघ वगैरे प्राणी पहाटे फिरत असतात. त्यामुळे तेव्हा जंगलात जाऊ नका असं आवाहन विभागातर्फे नागरिकांना केलं जातंय. “लोकांना माहीत होतं की त्यांच्या परिसरात तीन बछडे असलेली एक वाघीण आहे,” रामगावकर म्हणतात. “जर त्यांनी जंगलात जाणं टाळलं असतं, विशेषतः पहाटे, तर अपघात टाळता आला असता.”

हे सगळं समजून घेत असताना एक बाब जाणून घेणंही महत्त्वाचं आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रात हलाखी वाढत आहे आणि हा जिल्हाही त्याला अपवाद नाही. मानव-वाघ संघर्षामुळे खरं तर दुष्काळात तेरावा अशी गत झाली आहे. रानडुक्कर, हरीण आणि नीलगाय यांसारख्या तृणभक्षी प्राण्यांच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे शेती करणं मुश्किल झालं असून सर्वच हंगामातल्या पिकांवर परिणाम होतोय.

केवळ ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या उप-परिसरातीलच नाही तर जिल्ह्यातील ३५,००० हून अधिक ग्रामीण कुटुंबं मोहाची फुलं आणि तेंदूपत्ता गोळा करण्याच्या कामात गुंतलेली असल्याचं, रामगावकर म्हणतात.

वनविभाग एखाद्या कंत्राटदाराला जंगलाचा एखादा भाग वाटून देतो; कंत्राटदार तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी स्थानिक कुटुंबांना कामावर घेतो. या सगळ्या पुरवठा साखळीत स्थानिक संकलक किंवा गावपातळीवरील व्यापारी असतात. जोखीम कंत्राटदार नाही तर तेंदूपत्ता गोळा करणारे उचलतायत. हा सगळा व्यवसाय शेकडो कोटी रुपयांचा आहे.

“शहरी किंवा ग्रामीण महाराष्ट्रात लोकांना कोणताही अर्थपूर्ण रोजगार मिळत नाही,” अर्थशास्त्रज्ञ नीरज हातेकर म्हणतात. त्यांनी राज्याील गावपाड्यांवरची गरिबी आणि वंचिततेवर अलिकडेच एक पुस्तकही लिहिलं आहे. “त्यामुळे ज्या कशातून चार पैसे मिळतील त्यावर लोक विसंबून असतात. यात वनोपज आणि नैसर्गिक संसाधनांचा वाटा मोठा आहे.” पश्चिम घाटावरील गावांमध्येही असं अवलंबित्व वाढत असल्याचं ते सांगतात.

“(महाराष्ट्राची) अर्थव्यवस्था सर्व राज्यांमध्ये सर्वात मोठी आहे, परंतु ग्रामीण भागामध्ये एक प्रकारचं साचलेपण आलंय. शिवाय रोजगाराची कमतरता तसंच श्रीमंत आणि गरीब जिल्ह्यांमध्ये तीव्र तफावत हे राज्यापुढची मोठी आव्हानं आहेत,” हातेकर लिहितात. गेल्या वर्षी फ्रंटलाइन मासिकात त्यांचा लेख प्रसिद्ध झाला होता.

चंद्रपूर हा काही राज्यातील सर्वात गरीब जिल्ह्यांपैकी एक नाही, परंतु ग्रामीण भागात उत्पन्न जैसे थे आहे, कृषी संकट गंभीर आहे, असं अभ्यासातून दिसून आलंय. जिल्ह्यात अनेक खाणी आणि अवजड उद्योग असले तरी स्थानिक लोक तिथल्या कामात सहभागी होत नाहीत हे यामागचं कारण असल्याचं दिसून येतं.

असो. मेंढा (माळ) इथं परतूया. दोन्ही शोकग्रस्त कुटुंबं एका विधीची तयारी करतायत. या विधीच्या एक दिवस आधी, १४ जून २०२५ रोजी गावाला भेट दिली होती. गावकरी या विधीला वाघाई देवी शांती म्हणतात. वाघाई ही वाघीण देवता आहे. कदाचित ती कोपली असेल. माणसांच्या सुरक्षिततेसाठी तिला शांत करावं लागणार बहुतेक.

शेजारी आणि नातेवाईक संपूर्ण गावजेवणाची तयारी करण्यात मदत करताहेत. अनेक महिलांनी कामं वाटून घेतलीयेत, काही हिरव्या भाज्या सोलून कापतायत तर काही जण तांदूळ निवडून धुऊन घेत आहेत. काही जण चपाती बनवण्यासाठी गव्हाचं पीठ मळतायत.

कांताबाई शोकग्रस्त शेंडे कुटुंबाच्या अंगणात बसून कणकेचे उंडे करतायत. त्या सांगतात की हा विधी तेराव्याच्या विधीपेक्षा वेगळा असतो. “हे वाघाई देवीच्या शांतीसाठी आहे. तिनं परत कोणालाही दुखवू नये म्हणून,” त्या म्हणतात. मरण पावलेल्या महिलांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी ही पूजा असल्याचंही त्या सांगतात.

