શિયાળાની બપોરે, જ્યારે ખેતરોમાં કામ પૂરું થઈ જાય અને ઘરના યુવાનો નોકરી પર ગયેલા હોય, ત્યારે હરિયાણાના સોનીપત જિલ્લાના હરસાના કલાન ગામના પુરૂષો ઘણીવાર ચોપાળ (ગામના ચોક) પર પત્તા રમતા હોય છે અથવા છાંયડામાં આરામ કરતા હોય છે.
મહિલાઓ ત્યાં ક્યારેય જોવામાં આવતી નથી.
સ્થાનિક નિવાસી વિજય મંડલ પૂછે છે, “અહિં મહિલાઓએ શા માટે આવવું જોઈએ? તેમને કામમાંથી ફુરસત નથી. વો ક્યાં કરેંગે ઇન બડે આદમીયો કે સાથ બૈઠ કર? [તેઓ આ બધા મોટા લોકો સાથે બેસીને શું કરશે]?”
દિલ્હીથી ભાગ્યેજ ૩૫ કિલોમીટર દૂર આવેલા રાષ્ટ્રીય રાજધાની વિસ્તારમાં આવનારા ૫,૦૦૦ની વસ્તીવાળા આ ગામમાં થોડાક વર્ષો પહેલાં સુધી ચુસ્તપણે સ્ત્રીઓ માટે પડદાનું પાલન કરવામાં આવતું હતું.
મંડલ કહે છે, “મહિલાઓ તો ચોપાળ તરફ જોતી પણ નહોતી.” ગામના લગભગ મધ્યમાં આવેલા આ ચોપાળમાં મીટીંગ થાય છે, અને વિવાદોની પતાવટ માટે પંચાયત પણ બેસે છે. હરસાના કલાન ગામના માજી સરપંચ સતીશ કુમાર કહે છે, “પહેલાંની સ્ત્રીઓ સંસ્કારી હતી.”
મંડલ ચહેરા પર સ્મિત સાથે કહે છે, “એમનામાં લાજ-શરમ હતી. જો તેમને ચોપાળ તરફ આવવાનું થાય તો તેઓ પડદો કરી લેતી.”
૩૬ વર્ષીય સાયરા માટે આ બધામાં કંઈ નવાઈની વાત નથી. તેઓ છેલ્લા ૧૬ વર્ષથી આવા જ માહોલમાં રહ્યા છે અને મોટાભાગે આવા જ વટહુકમોનું પાલન કર્યું છે. જ્યારે તેઓ અહિં ૨૦ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કરીને દિલ્હી પાસે આવેલા એમના ગામ ‘માજરા ડબાસ’થી અહિં આવ્યા હતા, ત્યારથી આ બધાનું પાલન કરી રહ્યા છે. પુરુષોથી વિપરીત એમને ફક્ત એમના પહેલાં નામથી જ સંબોધવામાં આવે છે.
સાયરા કહે છે, “જો હું લગ્ન પહેલાં મારા પતિને મળી હોત તો ક્યારેય તેની સાથે લગ્ન કરવા રાજી ન થઇ હોત. ઇસ ગાઉં મેં તો કતઈ નહીં આતી. [આ ગામમાં તો ક્યારેય ન આવત.]” સાયરા આ બધું કહી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ સાથે-સાથે કુશળતાપૂર્વક સીવણ મશીન પણ ચલાવી રહ્યા હતા, જેના પર તેઓ જાંબલી રંગના કાપડ પર કામ કરી રહ્યા હતા. (આ વાર્તામાં તેમનું અને તેમના પરિવારના બધા સભ્યોનું નામ બદલી દેવામાં આવ્યું છે.)
