ରାସ୍ତାକୁ ମଞ୍ଚରେ ପରିଣତ କରିଥିବା ଉତ୍ସାହୀ କଳାକାର

ସେ ସାରା ରାତି ଚେଇଁ ରହିଥିଲା। ଅତିବେଶୀରେ ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ତାମିଲନାଡ଼ୁର ଅନୁମନ୍ଦଇଗ୍ରାମର ମାରିୟମ୍ମନ କୋଏଲଷ୍ଟ୍ରିଟରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲା ସେଥିରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ‘‘ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଓଜନିଆ ବେଶଭୂଷା, ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର, ସୁନ୍ଦର ରଙ୍ଗଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମେକଅପ୍‌ରେସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଗାଇଥିଲେ, ନାଚିଥିଲେ ଏବଂଅଭିନୟ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଆଚମ୍ବିତହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ତାତା ଓ ପାତୀମାନେ (ଜେଜେବାପା ଓ ଜେଜେମା’) ଭଗବାନଙ୍କୁପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଭଳି ହାତଯୋଡ଼ି ବସିଥିଲେ। ତାହା ମଜାଦାର ଥିଲା,’’ ୭୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବୀରରାଘବନ୍‌ ନିଜ ପିଲାଦିନର ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରି କହିଥା’ନ୍ତି।

ସେଦିନରାତିରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସେ ତେରୁକୁତୁ ଦେଖିଥିଲେ ଯାହାର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପଥପ୍ରାନ୍ତ ନାଟକ। ଏହି ଅଭିଜ୍ଞ କଳାକାରଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଥମ ନାଟକ ଦେଖା ଅନୁଭୂତି ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଇଥିଲା। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମୁଁ ଖାଇପାରୁନଥିଲି କି ଶୋଇ ପାରୁନଥିଲି। ମୋ ମନରୁ ଯେମିତି ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର ଉଙ୍କି ମାରୁଥିଲା, ‘ମୁଁ ବି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦେବି। ସେମାନେ ଯାହା କରୁଛନ୍ତି ମୁଁ ତାହା କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲି’,’’ ସେ କୁହନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସେ ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ ।କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୋଇସାରିଥିଲା। ସଂଗୀତ, ନୃତ୍ୟ କିମ୍ବାକାହାଣୀ ଶୁଣାଇବାର କୌଣସି ଔପଚାରିକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନଥିବା କାରଣରୁ, ସେ ବିଦ୍ୟାଳୟଶିକ୍ଷା ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ତେରୁକୁତୁ ମଣ୍ଡଳୀରେ ସାମିଲ ହୋଇଗଲେ।

ରାଜ୍ୟରେଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (ଓବିସି) ଭାବେତାଲିକାଭୁକ୍ତ ବନିୟାର୍‌ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ହୋଇଥିବାତାଙ୍କର କୃଷି ଶ୍ରମିକ ବାପାମା’ ଏଥିରେ ଆପତ୍ତିକରିନଥିଲେ। ‘‘ଆମେ ବେଶୀ ରୋଜଗାର କରୁନଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁଶିଖିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲି,’’ ସେ ମନେ ପକାଇ କୁହନ୍ତି। ‘‘ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଥମେ ଛୋଟ ଛୋଟ କାମ ଦେଲେ।’’ ଶେଷରେ, ବୀରରାଘବନ୍‌ ଦିନରାତି ନିଜ ସଂଳାପ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମହାଭାରତ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ନାଟକରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ମିଳିଥିଲା। ‘‘ମୁଁ ଆଦୌ ଭୟଭୀତ ନଥିଲି, ବରଂ, ମୁଁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲି,’’ ସେ କହିଥା’ନ୍ତି। ଏତେ ବର୍ଷ ବିତିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ରହିଥିବା ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଏବଂ ଗର୍ବ ଭାବନା ମଳିନ ପଡ଼ିନାହିଁ।

ବୀରରାଘବନ୍‌ଏହି କଳା ଶିଖିବା ସହିତ ଯେଉଁ ମହାକାବ୍ୟ ଉପରେ ନାଟକଗୁଡ଼ିକ ଆଧାରିତ ଥିଲା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଲାଗି ନିଜ ଜୀବନକୁ ସମର୍ପି ଦେଇଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଲାଗି ନୁଲ୍‌ ଅଗରଦୀ, ପେରିୟା ପୁରାଣମ୍‌ ଏବଂ ବାରଦମ୍‌ ଭଳି ତାମିଲ ଗ୍ରନ୍ଥର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ।

୯୦ ଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଗୋଟିଏ ନାଟକରୁ ପ୍ରାୟ ୫ରୁ ୧୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲେ। ‘‘ବର୍ଷ ସାରା ଆମକୁ କାମ ମିଳୁଥିଲା, ୨୫୦ ଦିନଆମେ ଏହି କାମ କରୁଥିଲୁ,’’ ସେ ସ୍ମିତ ହସି କୁହନ୍ତି। ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏବଂ ଗାଁ ଲୋକମାନେ ଦେଉଥିବା ଅନୁଦାନରୁ ନାଟକର ଖର୍ଚ୍ଚ ଭରଣା କରାଯାଉଥିଲା। ‘‘ପ୍ରଦର୍ଶନକୁ ଆଧାର କରି ଦର୍ଶକମାନେ ମଧ୍ୟ ଟଙ୍କା ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁଦାନ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ,’’ ସେ ଆହୁରି କହିଥା’ନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରୁନଥିଲେ, ସେ କୁହନ୍ତି, କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଏଥିପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ରହିଥିଲା।

ଗୋଟିଏଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ମଣ୍ଡଳୀରେ କାମ କରିବା ପରେ ବୀରରାଘବନ୍‌ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ନିଜର ଏକ ମଣ୍ଡଳୀ ଗଢ଼ିବା ଲାଗି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଏବଂ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ଏହାର ନାଁ ରଖିଲେ - ସିଦ୍ଧି ବିନାୟଗର୍‌ ନାଡ଼ଗ ସଭା। ସେମାନେ ଖାଲି ପଡ଼ିଆ ଓ ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗାଁରେ ମାଗଣାରେ କରିଥିବା ପ୍ରଥମ ନାଟକ ବେଶ୍‌ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହାସଲକରିଥିଲା।

‘‘ପ୍ରକୃତରେଏଥିପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଏବଂ ସମର୍ପିତ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଦଳ ଖୋଜିବା କଷ୍ଟକର ଥିଲା। ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମଜା ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଦର୍ଶନକରିବା ଲାଗି ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର। ଆପଣ ଆରାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ଆମେ ମାତ୍ର ୪ ଜଣ ଏହାକୁକରୁଥିଲୁ। ଏଥିରେ ସମୟ ଲାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେଆମ ସହ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଦଳଅଛି,’’ ବୀରରାଘବନ୍‌ କୁହନ୍ତି। ବୟସବଢ଼ିବା ଏବଂ ସମୟ ବଦଳିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିଗତ ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧି ହେବ ସେ ତେରୁକୁତୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦଳରେ ଏବେ ମୋଟ୍‌ ୧୭ ଜଣସଦସ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଗତ ଅଢ଼େଇ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଚାଲୁଛି।

