ಪಶುಪಾಲಕರು ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅರಾವಳಿಯ ಕತೆಯೇನು?

ಫರಿದಾಬಾದ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಂಗರ್ ಎನ್ನುವ ಹಳ್ಳಿಯ ಗುಜ್ಜರ್ ಸಮುದಾಯದ ಮೇಕೆ ಸಾಕಣೆದಾರರಾದ ರತನ್ ಸಿಂಗ್, ಬೀಡಿ ಸೇದುತ್ತಲೇ ತಮ್ಮ ಮೇಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಏರಿದ ನಂತರ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಅವರು, ಮೇಕೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಲು ಕೂಗತೊಡಗಿದರು. 'ಟ್ರ್ರ್.. ಟ್ರ್ರ್..' ಎಂಬ ಅವರ ಚುರುಕಾದ ದನಿಗೆ, 45 ಮೇಕೆಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಲಾರಂಭಿಸಿದವು.

"ತಿಯೊಂದು ಕೂಗಿನ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಏರಿಳಿತಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂದೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಇಂತಹ ಹತ್ತು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಕರೆಗಳಿವೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಆವೊ, ಆವೊ” ಎನ್ನುವುದು ಮೇಕೆಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಕರೆಯಲು ಬಳಸುವ ಮೃದುವಾದ ಕೂಗಾಗಿದ್ದು, ಇದರರ್ಥ ಸರಳವಾಗಿ ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಾ’ ಎಂದಷ್ಟೇ. ಹಾಗೆಯೇ, ‘ಲೇಹ್ ಲೇಹ್ ಲೇಹ್’ ಎನ್ನುವುದು ಮೇಕೆಗಳಿಗೆ ಉಪ್ಪು ತಿನ್ನುವ ಸಮಯವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಬಳಸುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕೂಗು.

"‘ಆವೋಲೇ, ಆವೋಲೇ - ಊಹ್ ಊಹ್’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೂಗು. ಇದು ಮೇಕೆ ಕಾಯುವವ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಮಂದೆಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮಂದೆ ಅನಾಥವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.

65 ವರ್ಷದ ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರೆಯನ್ನು ಕೂಗಿ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಅದರ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ಈ ಶಬ್ದಗಳು ಮೇಕೆ ಕಾಯುವವ ಮತ್ತು ಮಂದೆಯ ನಡುವಿನ ಪುರಾತನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗಿದೆಯೆನ್ನುವುದನ್ನು ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.

ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಪೂರವಾಗಿರುವ ಸಿಂಗ್, ಕುರ್ತಾ-ಪೈಜಾಮ ಮತ್ತು ಪೇಟ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಚರ್ಮದ ಬೂಟುಗಳು ದಪ್ಪಗಿದ್ದು, ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿನ ಚೂಪಾದ ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ.

ಸಿಂಗ್ ದೆಹಲಿ-ಹರಿಯಾಣ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಮಾಂಗರ್ ಎನ್ನುವ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಈ ಹಳ್ಳಿಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ.

ದೇಶದ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದ ದೆಹಲಿ, ಹರಿಯಾಣ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚಾ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. 100 ಮೀಟರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ನವೆಂಬರ್ 2025ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶ ನೀಡಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಅಸಮಾಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿವೆಯಾದರೂ, ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಭೂಮಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಪರಿಸರವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸಮಾಜದ ಗುಂಪುಗಳು ತೀರ್ಪಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರೂ, ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಭೂಮಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ. ನಂತರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಕ್ರೋಶವನ್ನು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, 2025ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 31 ರಂದು ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕುರಿತಾದ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಆದೇಶವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು. ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಾರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ನಡೆಸುವುದರಿಂದ ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಪರಿಸರ ಹಾನಿಯಾಗಲಿದೆಯೇ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುವಂತೆ ಅದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಮಾಂಗರ್‌ನ ಒಟ್ಟು 4,262 ಎಕರೆ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 90 ರಷ್ಟು ಭಾಗವು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಒಣ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಮುಳ್ಳಿನ ಗಿಡಮರಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 40 ಜಾತಿಯ ಮರಗಳು ಮತ್ತು 30 ಜಾತಿಯ ಪೊದೆಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲರು. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮರದ ಜಾತಿಯಾದ 'ದೌ' (ಟರ್ಮಿನಾಲಿಯಾ ಪೆಂಡುಲಾ) ಸಸ್ಯದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದಾಗಿ ಈಗ ಅದು ಬಹುತೇಕ ಪೊದೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೇರ್ (ಗ್ರೆವಿಯಾ ಟೆನಾಕ್ಸ್), ಆಟನ್ (ಗ್ರೆವಿಯಾ ಫ್ಲಾವೆಸೆನ್ಸ್), ರೊಂಜ್ (ವ್ಯಾಚೆಲಿಯಾ ಲ್ಯುಕೋಫ್ಲೋಯಾ) ಮತ್ತು ಜಾರ್ಬೇರ್ (ಜಿಜಿಫಸ್ ನಮ್ಮುಲೇರಿಯಾ) ರೀತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳಿದ್ದು, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಮೇವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

"ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ಹಿಂದೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದರು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕನಿಷ್ಠ 100 ಮೇಕೆಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು" ಎಂದು ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಸ್ವತಃ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಹಸುಗಳು, ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಕಡಸುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಕರುಗಳಿರುವ ಒಂದು ಎಮ್ಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. "ಆದರೆ ಈಗ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಮೇವು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಮರ ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ."

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಸೊಪಿಸ್ ಜೂಲಿಫ್ಲೋರಾ ಅಥವಾ ಜಾಲಿ ಕೂಡ ಒಂದು. ಇದೊಂದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ವಿದೇಶಿ ಮರದ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿದ್ದು, ಹಲವಾರು ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು 1900ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ 'ಪಂಜಾಬ್ ಭೂ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ'ಯ (ಪಿಎಲ್‌ಪಿಎ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ 'ಸಂರಕ್ಷಿತ ಮರಗಳ ಪಟ್ಟಿ'ಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಭೇದವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಹರಿಯಾಣ ಸರ್ಕಾರವು 2017ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತ್ತು. ಆಗ ಸರ್ಕಾರವು ಇದನ್ನು 'ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಭೇದ'ಎಂದು ಕರೆದಿತ್ತು. ಆದರೆ ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವೇ ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟಿತ್ತು.

ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದ ಕುರುಚಲು ಅರಣ್ಯ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೊದಿಕೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ (ಶೇ. 10 ರಿಂದ 40 ರಷ್ಟು) ಇರುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ʼಬಂಜರು ಭೂಮಿʼ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳನ್ನು 'ಸುಧಾರಿಸಲು' ಅಥವಾ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ, ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಶುಪಾಲಕರಿಗೆ, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ 'ವಿಲಾಯತಿ ಕಿಕರ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 'ಪ್ರೊಸೊಪಿಸ್ ಜೂಲಿಫ್ಲೋರಾ' ಮರವು ಮೇವಾಗಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ಉಪಯುಕ್ತವಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಈಗ ಜಾನುವಾರುಗಳು ಅದರ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಮರವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಉರುವಲು ಮೂಲವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.

"ಅಬ್ ಪಹಾಡ್ ಮೇ ಪುರಾನೆ ಪೇಡೋಂ ಕಿ ಜಗಹ್ ವಿಲಾಯತಿ ಕಿಕರ್ ಜೈಸಿ ಪ್ರಜಾತಿಯೋಂ ನೇ ಲೇ ಲಿ ಹೈ [ಈಗ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಮರಗಳಿದ್ದ ಜಾಗವನ್ನು ವಿಲಾಯತಿ ಕಿಕರ್‌ ರೀತಿಯ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ]. ಸ್ಥಳೀಯ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಳು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಮೇವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದವು" ಎಂದು ಸಿಂಗ್ ಬೇಸರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜಾಗತಿಕ ಇಂಧನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ ನೀಡಿದ ಅನುದಾನದ ನೆರವಿನಿಂದ, 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸುಮಾರು 38,500 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಲಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತು.

ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಒಂಟೆ, ಹಸು, ಮೇಕೆ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ಹರ್ಸಾನಾ (ಗುಜ್ಜರ್) ಪಶುಪಾಲಕ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಇವರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಈ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ದೈವವಾದ ಗುಡಾರಿಯಾ ಬಾಬಾ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಈ ಸಮುದಾಯವು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಮಾಂಗರ್ ಬಾನಿ ಎಂಬ ದೇವರ ಕಾಡನ್ನು ಅವರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು.

