પશુપાલકો જતા રહેશે તો અરવલ્લી પર્વતમાળા શું ગુમાવશે

ફરીદાબાદનામંગર ગામમાં ગુર્જર સમુદાયના એક પશુપાલક રતનસિંહ બીડીના કશ લેતા લેતાતેમની બકરીઓ પર નજર રાખેછે. અરવલ્લી પર ચઢાણ ચઢ્યાપછી ઘાસના મેદાન પર પહોંચીને તેઓબકરીઓને પાણી પીવા બોલાવેછે. એક તીક્ષ્ણ, ઝડપીકોલ "ટર્રર્રર્ર ટર્રર્રર્ર" અને 45 બકરીઓ ભેગી થવા માંડેછે.

તેઓકહે છે, "દરેક હાકના સ્વરઅને તીવ્રતા અલગ-અલગ હોયછે, અને તે ચોક્કસઆદેશો દર્શાવે છે, અને ટોળાનેનિયંત્રિત કરવા માટે ડઝનબંધઅલગ અલગ હાક હોયછે."

"આઓ, આઓ" એ બકરીઓને પશુપાલકતરફ લાવવા માટેની એક હળવી હાકછે, "અહીં આવો" કહેવામાટેની. પછી છે "લેહલેહ લેહ" બકરીઓને મીઠું ખાવાનો સમય થઈ ગયોછે તે કહેવા માટેનીએક વિશિષ્ટ હાક.

“આઓલે, આઓલે – ઉઉઉહહ ઉઉઉહહ” એ બે હેતુમાટેની હાક છે, તેટોળાને પશુપાલકની હાજરીની ખાતરી આપે છે અને સંભવિત હિંસકપ્રાણીઓને ચેતવણી આપે છે કેટોળું એકલું નથી.

65 વર્ષનારતન સિંહ દરેકેદરેક વિશિષ્ઠઅવાજ કાઢીને સ્વર અને લયના સૂક્ષ્મ તફાવતો સમજાવે છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આ અવાજોપશુપાલક અને પશુધનના ટોળા વચ્ચેનો પુરાણો સંબંધજાળવીને તેમને એકબીજા સાથે જોડી રાખેછે.

ઊંચાઅને પાતળા, સિંહ કુર્તા-પાયજામાઅને પાઘડી પહેરે છે. તેમના ચામડાનાજૂતા ભારે છે, જેટેકરીઓમાં તીક્ષ્ણ ખડકો અને કાંટાપર ચાલવા માટે યોગ્ય છે.

સિંહદિલ્હી-હરિયાણા સરહદ પરની અરવલ્લીપર્વતમાળામાં આવેલા એક ગામ મંગરનાછે, આ પર્વતમાળા તેનીસમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતી છે.

દિલ્હીથીહરિયાણા અને રાજસ્થાન થઈનેગુજરાત સુધી દેશના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ફેલાયેલ અરવલ્લી પર્વતમાળા, તેના ફક્ત 100 મીટરથીવધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારો માટે જ કાયદાકીયરક્ષણ મર્યાદિત કરતા સર્વોચ્ચ અદાલતનાનવેમ્બર 2025 ના આદેશ બાદ, હાલ દેશ માટે પર્યાવરણીયસંઘર્ષનો વિષય છે. પરિસ્થિતિવિજ્ઞાનીઓ અને નાગરિક સમાજ જૂથોએ આ ચુકાદા પર નિરાશા વ્યક્ત કરી છે ત્યારે રતનસિંહ જેવા પરિવારો આ જમીનોની દેખભાળ કરવાનું તેમનું પરંપરાગત કામચાલુ રાખે છે. 31 મી ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ સર્વોચ્ચઅદાલતે જાહેર આક્રોશની સ્વતઃ નોંધ લીધા પછીઅરવલ્લી પરના પોતાના અગાઉનાઆદેશને સ્થગિત રાખ્યો હતો. અદાલતે નવીવ્યાખ્યામાં આવરી લેવામાં નઆવતા વિસ્તારોમાં ખાણકામ અરવલ્લી પર્વતમાળા માટે પર્યાવરણીય ખતરોછે કે કેમ તેનુંવિશ્લેષણ કરવા માટે એકઉચ્ચ-સ્તરીય, અધિકૃત સમિતિની રચના કરવાનો પ્રસ્તાવમૂક્યો છે.