जेमतेम एक किलोमीटर अंतरावर, गावकऱ्यांनी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मेंढा (माळ) आणि चारगाव (वडगे) गावांना जोडणाऱ्या झुडुपाच्या जंगलाच्या मध्यभागी दोन वेगवेगळ्या सिमेंटच्या चौथऱ्याच्या पायथ्याशी वाघीण आणि तिच्या पिल्लांचे पुतळे उभारण्यासाठी वर्गणी गोळा केली आहे. वाघिणीने हल्ला केला असला तरी तिच्याच पूजेसाठी हे केलं जातंय. चंद्रपूरमध्ये अशी अनेक वाघाई मंदिरं आहेत. लोक असं मानतात की जर वाघीण कोपली असेल आणि तिने एखाद्या माणसाला दुखावलं असेल तर तिला शांत करण्यासाठी पूजा करावी लागते.

मेंढा (माळ) ला आतापर्यंत कधी त्याची गरज भासली नव्हती.

सगळीकडे संघर्ष सुरू असतानाच सुटकेची एक दुर्मिळ कहाणी पण कानावर पडते.

ज्या दिवशी मेंढा (माळ) इथल्या तीन महिला वाघाच्या हल्ल्यात मारल्या गेल्या, त्याच वेळी, चारगाव (वडगे) गावाजवळील जंगलात तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी गेलेल्या शेतकरी वंदना विनायक गजभिये यांच्यावर देखील वाघानं हल्ला केला. पण दैव बलवत्तर म्हणून त्या वाचल्या.

“तो एक नर वाघ होता,” ५० वर्षीय वंदना ताई सांगतात, मृत्यूच्या तावडीतून सूटल्याचे ते क्षण त्यांना स्पष्टपणे आठवतात. “वाघाने मागून हल्ला केल्यानंतर मी तोंडावर पडले हे लक्षात येताच माझ्या सोबतच्या महिलांनी ओरडायला आणि मोठ्याने आवाज द्यायला सुरुवात केली,” त्या सांगतात. “त्यामुळं जनावर घाबरलं, त्यानं मला खाली सोडलं आणि जंगलाच्या दिशेने आत पळून गेला.”

हे सर्व झालं तेव्हा सकाळचे ७.३० -८ वाजले असावेत.

वाघ मागे हटल्यानंतर, गंभीर जखमी झालेल्या वंदनाताई भरपूर रक्तस्त्राव होत असतानाही सर्व बळ एकवटून उभ्या राहिल्या, आणि काही अंतरावर असलेल्या सोबतच्या महिलांच्या घोळक्याकडे धावत गेल्या. “आम्ही तिथंच काही वेळ बसून राहिलो आणि त्यानंतर घरी परतलो,” त्या सांगतात.

घरी पोहोचल्यावर वंदनाताई बेशुद्ध पडल्या. त्यांना सिंदेवाहीच्या सरकारी रुग्णालयात दाखल करावे लागलं. तिथं त्यांच्या जखमांना टाके घालण्यात आले, इंजेक्शन देण्यात आलं. तीन दिवस त्या तिथेच दाखल होत्या. त्यानंतर त्यांना घरी सोडण्यात आलं. तेव्हापासून त्यांच्यावर उपचार सुरू आहेत आणि दर आठवड्याला संसर्ग होऊ नये म्हणून इंजेक्शन्स घ्यावी लागतायत. आणखी काही इंजेक्शन देण्यात येणार असल्याचं त्या सांगतात.

या घटनेनंतर आराम करण्यासाठी वंदनाताई सिंदेवाहीपासून सुमारे ३० किमी अंतरावर असलेल्या चिमूर तालुक्यातल्या मोटेगाव इथे आपल्या भावाच्या घरी आल्या आहेत. “मी आता कधीच तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी जाणार नाही,” काठीच्या आधाराने चालत असलेली वंदनाताई निक्षून सांगतात.

डोक्याला मऊ पिवळा कपडा बांधलेला आहे. वाघाच्या हल्ल्यात त्यांच्या डोक्याला एवढी मोठी जखम झाली की ४० टाके पडल्याचं वंदना ताई सांगतात. “वाघाला माझी मान पकडता आली नाही” हे सांगताना, आपण वाचलो कसे याचं आश्चर्य त्यांच्याही चेहऱ्यावर दिसतं.

---

जयदीप हर्डीकर यांच्या या लेखमालेतील इतर लेख वाचा.

‘हा एक नवीन प्रकारचा दुष्काळच आहे’

विदर्भातले कास्तकार भोंग्यांच्या भरोशावर

खोलदोड्यातल्या रानात मचाणावरची जागली

चंद्रपूरच्या कास्तकारांसाठी शेती म्हणजे भीती

डुक्करवाले मामांना क्षणभरही उसंत नाही!

‘पहिलेच महागाई डोक्यावर आहे, आता हत्ती आले’