ಮಾಂಗರ್ ಬಾನಿ, ರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜಧಾನಿ ದೆಹಲಿಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಕೊನೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾಡು. ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯೇತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇತರೆಡೆ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಅರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಮರದ ಪ್ರಭೇದವಾದ 'ದೌ' ಅಥವಾ ಟರ್ಮಿನಾಲಿಯಾ ಪೆಂಡುಲಾ/ಹನಲು, ಈಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಮೇಯುವುದರಿಂದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ. ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಸಾವಿರಾರು 'ದೌ' ಮರಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ, ರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜಧಾನಿಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಏಕೈಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಅದು ಮಾಂಗರ್ ಬಾನಿ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಗುಜ್ಜರ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಗುಡಾರಿಯಾ ಬಾಬಾನ ಮೇಲಿರುವ ಭಕ್ತಿ. ಈ ಸಂತ ಇದೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿನ ಗಿಡಮರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜನರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಶ್ರಮದಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಪ್ರದೇಶವು 245 ಹಕ್ಕಿ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್ ರಣಹದ್ದು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ತಲೆಯ ರಣಹದ್ದು, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ನಡೆಸುವ ನೊಣ ಹಿಡುಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ನವರಂಗ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.‌

ಸಿಂಗ್‌ ಅವರ ದಿನ ಸೂರ್ಯ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 5 ಗಂಟೆಗೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಂದೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಟಿ ಮೇಕೆಗಳ ಚಿಕ್ಕ ಮರಿಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸಲು ಹಸಿರು ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮರಿಗಳು ಈಗಿನ್ನೂ ಬಹಳ ಸಣ್ಣಕ್ಕಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ಮೇಯಲು ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸುತ್ತ ಬೇಲಿಯಿರುವ ರೇವಾಡ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಂತರ ಅವರು ಆಡುಗಳ ಹಾಲನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಭವಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಕರೆದು, ಆ ಸಾರಯುತವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಹಾಲನ್ನು ಸ್ಟೀಲ್ ಬಕೇಟಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕ ಮರಿಗಳು 'ಮ್ಯಾ' ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಕಾತುರದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತವೆ. ರತನ್ ಸಿಂಗ್ ಆ ಮರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ಸಿಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ರತನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಮೇಕೆ ಮೇಯಿಸಲು ಒಂದು ಗಂಟೆಯಿರುವಾಗ ಬೇಗನೆ ಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿ, ಗೋಧಿ ಚಪಾತಿಯನ್ನು ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಚಟ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸವಿದು, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಲೋಟದಷ್ಟು ಮಜ್ಜಿಗೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ, ಇಡೀ ದಿನದ ದೀರ್ಘ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಾದ - ಒಂದು 'ಸಾಫಿ' (ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆ), ಒಂದು ಕೋಲು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಬಾಟಲಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಕೆಗಳ ಮೇಯುವ ಮಾರ್ಗ ಮಾಂಗರ್‌ನ ಹೊರವಲಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮೇಕೆಗಳೇ ತಮ್ಮ ಮಾಲಿಕನನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತವೆ; ಮೇಕೆಗಳಿಗೆ ಆ ದಾರಿ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ದೈನಂದಿನ ದಿನಚರಿ ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಿಗಿಯುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಿಂಗ್ ಮಾತ್ರ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾಂಗರ್ ಬಾನಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಹರಿಯಾಣದ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಚಿರತೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ.

"ಪೆಹಲೆ ಕೆ ಸಮಯ್ ಮೇ ಬಹುತ್ ಲೋಗ್ ಪಶು ರಖ್ತೇ ಥೇ, ಇಸ್ಲಿಯೇ ನುಕ್ಸಾನ್ ವಿತರಿತ್ ಹೋ ಜಾತಾ ಥಾ [ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದವು, ಹಾಗಾಗಿ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ನಷ್ಟವು ಎಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು]. ಆದರೆ ಇಂದು, ಉಳಿದಿರುವ ಜಾನುವಾರು ಪಾಲಕರೇ ಈ ನಷ್ಟದ ಬಹುಪಾಲು ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರಬೇಕಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೂರ್ಯ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಸಿಂಗ್ ಬಂಡೆಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ತಮ್ಮ ಮಂದೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ಬೀಡಿ ಸೇದುತ್ತಾ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಸಂಭ್ರಮದ ವಾತಾವರಣ ಉಂಟಾಯಿತು. ಮಂದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಕೆಯೊಂದು ಮರಿ ಹಾಕಿತು ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಮರಿಗೂ ಜನ್ಮ ನೀಡಿತು. ತಾಯಿ ಮೇಕೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಉಳಿದ ಸಮಯವನ್ನು ತನ್ನ ಮರಿಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸುತ್ತಾ ಕಳೆಯಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಆ ತಾಯಿ ಮೇಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮರಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದವು.