મંગરનાકુલ 4262 એકર વિસ્તારનો લગભગ 90 ટકા ભાગ જંગલોથી ઘેરાયેલોછે, આ જંગલોમાં ઉષ્ણકટિબંધીયસૂકા પાનખર અને ઉષ્ણકટિબંધીય કાંટાળાવૃક્ષો છે. અહીં ઓછામાંઓછી 40 પ્રજાતિઓના વૃક્ષો અને 30 પ્રજાતિઓની ઝાડીઓ છે, અને સિંહતેમાંના દરેકને ઓળખી શકે છે - ધૌ (ટર્મિનાલિયા પેન્ડ્યુલા) એ મુખ્ય વૃક્ષપ્રજાતિ છે જે હવેભારે ચરાઈના દબાણને કારણે ઝાડી તરીકે જોવા મળે છે; અનેએ પછી આવે છે ગેંગર (ગ્રુવિયા ટેનેક્સ), આટન (ગ્રુવિયા ફ્લેવસેન્સ), રોંઝ (વેચેલિયા લ્યુકોફ્લોઆ), અનેઝર્બેર (ઝિઝિફસ નમ્મુલારિયા) છે, જે સામાન્ય રીતે ચરાઈના ટોળા માટે ચારાતરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

સિંહકહે છે, "અહીંના લોકો ઘણું પશુધનરાખતા હતા - દરેક પરિવાર પાસેઓછામાં ઓછી 100 બકરીઓ હતી." તેમની પાસે પણ બેમોટી ગાયો, બે નાની ગાયોઅને એક ભેંસ અનેતેનાં બે પાડાં છે. "પરંપરાગત રીતે ચારો પૂરોપાડતા સ્થાનિક વૃક્ષો અને ઝાડીઓનું સ્થાનહવે આક્રમક પ્રજાતિઓએ લીધું છે."

અનેકગંભીર અસરો સાથે ઘણાખંડોમાં ફેલાયેલ એક ખતરારૂપ બિન-સ્થાનિક વૃક્ષની પ્રજાતિ પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા તેમાંની એક છે. 2017 માં હરિયાણા સરકારે પંજાબ લેન્ડ પ્રિઝર્વેશન એક્ટ (પીએલપીએ - પંજાબ ભૂમિ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1900 માં બ્રિટીશરો દ્વારા માટીના ધોવાણને રોકવા માટે રજૂ કરાયેલકાયદો) હેઠળ આ પ્રજાતિને 'અજાણી આક્રમક પ્રજાતિ' ગણાવીનેસંરક્ષિત વૃક્ષોની યાદીમાંથી દૂર કરવાનો પ્રયાસકર્યો હતો ત્યારે હકીકતમાંરાજ્ય સરકારે પોતે જ બેદાયકા પહેલા અરવલ્લીમાં આ વૃક્ષો વાવ્યાહતા.

અરવલ્લીનેખુલ્લા ઝાડીવાળા જંગલો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જેમાંસૌથી ઓછા (10 થી 40 ટકા) વૃક્ષ આવરણવાળાજંગલોનો ઉલ્લેખ થાય છે, રાજ્યનારેકોર્ડમાં એવા લેન્ડસ્કેપ્સને ઘણીવાર 'પડતરજમીન' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, અનેવનીકરણ યોજનાઓ દ્વારા તેમને 'સુધારવા' અથવા આર્થિક રીતેઉત્પાદક બનાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. જોકે, સિંહ જેવા સ્થાનિક ભરવાડોહંમેશથી સ્થાનિક રીતે 'વિલાયતી કિકર' તરીકે ઓળખાતું પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા ઘાસચારા તરીકે ઓછું ઉપયોગી હોવાનુંજાણતા હતા, જોકે હવેપશુઓ તેની શીંગો ખાયછે, અને આ વૃક્ષઆ પ્રદેશમાં બળતણના લાકડાના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે કામ આપે છે.

સિંહદુઃખ સાથે કહે છે, “અબ પહાડ મેં પુરાનેપેડોં કી જગહ વિલાયતીકિકર જૈસી પ્રજાતિઓ નેલે લી હૈ" [એકસમયે જે ડુંગરાળ જગ્યાઓમાં મૂળ પ્રજાતિઓ હતી તે જગ્યા હવે વિલાયતી કિકર જેવી વિદેશીપ્રજાતિઓએ કબજે કરી લીધીછે. સ્થાનિક ઝાડ અને ઝાડીઓમોટાભાગે પ્રાણીઓના ચારા તરીકે ઉપયોગીહતા."

1990 નાદાયકામાં અરવલ્લીમાં આશરે 38500 હેક્ટર જાહેર જમીન પર પ્રોસોપિસજુલિફ્લોરાનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું હતું, વૈશ્વિક ઇંધણ સંકટને પહોંચીવળવા માટે યુરોપિયન યુનિયનનાઅનુદાન દ્વારા એ માટેનું ભંડોળપૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.

સિંહપશુપાલકોના હરસાણા (ગુજજર) સમુદાયના છે, જેઓ ઊંટ, ગાય, બકરી, ભેંસ અને ઘેટાંપાળે છે. તેઓ સદીઓથીતેમની આજીવિકા માટે આ જંગલોપર નિર્ભર છે, અને તેઓએઆ જંગલોના રક્ષણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. સમુદાયે તેમના દેવતા ગુદડિયા બાબાની યાદમાં જાળવેલું પવિત્ર ઉપવન મંગર બાનીસંરક્ષણનું એક ઉદાહરણ છે.

મંગરબાની એ રાષ્ટ્રીય રાજધાનીદિલ્હીની સરહદ પર આવેલુંછેલ્લું બાકી બચેલું કુદરતીજંગલ છે. વનસંવર્ધન અનેબિન-વનીકરણ પ્રવૃતિઓને કારણે અરવલ્લીમાં બીજે બધે લુપ્તતાનોસામનો કરી રહેલી મૂળપ્રજાતિઓ અહીં ખીલે છે. એક સમયે ખડકાળ ઢોળાવપર જોવા મળતી અરવલ્લીપ્રદેશની મુખ્ય વૃક્ષ પ્રજાતિ 'ધૌ' અથવા ટર્મિનલિયાપેન્ડ્યુલા ચરાઈના દબાણ હેઠળ છે. રાષ્ટ્રીય રાજધાની નજીક મંગર બાનીએકમાત્ર એવો વિસ્તાર છેજ્યાં સેંકડો વર્ષ જૂના હજારોધૌ વૃક્ષો ઉત્તમ સ્થિતિમાં જોવા મળે છે. આનું એક કારણ સ્થાનિકગુજ્જર સમુદાયની એક સંત, ગુદડિયાબાબા, પ્રત્યેની ભક્તિ છે, ગુજ્જર સમુદાયમાને છે કે તેઓજંગલમાં તપસ્યા કરતા હતા અનેઆખરે જંગલમાં ભળી ગયા હતા, તેઓ જંગલના છોડ અને વૃક્ષોમાંવસે છે.

સિંહકહે છે કે સ્થાનિકલોકોના પ્રયાસોને કારણે આ પ્રદેશ પક્ષીઓની 245 પ્રજાતિઓને ટેકો આપી રહ્યોછે, તેમાં લુપ્તપ્રાય ખેરો ગીધ અને રાજ ગીધ સહિત અહીં પ્રજનન કરતી માખીમાર અને નવરંગ જેવી યાયાવર પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જંગલો ચિત્તા, ઝરખ, રાતી બિલાડી, જંગલી બિલાડી, શિયાળ, વીંજ (નાનું વણિયર), તાડ બિલાડી અને રાખોડી નોળિયા સહિતની સસ્તન પ્રાણીઓની ઓછામાં ઓછી 20 પ્રજાતિઓનું ઘર પણ છે.

સિંહનોદિવસ સવાર પડતા પહેલાશરૂ થાય છે. પરોઢિયે 5 વાગ્યે તેઓ પોતાના દેશીબકરીઓના ટોળામાંના લવારાંને પછીથી ખવડાવવા માટે લીલી ડાળીઓકાપે છે - ચરાવવા માટેલઈ જવા માટે તેઓહજી બહુ નાના છે. તેઓ રેવાડા (બકરીઓ માટેની વાડ બાંધેલી જગ્યા) માં જ રહે છે.

પછી, તેઓ કુશળતાપૂર્વક બકરીઓને દોહે છે, સ્ટીલનીડોલમાં હૂંફાળું દૂધ એકઠું કરેછે. સૌથી નાનાં લવારાંબેં બેં કરતા આતુરતાથીનજીક ભેગાં થાય છે, બચ્ચાંનેતેમની માતાના સ્તનમાંથી પ્રેમથી દૂધ પીવા મળેએ સિંઘ સુનિશ્ચિત કરેછે.

