સલાહ ખાતુન કહે છે, “વર્ષો પહેલા જેવું હતું એવું હવે નથી રહ્યું. આજની મહિલાઓ કઈ કઈ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે તે જાણે છે અને તે અંગે સારી રીતે માહિતગાર છે." તેઓ એક નાનકડા ઈંટ-અને-ગારાના ઘરના વરંડામાં તડકામાં ઊભા છે, ઘરની દિવાલો સમુદ્રી લીલા રંગે રંગેલી છે.
તેઓ અનુભવના આધારે કહે છે - છેલ્લા એક દાયકાથી સલાહ અને તેની ભત્રીજા-વહુ શમા પરવીન બિહારના મધુબની જિલ્લાના હસનપુર ગામની મહિલાઓ માટે અનૌપચારિક રીતે કુટુંબ નિયોજન અને માસિક સ્રાવ સ્વચ્છતા સલાહકાર બની ગયા છે.
મહિલાઓ ગર્ભનિરોધક અંગેના પ્રશ્નો અને વિનંતીઓ સાથે અવારનવાર તેમની પાસે આવે છે, આગામી ગર્ભાવસ્થા પહેલા બે બાળકો વચ્ચે અંતર શી રીતે જાળવી શકે, રસીકરણ ક્યારે શરૂ થશે વિગેરે અંગે તેમને જાણવું હોય છે. અને કેટલીક મહિલાઓ તો જરૂર પડ્યે છાને-છપને હોર્મોનલ ગર્ભનિરોધક ઈન્જેકશન લેવા પણ આવે છે.
શમાના ઘરના એક ખૂણાના ઓરડામાં છાજલીઓ પર દવા ભરેલી થોડી નાનકડી શીશીઓ અને દવાની ગોળીઓ રાખવામાં આવી છે. આ છે તેમનું નાનું સરખું ક્લિનિક. આ ક્લિનિકની ગોપનીયતામાં 40-42 વર્ષના શમા અને 50-52 ના સલાહ ઇન્ટ્રા-મસ્ક્યુલર ઇન્જેક્શ આપે છે, બેમાંથી કોઈ પ્રશિક્ષિત નર્સ નથી.. સલાહ કહે છે, “કેટલીકવાર મહિલાઓ એકલી આવે, ઈંજેક્શન લઈને ઝડપથી નીકળી જાય. તેમને ઘેર કોઈને કંઈ પણ જાણવાની જરૂર જ નહિ. તો બીજી કેટલીક મહિલાઓ તેમના પતિ અથવા મહિલા સંબંધીઓ સાથે આવે છે."
છેલ્લા એક દાયકાની સરખામણીએ આ નોંધપાત્ર બદલાવ છે, જ્યારે ફુલપરાસ બ્લોકની સૈની ગ્રામ પંચાયતના આશરે 2500 લોકોની વસ્તી ધરાવતા હસનપુર ગામના રહેવાસીઓ કુટુંબ નિયોજનની પદ્ધતિઓ ભાગ્યે જ અપનાવતા હતા.
આખરે આ બદલાવ આવ્યો શી રીતે? શમા કહે છે, “યે અંદર કી બાત હૈ [આ અંદરની વાત છે].
