ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਆਕੜ ਗਿਆ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਨੂਜਾ ਹੋਮਿਓਪੈਥ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਚਲੀ ਗਈ। ''ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਤੇ ਆਈਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ (ਘਾਟ) ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।''
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਹ ਬੀੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਰੀਬ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬੀੜੀਆਂ ਲਪੇਟਦੀ ਹਨ। ''ਮੈਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਏ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਲੱਕ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ,'' 45 ਸਾਲਾ ਇਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ''ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਮੇਜ਼ ਹੀ ਲੈਣ ਜੋਗੀ ਹੁੰਦੀ,'' ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ।
ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਹੈ ਤੇ ਹਰੇਕਨਗਰ ਮੁਹੱਲਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਿੱਘੀ ਨਿੱਘੀ ਧੁੱਪ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਨੂਜਾ ਖ਼ਜ਼ੂਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਦੁਰ (ਚਟਾਈ) 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬੀੜੀ ਲਪੇਟ ਰਹੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਂਦੂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਲ਼ੇਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਰਤਾ ਉਤਾਂਹ ਕਰੀ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੋੜੀ ਤੇ ਸਿਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਝੁਕਾਈ... ਸਿਰਫ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ''ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਇਉਂ ਸੁੰਨ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ, ਜਾਪਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ,'' ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੀੜੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ਼ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਕੇਂਦੂ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਚੂਰਾ ਤੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤਿੱਖਾ ਚਾਕੂ ਤੇ ਇੱਕ ਕੈਂਚੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦ ਹਨ।
ਤਨੂਜਾ ਘਰ ਵਾਸਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਲਿਆਉਣ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ, ਘਰ ਤੇ ਵਿਹੜਾ ਹੂੰਝਣ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਸ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ੇਗੀ। ਪਰ ਓਨਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅੰਦਰ 500-700 ਬੀੜੀਆਂ ਲਪੇਟਣ ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਆ ਟੀਚਾ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 3,000 ਰੁਪਏ ਆਮਦਨੀ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ।