આ પશુપાલક પાસે હવે રેવાલ્લી (ચરાવવા માટે લઈ જતા) પહેલા માંડ એક કલાકનોસમય છે. તેઓ ઝડપથીનાહી લે છે, લસણઅને લાલ મરચાંની ચટણીસાથે પીરસવામાં આવતી ઘઉંની રોટલીખાય છે, આ બધુંએક મોટો પ્યાલો છાશપીને ગળે ઉતારે છે, અને બહાર નીકળતા પહેલાદિવસની જરૂરી વસ્તુઓ ભેગી કરે છે - એક સાફી (સુતરાઉ કાપડ), એક લાકડી અનેલાંબા દિવસ માટે પાણીનીએક બાટલી.

(પશુધનને) ચરાવવા લઈ જવામાટેનો રસ્તો મંગરની સીમમાં છે, એ રસ્તે ટોળું પશુપાલકને દોરી જાય છે, બકરીઓએ પગદંડીથી અને તેમની દિનચર્યાથી પરિચિત છે તે સ્પષ્ટ છે. પ્રાણીઓ આગળનીકળી જાય છે, પરંતુસિંહ સતર્ક રહે છે. મંગરબાનીની આસપાસનો વિસ્તાર હરિયાણા અરવલ્લીનો ગીચ જંગલ વિસ્તાર છે, અનેત્યાં દીપડા સહિતના વન્યજીવો મોટી સંખ્યામાં રહે છે.

સિંહકહે છે, "પહલે કે સમયમેં બહુત લોગ પશુ રાખતે થે, ઇસલિયે નુક્સાન વિતરિત હો જાતા થા [અગાઉજ્યારે ઘણા પરિવારો પશુધન રાખતા હતા ત્યારે હિંસક પશુઓથી થતું નુકસાન બધા પરિવારો વચ્ચે વહેંચાઈ જતું હતું]. આજે આ નુકસાનનો ઘણો મોટો હિસ્સો બાકીબચેલા પશુપાલકોને સહન કરવો પડેછે."

સૂર્યમાથે ચડે છે ત્યારે સિંહએક ખડક પર આરામકરતા કરતા તેમના પશુધનનું ધ્યાન રાખે છે અનેમન થઇ જાય તો બીજીબીડીનો આનંદ માણે છે. ટોળામાંની એક બકરી એક બચ્ચાનેજન્મ આપે છે અનેથોડીવાર પછી બીજા બચ્ચાનેજન્મ આપે છે. માબપોરનો બાકીનો સમય તેના બચ્ચાંનેચાટવામાં અને દૂધ પીવડાવવામાંવિતાવે છે. ટૂંક સમયમાંનવી મા અને તેનાબચ્ચાં વચ્ચે અવાજની આપ-લેનો સિલસિલોશરૂ થાય છે.

આકસ્મિકઘટનાઓ એક પડકાર ઊભોકરે છે, કારણ કેનવજાત બચ્ચાં ઓછામાં ઓછા છ-સાતકલાક સુધી પોતાની જાતેચાલી શકતા નથી. સૂર્યઆથમવા માંડે છે ત્યારે ઘેરજવાનો સમય થાય છેઅને સિંહ ટોળાને એકચોક્કસ પ્રકારની હાક વડે સંકેત આપીને બોલાવે છે. તેઓનવજાત બચ્ચાંને બંને હાથમાં ઊંચકી લે છે, અને હવે તેઓ વચ્ચે ચાલવાને બદલે ટોળાની કોરે ચાલે છે.

પાછાફરતી વખતે સિંહે ખરીપડેલા પાંદડાઓના ઢગલામાં એક અજગરને છુપાયેલોજુએ છે. તેઓ કહે છે, "જુઓ, તે કેવી રીતેરાહ જોઈ રહ્યો છે. જો મેં તેને જોયોન હોત અને હુંમારી બકરીઓથી થોડું આગળ કે પાછળહટ્યો હોત, તો તેણેબકરીને પકડી લીધી હોત." તેઓ ઉમેરે છે કે તેમનેઆ હુમલાની જાણ બહુ પાછળથીથઈ હોત, કારણ કેઅજગર પ્રાણીઓને ગરદનથી એવી રીતે પકડીલે છે કે તેઓઅવાજ પણ નથી કરીશકતા.

જંગલમાંપશુધન ચરાવતતી વખતે પશુપાલકોને જેજોખમોનો સામનો કરવો પડે છેતેમાંથી આ એક છે. સિંહે ચિત્તાના હુમલાની વાર્તાઓ કહી, આ હિંસકપ્રાણી કેવી રીતે ચૂપચાપ પ્રાણીને દબોચીને ઝાડ પર લઈ જાય છે જેથી પછીથી ત્યાં તેને ખાઈ શકાયતેનું તેમણે વર્ણન કર્યું. તેઓ કહે છે, "પશુઓં કો સુરક્ષિત રખનેકા એક હી તરીકાહૈ-હમેશા ઉનકે સાથ રહેના [પ્રાણીઓને સુરક્ષિત રાખવાનો એક જ રસ્તોછે-હંમેશા તેમની સાથે રહેવું]. અનેઆ રીતે પણ હંમેશાસારું જ પરિણામ આવેએની ખાતરી નથી."

સિંહસ્વીકારે છે કે શહેરીકરણમાંવધારાને કારણે અને પરંપરાગત આજીવિકામાંથીમળતા ઓછા આર્થિક વળતરનેકારણે હરિયાણાના અરવલ્લીમાં આજીવિકા માટે ફક્ત પશુપાલનપર આધાર રાખતા હોયએવા પરિવારોની સંખ્યા ઘટી રહી છે.

સેન્ટરફોર ઇકોલોજી ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રિસર્ચ (સીઈડીએઆર) ના વરિષ્ઠ ફેલો ચેતન અગ્રવાલકહે છે, અગાઉ આપ્રદેશમાં આજીવિકાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત પશુપાલન હતો, ચેતને અહીંએક દાયકા કરતાં વધુ સમયથી સંશોધનકર્યું છે. "ગાય-પાલકો અનેબકરી-પાલકોએ મંગર અરવલ્લીના પહાડીજંગલોના વિવેકપૂર્ણ સંચાલન માટેના ધોરણો લાગુ કર્યા હતા, જેમ કે બળતણમાટેના લાકડા અને ઘાસચારો એકઠો કરવાનું માટે પાતળી ત્રીજા ક્રમની શાખાઓ સુધી મર્યાદિત રાખવું, જેથી લાંબા ગાળા માટે ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિતકરી શકાય. બહારના લોકો માટે પશુઓચરાવવા પર અને કાપણીપર પણ પ્રતિબંધ હતો."

જંગલોચરાણની જમીન, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને કુદરતી આશ્રયપૂરા પાડે છે, જેબધી ઋતુઓમાં પશુધનના ટોળાઓને ટકાવી રાખે છે. બદલામાંપશુપાલકો અને તેમના પ્રાણીઓપર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. ચરાણ અતિશય વૃદ્ધિને અટકાવે છે, તાજી વનસ્પતિનેપ્રોત્સાહન આપે છે, બીજફેલાવવાની સુવિધા આપે છે અનેજંગલનું પુનર્જીવન સુનિશ્ચિત કરે છે.

અગ્રવાલનાજણાવ્યા મુજબ, "જાહેર જમીનના ખાનગીકરણ અને ખાણકામ અનેરિયલ એસ્ટેટના આગમનથી આ પ્રણાલી ખોરવાઈગઈ હતી."

સિંહરેવાડામાં પાછા ફરે ત્યાંસુધીમાં સૂર્ય અરવલ્લીની ટેકરીઓ પાછળ લગભગ અદ્રશ્યથઈ ગયો હોય છે, તેમની થાકેલી બકરીઓ શાંતિથી તેમની પાછળ પાછળ ચાલેછે, સિવાય કે તેમની ડોકનીફરતે બાંધેલી ઘંટડીઓનો હળવો અવાજ સંભળાયછે.

ઘેરપહોંચ્યા પછી તેઓ પશુધનનીગણતરી કરે છે, તેમનેક્યાંક ઇજાઓ થઈ હોયતો એ તપાસે છેઅને સૌથી નાનાં બચ્ચાંનેચારો આપવામાં આવે એ સુનિશ્ચિતકરે છે. તેમના પ્રાણીઓહવે સુરક્ષિત છે, તેઓ સાદુંભોજન લેવા બેસે છે, ફરીથી રોટલી ને સાથે સરસવનાપાનનું સાગ અને બકરીનુંગરમ દૂધ.

આવતીકાલે એ જ માર્ગોને અનુસરીને, એ જ અલગ-અલગ પ્રકારની હાકનો ઉપયોગ કરીને, એ જ સંકેતો વાંચીને તેઓ ટેકરીઓ પર પાછાફરશે. જંગલબદલાઈ ગયું છે, કામકઠણ થઈ ગયું છે, અને ઓછા લોકો એકામ આગળ વધારવા માટેતૈયાર છે. હાલમાં, જોકે, પશુપાલક અને જંગલ હજીપણ એકબીજાને જાણે છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક