કડવા કડવા કારેલાંનાં ગીત તો હોય મીઠાં જી

છાયા ઉબાલેને તેમનાં માતા દળવાની ઘંટી પર કામ કરતી વખતે પારિવારિક સંબંધોના આનંદ અને મુશ્કેલીઓને આવરી લેતાં જે ગીતો ગાતાં હતાં એ હજુય યાદ છે

જ્યારે અમે તેમને મહારાષ્ટ્રના પૂણેના શિરુર તાલુકામાં મળ્યાં ત્યારે છાયા ઉબાલેએ પારીને કહ્યું હતું, “મારી માતાએ ઘણાં ગીતો ગાયાં હતાં, પરંતુ મારા માટે તેમને યાદ રાખવાં મુશ્કેલ છે.” ગ્રાઇન્ડમિલ સોંગ્સ પ્રોજેક્ટ (જી.એસ.પી.)માં ગીતોનું યોગદાન આપનારા ગાયકો સાથે ફરીથી જોડાવાની અમારી શોધમાં, અમે ઑક્ટોબર 2017માં સવિંદાને ગામમાં પવાર પરિવારના ઘરના દરવાજે દસ્તક દીધી હતી. તે ઘર પુત્રો, પુત્રીઓ, પુત્રવધૂઓ અને બાળકોથી ભરેલું હતું.

પરંતુ અમે ચાર વર્ષ પહેલાં અવસાન પામેલાં ગાયિકા ગીતા પવારને મળી શક્યાં નહીં. અમારા માટે તેમનાં મારાનાં ગીતોને ફરી તાજાં કરવાની જવાબદારી તેમનાં પુત્રી છાયા ઉબાલેને શિરે હતી. આ 43 વર્ષીય વૃદ્ધે અમને તેમનાં માતાની ચાંદીની જોડાવી (અંગૂઠા પર પહેરવાની વીંટી) બતાવી, જે પ્રેમથી પોષિત હતી અને ફ્રેમવાળા ફોટોગ્રાફની બાજુમાં રાખવામાં આવી હતી.

પોતાની માતા પાસેથી સાંભળેલી ઓવીને યાદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યા પછી, છાયાએ ચાર ગ્રાઇન્ડમિલ ગીતો ગાયાં, જે તેમણે બે ટૂંકા લોકગીતો વચ્ચે ગાયાં, એક ઉદાસીનું અને બીજું ખુશાલીનું. તેમણે બે પંક્તિઓની વાર્તાથી શરૂઆત કરી હતી જે ભદ્રના ધન્ય રાજા અશ્વપતિની પુત્રી, સુપ્રસિદ્ધ સાવિત્રીના ગુણોની પ્રશંસા કરે છે. આ પંક્તિ ગાલા (મેલોડી) હતી, જે પછીનાં ગીતો માટે એક સૂર નક્કી કરવા માટેની એક સામાન્ય પ્રથા હતી.

પ્રથમ લોક ગીતમાં, તેઓ મહાભારતમાં સો પિતરાઈ ભાઈઓ એવા કૌરવો સાથે સંઘર્ષમાં રહેલા પાંચ પાંડવ ભાઈઓની સ્થિતિની સરખામણી ખૂબ મોટા ઘરમાં રોજિંદાં કામ કરતી એકલી સ્ત્રીની સ્થિતિ સાથે કરે છે. તે પંઢરપુરના મંદિરના વિઠ્ઠલ−રુક્મિણી પ્રત્યેની ભક્તિને ઉજાગર કરે છે અને દેવતાઓને તેમનાં પોતાનાં માતા−પિતા સાથે સરખાવે છે. છાયાનો અવાજ તેમનાં માતા અને પિતાના ઉલ્લેખ કરવા સમયે ગુંજવા લાગે છે, અને તેઓ તેના ગાલ પરથી વહેતાં આંસુને રોકી શકતાં નથી. જાણે તેમના સંકેત પર કામ કરતું હોય તેમ, અચાનક વાદળ ફાટે છે અને ઘરની પતરાની છત પર ભારે વરસાદનો અવાજ ઘોંઘાટ કરે છે.

તેમની આગામી પંક્તિમાં, તેઓ તેમના ભાઈને તેમનાં ચાર જેઠ−જેઠાણીઓની માંગણીઓ પૂરી કરવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ વિશે ગાય છે.

તે લોકગીત પછીની ચાર ઓવીમાં, છાયા બાળકને કાકાઓ અને કાકીઓ પાસેથી મળતા પ્રેમ અને ભેટો વિશે ગાય છે. એક લાલ કુર્તો અને ટોપી, કે જે બાળકના મામા તરફથી ભેટ છે. જ્યારે બાળક રડવાનું શરૂ કરે છે, કદાચ ભૂખના કારણે, ત્યારે ગાયક બાળકને દહીં−ભાત ખવડાવવાનું સૂચન કરે છે.

તેમનાં આંસુ લૂછીને અને ઉદાસીમાંથી ઝડપથી સ્વસ્થ થતાં, છાયાએ રમૂજથી ભરેલા લોક ગીત સાથે અંત કર્યોઃ એક પુત્રવધૂ માટે તેની ત્રાસદાયક સાસુને ખુશ કરવી કેટલી મુશ્કેલ છે, જે કંઈક અંશે કારેલા જેવી છે. તમે તેને ગમે તેટલું રાંધો, તેનો સ્વાદ હંમેશાં કડવો જ રહેશે; તેને મીઠું બનાવવું અશક્ય છે. અમે આ છેલ્લા ગીત પર છાયાના હાસ્યમાં સહભાગી થયાં.

લોક ગીત:

ઓવી (ગ્રાઇન્ડમિલ સોંગ):

લોક ગીત:

કલાકાક/ગાયક: છાયા ઉબાલે

ગામ: સવિંદાને

તાલુકો: શિરુર

જિલ્લો: પુણે

તારીખઃ આ ગીતોનું રેકોર્ડિંગ અને ફોટોગ્રાફ્સ ઑક્ટોબર 2017માં કરાયું હતું.