ତେରୁକୁତୁରଲୋକପ୍ରିୟତା ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଏବଂ ବୀରରାଘବନନିଜେ ଅନ୍ୟ କାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି, ଯଥା ତାମିଲସିନେମାରେ ଭାଗ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବା କିମ୍ବା ନାଟକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ନଥିବା ସମୟରେ ପନିପରିବା ବିକ୍ରି କରିବା ଆଦି। ଜାତି ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ବାଧକ, ମଣ୍ଡଳୀର ସବୁଠୁସାନ ସଦସ୍ୟ ଇ. କାର୍ତ୍ତିକକୁହନ୍ତି। ସେଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ ପରିୟନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟ। ‘‘ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ସଠିକ ମାଧ୍ୟମ (ଆମ ପ୍ରତିଭା ପାଇଁ) ଆମକୁ ମିଳିନଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ। ଏଠି ନହେଲେ ଆଉ କେଉଁଠି?’’ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ୧୩ ବର୍ଷ ପରେ ବି କାର୍ତ୍ତିକ ମଞ୍ଚରେ ନଥିବା ସମୟରେ ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। ‘‘ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରି ଗୁଜୁରାଣ ମେଣ୍ଟାଉଛନ୍ତି,’’ ବୀରରାଘବନ କୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଜଣ ପିଲାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ସବା ବଡ଼ ପୁଅ ଏହି କଳାକୁ ଆପଣାଇଛି । ସେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ୱେଲ୍ଡିଂ ଏବଂ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ ବ୍ୟବସାୟ ପରିଚାଳନା କରିଥାଏ।

ତେରୁକୁତୁରେନବାଗତମାନେ ଗୋଟିଏ ଥର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ନେଇପାରନ୍ତି। ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ କଳାକାର ଯେତେବେଳେ ନାଟକ ମିଳିଥାଏ ସେତେବେଳେ ୧,୦୦୦-୨,୦୦୦ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିଥା’ନ୍ତି। ତେରୁକୁତୁ ରୁ ହେଉଥିବା ଆୟ ପରିବାର ଚଳେଇବାକୁ ଆଉ ଯଥେଷ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାର୍ବଣ ଅବସରରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରାଗଲେ ଏହି ଦଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୦,୦୦୦-୨୫,୦୦୦ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟରେ ରୋଜଗାର କରିଥାଏ। ଏହି ଅର୍ଥରାଶିକୁ ବରିଷ୍ଠତା ଏବଂ ଅଭିଜ୍ଞତା ଭିତ୍ତିରେ ୧୭ ଜଣ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟାଯାଏ। ସବୁ କଳାକାରମାନେ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳୀ କିମ୍ବା ରେଳ ଷ୍ଟେସନରେ ଅଥବା ଚାଷ ଜମିରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରିଥା’ନ୍ତି।

ସରକାରଙ୍କଠାରୁଏପରି କଳା ପାଇଁ କ୍ରମାଗତ ସମର୍ଥନ ମିଳିନଥାଏ। ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ କଳାର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯୋଜନା ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କାଗଜକଲମରେ ସୀମିତ ରହିଛି। ତେବେ ହଁ, କିଛିସାମୟିକ ପୁରସ୍କାର ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥାଏ, ଯେମିତି ୨୦୨୩ରେ ବୀରରାଘବନଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା। ତେରୁକୁତୁ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଯୋଗଦାନ ପାଇଁ ବିଲ୍ଲୁପୁରମ ଜିଲ୍ଲା ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କୁ ୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାର କାଲେଇ ମୁଧୁମନି ପୁରସ୍କାର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଉଭୟ ସରକାର ଏବଂ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ଲୋକଙ୍କର ଅବହେଳା ଏବଂ ବାଛବିଚାର ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱୀକୃତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

‘‘ସେତେବେଳେ ସମୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲା,’’ ଯେତେବେଳେ ଗାଁ ରାସ୍ତାରେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଭିଡ଼ ଜମୁଥିଲା ସେ ଦିନ ବିଷୟରେ ମନେ ପକାଇ ବୀରରାଘବନ୍ କୁହନ୍ତି। ଆଜି, ତାଙ୍କର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦେଖିବାକୁ ଅଳ୍ପ ଲୋକ ଆସୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି କଳାପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସମର୍ପଣ ଅତୁଟ ରହିଛି । ‘‘ଶେଷନିଃଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାରି ରଖିବି, ସେ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ କୁହନ୍ତି।’’

ଲେଖକ ଫଟୋଗ୍ରାଫ ପାଇଁ ଏମ୍. ପାଲାନି କୁମାରଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଏବଂ ସହାୟତା ପାଇଁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟନ କେ.ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