પાટા ઉપર ગાડી, કાળી ચીસો પાડી… ભકછુક ભકછુક…

પુણેના કોળવડે ગામની બે મહિલાઓ મુંબઈ જતી વરાળથી ચાલતી ટ્રેનનું, તેમાં મુસાફરી કરવાનું અને મોટા શહેરમાં જઈને તેમને જે પ્રકારનું જીવન જીવવું પડશે તે વિશેનું ગીત ગાય છે

આ ઓવીમાં 72 વર્ષના ગાયિકા રાધા સકપાળ "પિત્તળના ગળા" વાળી ટ્રેનનું વર્ણન કરે છે, "પિત્તળના ગળા" દ્વારા તેઓ ટ્રેનના વરાળથી ચાલતા એન્જિન (સ્ટીમ એન્જિન) ની ધુમાડાના ગોટેગોટા કાઢતી ચીમનીનો ઉલ્લેખ કરે છે. ટ્રેનને સુંદરતા અને શક્તિ આપતી આ ચીમની એકસરખા લયમાં મોટેથી અવાજ કરે છે – ભકછુક, ભકછુક, ભકછુક.

મહારાષ્ટ્રના પુણે જિલ્લાના કોળવડે ગામની રાધા સકપાળ અને રાધા ઉભેએ બે-બે પંક્તિઓના 13 પદો ગાયા છે. ઘંટી ફેરવતા ફેરવતા મહિલાઓ વરાળથી ખેંચાતી ટ્રેન, તેના મુસાફરો અને તેમની મુંબઈ શહેરની મુસાફરીનું ગીત ગાય છે. આ ઓવી નોકરી અને આવકના સ્ત્રોતની શોધમાં મોટા શહેરમાં સ્થળાંતર કરતા લોકો માટે ત્યાંનું જીવન કેવું હોય છે તેની વાત કરે છે.

એક પદમાં મહિલા ટ્રેનમાં ચઢતા પહેલા તેના પતિ પાસેથી સોડચિઠ્ઠી અથવા છૂટાછેડા માંગતો પત્ર માંગે છે. શું દંપતીમાંથી કોઈ એક કામ માટે મુંબઈ સ્થળાંતર કરવાનું હોઈ હવે તેઓ સાથે રહી નહીં શકે, બેઉને અલગ રહેવું પડશે એનું આ પરિણામ હોઈ શકે? કે પછી મોટા શહેરમાં લાંબા કલાકો સુધી સખત કામ કરવાના તણાવપૂર્ણ જીવનનું આ પરિણામ છે? કે પછી મહિલા છેતરપિંડી કરનાર લંપટ પતિ સાથે હવે રહેવા માંગતી નથી?

ઓવીમાં ધીમે ધીમે ટ્રેન આગળ વધે છે અને એક મહિલા તેના સહ-યાત્રીઓને ચિંતાથી પૂછે છે, "હવે મારો ભાઈ કઈ બોગીમાં છે?" અને "ઓ બહેન, હવે મારો દીકરો કઈ બોગીમાં છે?" આ સવાલો દ્વારા ઓવીમાં જણાવાયું છે કે મહિલા તેના ભાઈ કે દીકરા અથવા ભાઈ અને દીકરા બંને સાથે મુસાફરી કરી રહી છે. એક મહિલા તેની સાથે મુસાફરી કરેલા સહપ્રવાસીઓથી અલગ થઈ જાય ત્યારે ટ્રેનમાં થતા હંગામાનું અહીં વર્ણન છે.

એ પછીના થોડાક પદો વાચકના/શ્રોતાના મનમાં સ્પષ્ટ શબ્દચિત્ર ખડું કરતી ભાષામાં લખાયાં છે. ટ્રેનની સીટી "ગર્જના કરે છે અને ચીસો પડે છે" ત્યારે ચીમનીમાંથી "કાળા અને વાદળી" રંગોના ધુમાડાના ગોટા નીકળે છે. આ પંક્તિઓમાંના ઘોંઘાટ અને રંગની પ્રચુરતા મહિલાનો ગભરાટ દર્શાવે છે. અહીં મહિલા તેના ચિરપરિચિત વતનથી અને તેના સાથી પ્રવાસીઓથી છૂટી પડી ગઈ છે, પરિણામે તેની ચિંતા, તેની અસ્વસ્થતા વધી ગયા છે.

મરાઠીમાં દરેક વસ્તુનું લિંગ હોય છે; અને રસપ્રદ રીતે ટ્રેનને સ્ત્રીલિંગ ગણવામાં આવે છે. ઓવી સાથી પ્રવાસીઓથી છૂટી પડી ગયેલી મહિલાની તેના સાથીઓ માટેની બેચેનીપૂર્વકની શોધની સાથેસાથે ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાનની ભારે અરાજકતાનું વર્ણન કરે છે.

મહિલા બોરીબંદર (હાલના છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ) ને ટ્રેનનું પિયર અને સાસરું બંને કહે છે. મુસાફરો આ છેલ્લા સ્થાનક પર ઉતરી જઈને ડબ્બાઓ ખાલી કરે છે ત્યારે ટ્રેન ઘડીભર વિસામો લે છે.

થોડા વખતમાં જ નવા મુસાફરો ટ્રેનમાં ચડે છે. ટ્રેને એ બધાને ખંતપૂર્વક તેમના ગંતવ્ય સ્થાને લઈ જવા રહ્યા - સવારથી માંડીને મોડી રાત સુધી તમામ રોજિંદા કામકાજ કર્યા કરતી મહિલાની અથક અવિરત દિનચર્યા જેવો જ છે ટ્રેનનો આ નિત્યક્રમ.

ચાલો આપણે ટ્રેનની અને જીવનની સફરના ગીતો સાંભળીએ...ભકછુક, ભકછુક