“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾ ਸਾਡੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ [2022] ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਘਰ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹੀ ਕੁਝਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਅੱਠ ਸਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਵਾਨਚਵਾਨ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਲੇਗਾਓਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੇਲਦਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਵੱਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
“ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ... ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾ ਭੈਣ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੋਂ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਘਰ ਸ਼ਿਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਅਲੇਗਾਂਓ ਪਾਗਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਸ਼ਾਂਤਾਬਾਈ ਚਵਾਨ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਸਾਡੇ ਪੂਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ,” 80 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। “ਮੇਰੇ ਪੋਤਾ-ਪੋਤੀ ਪਹਿਲੇ ਹਨ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।”
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੋਤਾ-ਪੋਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਗ਼ਮ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਪੱਕਾ ਮਕਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਸ਼ਾਂਤਾਬਾਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ ਜੋ ਅਲੇਗਾਓਂ ਪਾਗਾ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਪਾਲ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹਨ।