ಈ ಹಠಾತ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಗಷ್ಟೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮರಿಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ಆರು-ಏಳು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ತಾವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಲಾರವು. ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ಸಮಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಸಿಂಗ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮಂದೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ಮರಿಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಮಂದೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಬದಲು, ಅದರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಪಸ್ ಬರುವಾಗ, ಬಿದ್ದಿರುವ ಎಲೆಗಳ ರಾಶಿಯೊಳಗೆ ಎಲೆಗಳ ಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆರೆತುಹೋಗಿ ಅವಿತು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಹೆಬ್ಬಾವೊಂದು ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. "ನೋಡಿ, ಅದು ಹೇಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನು ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ, ಮೇಕೆಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಮೇಕೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿತ್ತು" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಹೆಬ್ಬಾವುಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ದಾಳಿ ನಡೆದ ವಿಷಯ ನನಗೆ ತಡವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು" ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವಾಗ ಪಶುಪಾಲಕರು ಎದುರಿಸುವ ಅನೇಕ ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಸಿಂಗ್ ಚಿರತೆ ದಾಳಿಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಚಿರತೆಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕತ್ತನ್ನು ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದಂತೆ ಹಿಸುಕಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಮರದ ಮೇಲೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಪಶುವೋಂ ಕೋ ಸುರಕ್ಷಿತ್ ರಖ್ನೇ ಕಾ ಏಕ್ ಹೀ ತರೀಕಾ ಹೈ—ಹಮೇಶಾ ಉನ್‍ಕೇ ಸಾಥ್ ರಹನಾ [ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಿಸಲು ಒಂದೇ ದಾರಿ ಇದೆ - ಅದೆಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೇ ಇರುವುದು]. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಅಪಾಯವೇನಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಖಾತರಿಯೇನಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಿರುವ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಹರಿಯಾಣದ ಅರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಶುಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸಿಂಗ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

"ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಪಶುಪಾಲನೆಯೇ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು" ಎಂದು 'ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಇಕಾಲಜಿ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಂಡ್ ರಿಸರ್ಚ್' (ಸಿಇಡಿಎಆರ್) ನ ಹಿರಿಯ ಫೆಲೋ ಆಗಿರುವ ಚೇತನ್ ಅಗರವಾಲ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಶಕಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. "ಮಾಂಗರ್ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟದ ಕಾಡುಗಳ ವಿವೇಚನಾಯುತ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ದನಗಾಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಕೆಗಾಹಿಗಳು ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಮೇವು ಲಭ್ಯವಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಉರುವಲು ಮತ್ತು ಮೇವು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಮರಗಳ ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ (ಮೂರನೇ ಹಂತದ) ರೆಂಬೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಹೊರಗಿನವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಜಾನುವಾರು ಮೇಯಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನೂ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು," ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಡುಗಳು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಎಲ್ಲಾ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಮಂದೆಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಕುರಿಗಾಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪರಿಸರದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೇಯುವುದರಿಂದ ಗಿಡಗಂಟಿಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು, ಇದು ಹೊಸ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಬೆಳೆಯಲು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ, ಬೀಜಗಳ ಪ್ರಸರಣಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗರವಾಲ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, "ಗೋಮಾಳಗಳ) ಖಾಸಗೀಕರಣ ಹಾಗೂ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಉದ್ಯಮಗಳ ಆಗಮನದಿಂದಾಗಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಯಿತು."

ಸಿಂಗ್ ಅವರು ರೇವಾಡಾಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸೂರ್ಯ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಹುತೇಕ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದನು. ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಗಂಟೆಗಳ ಮೃದುವಾದ ಸದ್ದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ದಣಿದಿದ್ದ ಮೇಕೆಗಳು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.

ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಮೇಕೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಗಾಯಗಳಾಗಿವೆಯೇ ಎಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕ ಮರಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೇ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಈಗ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ದೃಢಪಟ್ಟ ನಂತರ, ಅವರು ಸರಳವಾದ ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಊಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಪಾತಿ, ಸಾಸಿವೆ ಸೊಪ್ಪಿನ ಸಾಗು ಮತ್ತು ಒಂದು ಲೋಟ ಬಿಸಿ ಮೇಕೆ ಹಾಲನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾಳೆ, ಅವರು ಅದೇ ಹಾದಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾ, ಅದೇ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡು ಬದಲಾಗಿದೆ, ಕೆಲಸವು ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಬಯಸುವವರು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಈ ಪಶುಪಾಲಕ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಇನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ ಉಳಿದಿದೆ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು