বাটেই মঞ্চ: ঔদাসীন্যই ম্লান পেলাব পৰা নাই শিল্পীৰ ধাউতি

গোটেই ৰাতি তেওঁ সাৰে থাকিল। তেতিয়া তেওঁ বয়স ১৫ বছৰ হৈছে মাত্ৰ, তামিলনাডুৰ আনুমণ্ডই গাঁৱৰ অনু মাৰিয়ম্মন কইল ষ্ট্ৰীটত তেওঁ যি দেখিছিল, সন্মোহিত নহৈ নোৱাৰিছিল। “সকলোৱেই আছিল বৰ জাকজমকীয় সাজ-পোছাকত, শিৰত জিলিকিছিল মুকুট, তিৰবিৰাই আছিল অলংকাৰ, উজ্বল ৰং, চকমকীয়া মেকআপ। তেওঁলোকে নাচিছিল-বাগিছিল, অভিনয় কৰিছিল। সকলোৱে তেওঁলোকলৈ বিস্ময়ৰ দৃষ্টিৰে চাই ৰৈছিল।”

“দৰ্শকৰ মাজত থকা থাথা আৰু পাথি (ককাদেউতা আৰু আইতা)সকলে হাতযোৰ কৰি থিয় হৈছিল, যেন সন্মুখত কোনোবা ভগৱান থিয় দি আছে। বৰ হাঁহি উঠিছিল দেখি,” এতিয়া ৭০ বছৰ বৰ্ষীয় বীৰৰাঘৱনে তেওঁৰ শৈশৱৰ দিনবোৰ মনত পেলাই কয়।

বাটৰ নাট তিৰুকুট্টু যিদিনা তেওঁ দেখিছিল, সিদিনাই এই প্ৰবীণ শিল্পীজনৰ মনত সেই দৃশ্য চিৰদিনৰ বাবে খোদিত হৈ ৰৈছিল। “মই খাব-শুব পৰা নাছিলো। মোৰ মনৰ মাজত এটা কথাই চলি আছিল - মই তেওঁলোকৰ মাজৰ এজন হ’ব বিচাৰিছিলো। তেওঁলোকে যি কৰি আছিল, মই সেয়া কৰিব বিচাৰিছিলো,” তেওঁ কয়। তেতিয়া তেওঁ ৬ম মানত পঢ়ি আছিল, কিন্তু তেওঁৰ ভৱিষ্যত নিৰ্ণীত হৈ গৈছিল। নৃত্য-গীত, কাহিনী কথন আদিৰ কোনো আনুষ্ঠানিক শিক্ষা অবিহনে তেওঁ স্কুল এৰি এটা তিৰুকুট্টু গোটত সোমাইছিল।

তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃ আছিল ৰাজ্যখনত অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী বানিয়াৰ সম্প্ৰদায়ৰ কৃষিশ্ৰমিক। তেওঁলোকে আপত্তি নকৰিলে। “আমাৰ উপাৰ্জন বেছি নাছিল, কিন্তু শিকাৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহ আছিল,” তেওঁ মনত পেলায়। “তেওঁলোকে মোক প্ৰথমে সৰু-সুৰা কাম দিছিল।” লাহে লাহে বীৰৰাঘৱনে মহাভাৰতৰ দুৰ্যোধনৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰাৰ সুযোগ পালে আৰু দিনে-ৰাতিয়ে তেওঁৰ বচন মাতি আখৰা কৰিবলৈ ল’লে। “মই নাৰ্ভাছ হোৱা নাছিলো, মই শিহৰিত হৈ আছিলো,” ইমান বছৰ পাৰ হৈ গ’ল, তেওঁৰ মুখৰ পৰা সেইখিনি সময়ৰ চমক এতিয়াও যোৱা নাই।

বীৰৰাঘৱনে কেৱল সেই শিল্পবিধেই বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, এনে নহয়। তেওঁ কি মহাকাব্যৰ ভিত্তিত সেই নাট পৰিৱেশন কৰা হৈছিল, সেয়াও বুজিবলৈ যত্ন কৰিছিল। তেওঁ পৌৰাণিক তামিল মহাকাব্য যেনে নুল আগাৰাদি, পেৰিয়া পুৰাণম আৰু ভাৰতম আদি পঢ়ি নিজৰ জ্ঞান বঢ়াবলৈ যত্ন কৰিছিল।

নব্বৈৰ দশকলৈ তেওঁ এটা প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে কেৱল ৫ৰ পৰা ১০ টকা পাইছিল। “গোটেই বছৰটোতে আমি কাম কৰিছিলো, ২৫০ দিন এইটো কামকে কৰিছিলো,” তেওঁ মিচিকীয়াই হাঁহি কয়। নাট পৰিৱেশনৰ খৰছ বহন কৰিছিল গাওঁ পঞ্চায়ত আৰু গঞা ৰাইজৰ দান-বৰঙণিৰে। “দৰ্শকেও আমাক মৰমতে নাট পৰিৱেশনৰ সময়ত পইচা যাঁচিছিল, ইশ্বৰৰ নামত আমাক অৱদান দিছিল,” তেওঁ লগতে কয়। মানুহে বেছি পইচা উপাৰ্জন কৰা নাছিল, কিন্তু তেওঁলোকৰ এই শিল্পবিধৰ প্ৰতি থকা ৰাপে তেওঁলোকক আগবাঢ়ি যোৱাত ইন্ধন যোগাইছিল।

বিভিন্ন নাট্যগোষ্ঠীৰ সৈতে নাট পৰিৱেশন কৰাৰ পিছত তেওঁ ২০০০ টনত নিজাকৈ এটা নাট্যগোষ্ঠী খোলাৰ কথা ভাবে। নাম ৰাখে শ্ৰীগণেশৰ নাম - সিদ্ধি বিনয়াগৰ নাগাডা সভা। তেওঁলোকে মুকলি পথাৰত আৰু খালী ঠাইত আখৰা কৰিবলৈ লয়। প্ৰথমবাৰ তেওঁলোকে নাট প্ৰদৰ্শন কৰিছিল নিজৰ গাঁৱতে, বিনামূল্যে। সকলোৱে ভাল পাইছিল।

“আন্তৰিকতাৰে কাম কৰা আৰু আগ্ৰহ তথা দায়িত্ববোধেৰে কাম কৰা লোকৰ ডাঙৰ গোট এটা গঠন কৰাটো বৰ টান কাম আছিল। চাবলৈ ভালেই। কিন্তু ভাল প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ আপুনি কঠোৰ আখৰা কৰিবই লাগিব, বহি থাকিব নোৱাৰে। আমি চাৰিজনে প্ৰথমে কামটো কৰিছিলো। লাহে লাহে মানুহ বাঢ়িল। এতিয়া আমাৰ নাট্যগোষ্ঠীৰ সদস্য বাঢ়িছে,” বীৰৰাঘৱনে কয়। যুগ বদলিছে, সময় নিৰন্তৰ সলনি হৈছে - কিন্তু তাৰ মাজতে তেওঁ যোৱা পাঁচটা দশক ধৰি তিৰুকুট্টু পৰিৱেশন কৰি আহিছে। তেওঁৰ নিজৰ গোটটোত এতিয়া ২৫ বছৰ ধৰি ১৭ জন সদস্যই কাম কৰি নিজৰ পেছা বৰ্তাই ৰাখিব পাৰিছে।

তিৰুকুট্টুৰ জনপ্ৰিয়তা কমি আহিছে আৰু বীৰৰাঘৱনে নিজে আন কাম বিচাৰিবলগীয়া হৈছে। তেওঁ তামিল চলচ্চিত্ৰ জগতখনত কিবা এটা কাম পায় নেকি, চেষ্টাও কৰি চাইছে। কামৰ চাহিদা বেছি নথকা দিনত পাচলি বিক্ৰী কৰিছে। জাত-পাতো ডাঙৰ এটা সমস্যা, দলটোৰ আটাইতকৈ কনিষ্ঠ সদস্য ই. কাৰ্তিকে কয়। তেওঁলোক পাৰিয়াঁ সম্প্ৰদায়ৰ, ৰাজ্যখনত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ। “আমাৰ চিনেমা জগতখনত চা-চিনাকি নাই (আমাৰ প্ৰতিভা দেখুৱাবলৈ)। কিন্তু মই নাট পৰিৱেশন কৰি ভাল পাও। ইয়াত নকৰিলে কৰিম ক’ত?”তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। ১৩ বছৰ নাটকৰ নামত দি দিয়াৰ পিছতো কাৰ্তিকে এতিয়াও মঞ্চৰ কাম নথকা দিনবোৰত নিৰ্মাণ ছাইটত শ্ৰমিকৰ কাম কৰে। “সকলোৱে বাচি থাকিবলৈ কিবা নহয় কিবা এটা কৰি থাকিব লাগিব,” বীৰৰাঘৱনে কয়। তেওঁৰ পাঁচোটা ল’ৰা-ছোৱালীৰ ভিতৰত ডাঙৰজন ল’ৰাইহে এই পেছা বৰ্তাই ৰাখিব পাৰিছে, তেঁৱো অৱশ্যে তাৰ সমানে সমানে ৱেল্ডিং (জ্বালাই) আৰু ছপাৰ ব্যৱসায় চলাই আছে।

তিৰুকুট্টু শিকা নতুনবোৰে এবাৰ পৰিৱেশনত ৫০০ টকা পায়। অভিজ্ঞ শিল্পীৰ ক্ষেত্রত প্ৰদৰ্শনী এটাত ১,০০০ৰ পৰা ২,০০০ টকা মাননি। তিৰুকুট্টুৰ টকাৰে এতিয়া পৰিয়াল চলাব নোৱাৰা পৰিস্থিতি আহি পৰিছে। বিশেষ উত্সৱ-পাৰ্বনত তেওঁলোকক নিমন্ত্ৰণ জনালে তেওঁলোকে নাট পৰিৱেশনৰ বাবদ ২০ৰ পৰা ২৫ হাজাৰ টকা লাভ কৰে। সেই ধনৰাশি তেওঁলোকৰ ১৭ গৰাকী সদস্যৰ মাজত জ্যেষ্ঠতা আৰু অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত ভাগ হয়। আন সময়ত আটাইবোৰ শিল্পীয়ে নিৰ্মাণ ছাইটত, ৰেলৱে ষ্টেছনত নাইবা পথাৰত দিনহাজিৰা কাম কৰে।

চৰকাৰৰ তৰফৰ পৰা এনে শিল্পক জীয়াই ৰখাৰ বাবে কোনো ধাৰাবাহিক সমৰ্থন নাই। হেৰাই যোৱাৰ উপক্ৰম ঘটা শিল্পক জীয়াই ৰখাৰ বাবে যিবোৰ আঁচনি আছে, সিবোৰ কাগজে-পত্ৰইহে আছে। তাৰ মাজত অৱশ্যে এটা-দুটা বঁটা ঘোষণা কৰা হয়। বীৰৰাঘৱনেও ২০২৩ত তেনে এক বঁটা লাভ কৰিছে। বিলুপুৰম জিলাত তেওঁক তিৰুকুট্টুৰ প্ৰতি আগবঢ়োৱা অৰিহণাৰ বাবদ ২০ হাজাৰ নগদ ধন আৰু কালাই মুধুমণি পুৰস্কাৰ দিয়া হৈছিল। সেয়া আছিল ৰাজ্য আৰু জনসাধাৰণৰ অনীহা আৰু উদাসীনতাৰ মাজত দেখা এক ক্ষুদ্ৰ অৰ্থপূৰ্ণ কৃতজ্ঞতা।

“সেই সময় ভিন্ন আছিল,” গাঁৱৰ ৰাস্তাত যেতিয়া দৰ্শক তেওঁলোকৰ নাট চাবলৈ ভৰি পৰিছিল, সেয়া মনত পেলাই বীৰৰাঘৱনে কয়। আজিকালি তেওঁলোকৰ দৰ্শকৰ সংখ্যা কমিছে, কিন্তু শিল্পবিধৰ প্ৰতি তেওঁ নিজকে সদায়ে সমৰ্পিত কৰি আহিছে। “মই শেষ উশাহলৈকে এই কামেই কৰি যাম, সঁচাকৈ কৈছো।”

প্ৰতিবেদকে প্ৰতিবেদনৰ ফটোবোৰ তোলোতে নিৰ্দেশনা তথা সহায়ৰ বাবে এম. পালানি কুমাৰক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে। লগতে এই প্ৰতিবেদন যুগুতোৱাত সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে কাৰ্তিকেয়ান কে-লৈও প্ৰতিবেদকে ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি