গৰখীয়া অবিহনে আৰাৱলীখন

বিড়ি টানি থকাৰ মাজতে ৰতন সিঙে তেওঁৰ ছাগলীৰ জাকটোত নজৰ ৰাখিছে। তেওঁৰ ঘৰ ফৰিদাবাদৰ মনগৰ গাঁৱত। আৰাৱলীৰ পাহাৰীয়া ওখোৰা-মোখোৰা ওখ ঠাই পাৰ কৰি অহাৰ পিছতে তেওঁ সেউজীয়া বননি এখনত উঠিছে। এতিয়া ছাগলীকেইটাক পানী খুৱাই ল’ব লাগিব। “তৰৰ্ তৰৰ্,” তেওঁ খৰকৈ সুকীয়া মাতেৰে ছাগলীকেইটাক মাতিছে। তেওঁৰ ৪৫ টা ছাগলী সেই ঠাইত গোট খাব ধৰিছে।

“ছাগলী মতা প্ৰতিটো মাতৰে ভিন্নতা আছে। প্ৰতিটো মাতৰে ভিন ভিন উদ্দেশ্য আছে। জাকটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বেলেগ বেলেগ মাতেৰে নিৰ্দেশ দিয়া হয়,” তেওঁ কয়।

“আও, আও” বুলি মতা মানে ছাগলীকেইটাক পালকজনৰ কাষলৈ আহিবলৈ কোৱা হয়। আকৌ “লেহ লেহ লেহ” মানে নিমখ খাবলৈ মতা বুজায়।

“আওলে, আওলে - উহ্ উহ্” বুলি মতাৰ দুটা অৰ্থ আছে। এটা হৈছে যে মালিক থকাৰ কথাটো জাকটোক জনাই দিয়া। আনটো হৈছে সাম্ভাব্য চিকাৰীক জনাই দিয়া যে জাকটো অকলশৰীয়া নহয়।

মাতৰ সুৰ আৰু লয়ৰ মাজত থকা সুক্ষ্ম পাৰ্থক্যতে জাকটোৱে বুজি পায় যে কোনটোৰ অৰ্থ কি। এই সুৰ-লয়ৰ যোগেদি গৰখীয়া আৰু জাকটোৰ মাজত থকা প্ৰাচীন সম্পৰ্কৰ কথাও বুজা যায়।

ওখ আৰু ক্ষীণকায় শৰীৰ সিঙৰ পিন্ধনত কুৰ্তা-পায়জামা। মূৰত পাগুৰি। তেওঁৰ চামৰাৰ জোতাযোৰ গধুৰ। জোঙা শিলেৰে ভৰা ওখোৰা-মোখোৰা পাহাৰীয়া ৰাস্তাত সেই জোতাযোৰে বৰ কামত দিয়ে।

সিঙৰ ঘৰ দিল্লী-হাৰিয়ানা সীমান্তৰ আৰাৱলী পৰ্বতমালাৰ মনগৰ গাঁৱত। অঞ্চলটো জৈৱবৈচিত্ৰৰ প্ৰাচুৰ্য্যৰ বাবে জনাজাত।

দিল্লীৰ পৰা আৰম্ভ হৈ দেশৰ উত্তৰ-পশ্চিম দিশে হাৰিয়ানা আৰু ৰাজস্থানৰ মাজেৰে গুজৰাটত শেষ হোৱা এই পৰ্বতমালা শেহতীয়াকৈ চৰ্চালৈ আহিছে ২০২৫ৰ নৱেম্বৰৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ এক ৰায়দানৰ পৰা, য’ত পৰ্বতমালাৰ ১০০ মিটাৰ উচ্চতাৰ পৰ্বতৰ ভিতৰতে আইনী সুৰক্ষা সীমিত কৰি ৰখা হ’ব বুলি কোৱা হৈছে। পৰিস্থিতিবিদ আৰু নাগৰিক সমাজে এই ৰায়দানৰ প্ৰচণ্ড বিৰোধিতা কৰিছে, কিয়নো সিঙৰ দৰে হাজাৰ হাজাৰ পৰিয়ালৰ জীৱিকা এই পৰ্বতমালা সুৰক্ষিত হৈ থকাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে। ২০২৫ৰ ৩১ ডিচেম্বৰত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে বিষয়টোক লৈ বিতৰ্ক হোৱাত নিজাববীয়াকৈ পূৰ্বৰ নিৰ্দেশ স্থগিত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লয়। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালযখনে প্ৰস্তাৱ দিছে যে নতুন সংজ্ঞাৰ অধীনত এতিয়া সুৰক্ষিত নোহোৱা অঞ্চলসমূহত খননে আৰাৱলী পৰ্বতমালাৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কিবা ক্ষতি কৰিব নেকি, সেয়া অধ্যয়ন কৰিবলৈ এটা উচ্চস্তৰীয় কমিটী গঠন কৰা হওক।

মনগৰ গাঁৱৰ ৪,২৬২ একৰ খেতিমাটিৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই বনাঞ্চল। ক্ৰান্তীয় শুষ্ক পৰ্ণপাতী অৰণ্য আৰু ক্ৰান্তীয় কাঁইটীয়া গছেৰে ভৰা। কমেও ৪০ বিধ গছ আৰু জোপোহা উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি তাত আছে। তাৰে প্ৰতিবিধেই তেওঁ চিনি পায়। অঞ্চলটোত ধাও (Terminalia pendula) গছৰ আধিপত্য আছিল, কিন্তু অত্যধিক গৰু-ছাগলী চৰোৱাৰ ফলত সি জোপোহাতে সীমাবদ্ধ হৈ পৰা দেখা গৈছে। তাৰোপৰি আছে গংগেৰ (Grewia tenax), আতেঁ (Grewia flavescens), ৰঞ্জ (Vachellia leucophloea) আৰু ঝৰবেৰ (Ziziphus nummularia) আদি উদ্ভিদ, যিবোৰৰ পাত পশুৱে সাধাৰণতে খায়।

“এই ঠাইৰ মানুহৰ আগতে ঘৰে ঘৰে গৰু-ছাগলী আছিল। প্ৰতিঘৰতে কমেও ১০০টা ছাগলী আছিল,” সিঙে কয়। তেওঁৰ ঘৰত ছাগলীৰ লগতে দুটা ডাঙৰ গৰু আৰু দুটা সৰু গৰু আৰু দুটা পোৱালীৰ সৈতে এটা ম’হো আছে। “এতিয়া অবাধ গতিত বঢ়া উদ্ভিদে গৰু-ছাগলীৰ খাদ্য স্থানীয় গছ-লতা আৰু জোপোহা উদ্ভিদ আদি নাইকিয়া কৰি পেলাইছে।”

প্ৰচপিচ জুলিফ্ল’ৰা নামে এবিধ দ্ৰুতগতিত বঢ়া বাহিৰা আগ্ৰাসী উদ্ভিদে ভালেকেইখন মহাদেশত বিয়পি পৰিছে আৰু তাৰ প্ৰভাৱো গুৰুতৰ। অঞ্চলটোত এইবিধ উদ্ভিদ বৃদ্ধি পাইছে। হাৰিয়ানা চৰকাৰে পাঞ্জাৱ ভূমি আইন (পিএলপিএ নামে বৃটিছ চৰকাৰে ১৯৯০ত ভূমি অৱক্ষয় ৰোধৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা আইন) ২০১৭ত এইবিধ প্ৰজাতি সুৰক্ষিত গছৰ তালিকাৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ চেষ্টা কৰিছিল। চৰকাৰে এইবিধ প্ৰজাতিক ‘বাহিৰা আগ্ৰাসী প্ৰজাতি’ বুলি কৈছিল। কিন্তু দুটা দশক আগতে চৰকাৰে নিজেই এইবিধ গছ আৰাৱলী অঞ্চলত ৰুইছিল।

আৰাৱলী পৰ্বতমালাক মুক্ত গুল্মজাতীয় অৰণ্য বুলি বৰ্গীকৃত কৰা হৈছে, য’ত অৰণ্য আচ্ছাদন কম (১০ৰ পৰা ৪০ শতাংশ), তেনে ভূমিক প্ৰায়ে ‘বৰ্জ্য ভূমি’ বুলি বৰ্গীকৰণ কৰা হৈ আহিছে। বনানীকৰণ প্ৰকল্পৰ যোগেদি তেনে অঞ্চলবোৰক আৰ্থিক দিশৰ পৰা লাভজনক কৰি তুলিবলৈ ‘উন্নতকৰণ’ৰ চেষ্টাও কৰি অহা হৈছে। সিংহঁতৰ দৰে স্থানীয় গৰখীয়াে প্ৰচপিচ জুলিফ্ল’ৰাক বিলায়তি কিকৰ বুলিয়ে জানে। গৰুৱে এইবিধ গছৰ ছেঁইবোৰ খায় যদিও তেওঁ গৰু-ছাগলীৰ খাদ্য হিচাপে নধৰেই। গছবিধ অঞ্চলটোত খৰি হিচাপেই ব্যৱহাৰ হৈ আহিছে।

“অব পাহাৰ মে পুৰানে পেড়োঁ কী জগহ বিলায়তি কিকৰ জেইচি প্ৰজাতিয়োঁ নে লে লি হ্যে (এতিয়া পাহাৰবোৰ পুৰণি গছবোৰৰ ঠাইত বিলায়তি কিকৰৰ দৰে বাহিৰা গছ-লতাই বেৰি ধৰিছে)। স্থানীয় গছ-লতা আদি গৰু-ছাগলীক খুৱাবপৰা গৈছিল,”

আৰাৱলীত ১৯৯০ৰ দশকত প্ৰচপিচ জুলিফ্ল’ৰা নামে গছবিধ চৰকাৰে ৩৮,৫০০ হেক্টৰ চৰকাৰী মাটিত ৰোপন কৰিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত ইন্ধনৰ সংকটে দেখা দিয়াত ইউৰোপীয় সংঘৰ অনুদানেৰে এই বৃক্ষৰোপন কাৰ্য্যসূচী বাস্তৱায়িত কৰা হৈছিল।

সিং উট, গৰু-ছাগলী, ম’হ আৰু ভেড়া চৰোৱা গৰখীয়া হৰ্চানা (গুজ্জৰ) সম্প্ৰদায়ৰ লোক। তেওঁলোকে বহু শতিকাজুৰি এই অৰণ্যৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰি আহিছে আৰু অৰণ্যখনৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্রতো তেওঁলোকৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। পৱিত্ৰ কূঞ্জ মনগৰ বানি সম্প্ৰদায়টোৱে তেওঁলোকৰ দেৱতা গুদৰিয়া বাবাৰ স্মৃতিত সংৰক্ষণ কৰি আহিছে। এয়া তেওঁলোকৰ সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰাগত প্ৰথাৰ এক উদাহৰণ।

ৰাজধানী চহৰ দিল্লীৰ সীমান্তত অৱস্থিত শেষৰখন প্ৰাকৃতিক অৰণ্য এই মনগৰ বানি। বনানীকৰণ আৰু নিৰ্বনীকৰণ কাৰ্য্যকলাপ বাঢ়ি অহাৰ ফলত আৰাৱলী অঞ্চলটোৰ আন অঞ্চলত থলুৱা প্ৰজাতি বিলুপ্ত হোৱাৰ দিশে অগ্ৰসৰ হৈছে। ধাও বা Terminalia pendula নামৰ আৰাৱলী অঞ্চলৰ প্ৰাথমিক গছবিধ সাধাৰণতে শিলাময় এঢলীয়া ঠাইত হৈছিল। এতিয়া এই গছবিধ অত্যধিক পশুচাৰণৰ ফলত নাইকিয়া হোৱাৰ দিশে আগবাঢ়িছে। মনগৰ বানিয়ে ৰাজধানী চহৰৰ সমীপৱৰ্তী একমাত্ৰ স্থান য’ত হাজাৰ হাজাৰ ধাও গছ, তাৰে কিছুমান শ শ বছৰ পুৰণি, এতিয়াও সগৌৰৱে থিয় দি আছে। ইয়াৰ কাৰণ অঞ্চলটোৰ গুজ্জৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ গুদৰিয়া দেৱতাৰ প্ৰতি থকা অগাধ ভক্তি। এই সন্তজনে অৰণ্যখনত প্ৰায়শ্চিত্ত কৰাইছিল আৰু এটা সময়ত অৰণ্যতে বিলীন হৈ গৈছিল। এতিয়া অৰণ্যৰ তৰু-তৃণত তেৰা নিহিত হৈ আছে বুলি সম্প্ৰদায়টোৱে বিশ্বাস কৰে।

স্থানীয় লোকৰ প্ৰচেষ্টাক ধন্যবাদ দিব লাগিব যে অঞ্চলটোত এতিয়াও ইজিপ্তিয় আৰু ৰঙা মূৰৰ শগুণকে ধৰি প্ৰব্ৰজনকাৰী প্ৰজাতি যেনে নাচনী চৰাই আৰু বৰ্ণালী চৰাই যিয়ে ইয়াতে প্ৰজনন কৰে, তেনেবোৰক ধৰি ২৪৫ প্ৰজাতিৰ চৰাই পোৱা যায়, সিঙে কয়। তাৰোপৰি অৰণ্যখনত নাহৰফুটুকী বাঘ, ষ্ট্ৰিপড হায়েনা, ৰাষ্টি-স্পটেড কেট, হাপা, ইণ্ডিয়ান গ’ল্ডেন জেকাল, ভাৰতীয় সৰু চিভেট (জহামালজাতীয় জন্তু), এছীয়ান পাল্ম চিভেট আৰু ইণ্ডিয়ান গ্ৰে’ মংগুজ (এবিধ নেউল)কে ধৰি অতিকমেও ২০ বিধ স্তন্যপায়ী প্ৰাণী পোৱা যায়।

সিঙৰ দিনটো কাহিলীপুৱাতে আৰম্ভ হয়। তেওঁ পুৱা পাঁচ বজাতে উঠি থলুৱা ছাগলীৰ জাকটোৰ সৰু সৰু পোৱালীবোৰক গছৰ ঠানি কাটি আনি খুৱায়। সিবোৰক বাহিৰত চৰাব নিব নোৱাৰি। সৰু হৈ আছে। সিহঁতক ৰেৱাডাতে (ছাগলী পোৱালীৰ গঁৰাল) ৰখা হয়।

তাৰপিছত তেওঁ ছাগীকেইটা খীৰায়। ষ্টীলৰ বাল্টি এটাত সেয়া সংগ্ৰহ কৰে। আটাইতকৈ সৰুবোৰে বৰকৈ বেবাই থাকে। সিহঁতে যাতে মাকৰ ওহাৰৰ পৰা ভালদৰে খাব পাৰে, সেয়া তেওঁ নিশ্চিত কৰে।

ৰেৱাল্লি (চৰোৱা)ৰ কাৰণে ওলোৱাৰ এতিয়া প্ৰায় এঘণ্টামান হৈছে। তেওঁ গাটো কোনোমতে ভিজাই লৈ নহৰু আৰু পকা জলকীয়াৰ চাটনি এখনৰ সৈতে ঘেঁহুৰ চাপাটিত মাখন লগাই খাই পানীৰ বটল আৰু লাঠী এডাল লৈ দিনটোৰ বাবে ওলাইছে।

চৰণীয়া পথাৰৰ ৰাস্তাটো মনগৰ বানিৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত আছে। এতিয়া গৰখীয়াজনে ছাগলীৰ জাকটো চৰাবলৈ নিয়াৰ সময়। জাকটো আগে আগে যাব, কিন্তু সিং সতৰ্ক হৈ থাকিব লাগিব। হাৰিয়ানাৰ আৰাৱলী পৰ্বতৰ মনগৰ বানিৰ চৌপাশৰ অঞ্চলটো ঘন অৰণ্য। নাহৰফুটুকীকে ধৰি লেখত ল’বলগীয়া বন্যপ্ৰাণীৰ সেইখন ঘৰ।

“পেহলে কে সময় ম্যে বহুত লৌগ পশু ৰখতে থে, ইচলিয়ে নুকচান বিতাৰিত হৌ জাতা থা (আগতে সকলোৰে ঘৰত গৰু-ছাগলী থকাৰ বাবে লোকচানো কম হৈছিল (চিকাৰীৰ পৰা)। আজিকালি পশুধন কমি অহাত যিসকলৰ আছে, কিবা এটা হ’লে তেওঁলোকৰেই লোকচান বেছি হয়,” সিঙে কয়।

সুৰ্য্য ওপৰলৈ উঠে মানে সিঙে শিল এটাত বহি জিৰণি লৈ তেওঁৰ জাকটো চাই ৰৈছে। লগতে বিড়ি এটাও জ্বলাই হুপিছে। এটা ছাগলীয়ে পোৱালী জন্ম দিছে। কেইমিনিটমান পিছত আকৌ এটা জন্ম দিছে। মাকজনীয়ে আবেলিটোৰ বাকীখিনি সময় তাইৰ পোৱালীকেইটাক চেলেকি আৰু খুৱাই কটাইছে। সোনকালেই নতুন মাকজনী আৰু পোৱালীকেইটাই কথা পাতিছে।

ছাগলী পোৱালী জন্ম পোৱাৰ লগে লগে এটা সাময়িক সমস্যাও নোহোৱা নহয়। পোৱালীকেইটাই ছয়-সাত ঘণ্টালৈ নিজে খোজকাঢ়িব নোৱাৰে। বেলি ডুবিব লৈছে আৰু সিঙে এতিয়া জাকটো ঘৰলৈ নিব লাগে। তেওঁ সদ্যজাত পোৱালী দুটাক হাতত লৈছে আৰু জাকটোৰ শেষত নগৈ মাজত গৈছে।

ঘৰলৈ উভতি অহা বাটত অজগৰ সাপ এডাল সৰাপাতৰ মাজত লুকাই থকা সিঙৰ চকুত পৰিল। “চাওকচোন, কেনেকৈ ৰৈ আছে। মই নেদেখিলে বা ছাগলীকেইটাৰ অলপ আগত বা পিছত থকাহেঁতেন সি কোনোবা এটা ছাগলী ধৰিলেহেঁতেন,” তেওঁ কয়। ছাগলী ধৰিলে তেওঁ বহু পিছতহে গম পালেহেঁতেন, কিয়নো অজগৰে ছাগলীক গলত এনেকৈ ধৰে যাতে ছাগলীটোৱে আৰু শব্দ কৰিব নোৱাৰে, তেওঁ কয়।

গৰখীয়াই সন্মুখীন হোৱা বহু সমস্যাৰ মাজৰ এইটো এটাহে। নাহৰফুটুকীৰ আক্ৰমণৰ কাহিনী তেওঁ কয় কেনেকৈ নাহৰফুটুকীয়ে ছাগলীক ডিঙিত কামুৰি সন্তপৰ্ণে গছৰ ওপৰত লৈ যায়। “পচুৱৌ কৌ সুৰকচিত ৰখনে কা এক হি তৰিকা হ্যে - হমেচা উনকে চাথ ৰহনা (পশুধনক সুৰক্ষিত কৰি ৰখাৰ এটাই উপায় আছে, সকলো সময়তে সিহঁতৰ লগত থকা)। কিন্তু কেতিয়াবা এইটোও কামত নাহে,” তেওঁ কয়।

হাৰিয়ানাৰ আৰাৱলী অঞ্চলত পশুপালনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা পৰিয়ালৰ সংখ্যা কমি আহিছে। ইয়াৰ কাৰণ বৰ্ধিত নগৰীকৰণ আৰু পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ পৰা হোৱা তেনেই কম উপাৰ্জন, সিঙে স্বীকাৰ কৰে।

অতীতত অঞ্চলটোত জীৱিকাৰ ঘাই উৎস আছিল পশুপালন, চেতন আগৰৱালাই কয়। এটা দশক পূৰ্বে অঞ্চলটোত এক গৱেষণামূলক অধ্যয়ন চলোৱা চেতন আগৰৱালা চেণ্টাৰ ফৰ ডেভলপমেণ্ট এণ্ড ৰিচাৰ্ছ (চিইডিএআৰ)ৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ ফেল’। “গৰু আৰু ছাগলী পালকসকলে মনগৰ আৰাৱলী পৰ্বতৰ অৰণ্যখনৰ ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্রত কঢ়া নিয়ম কিছুমান ধৰি দিছে। যেনে খৰি আৰু পশুখাদ্য সংগ্ৰহ কৰোঁতে কেৱল পাতল সৰু ঠানিবোৰহে সংগ্ৰহ কৰে, যাতে দীৰ্ঘদিন ধৰি পশুখাদ্যৰ উপলব্ধতা থাকে। বাহিৰা মানুহে তাত আহি পশু চৰোৱা বা পশুখাদ্য সংগ্ৰহত বাধা আছে।”

অৰণ্যখনে পশুধন গোটেই বছৰটো পালিব পৰাকৈ চৰণীয় পথাৰ, ঔষধি উদ্ভিদ, প্ৰাকৃতিক আশ্ৰয় দিয়ে। তাৰ বিনিময়ত গৰখীয়াইও অঞ্চলটোৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰগত ভাৰসাম্য বচাই ৰাখে। পশুচাৰণে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখে, নতুনকৈ পাত-ঠানি ওলোৱাত সহায় কৰে, গুটি আদি বিয়পোৱা কামো কৰে যাতে অৰণ্যখন পুনৰাই ঠন ধৰি উঠে।

“এই ব্যৱস্থাটোত চৰকাৰী মাটিৰ ব্যক্তিগতকৰণ আৰু খনন আৰু ৰিয়েল ইষ্টেটৰ বিস্তাৰে ব্যাঘাত জন্মাইছে,” আগৰৱালাই কয়।

সিঙে ৰেৱাডালৈ ঘূৰি আহে মানে বেলি পশ্চিমে আৰাৱলী পৰ্বতৰ আঁৰত মাৰ গৈছে। ভাগৰুৱা ছাগলীকেইটাও কোনো শব্দ নকৰালৈ তেওঁৰ লগত আহি সোমাইছে। কেৱল ছাগলীৰ গলৰ টিলিঙাবোৰ বাজি আছে।

এবাৰ ঘৰলৈ অহাৰ পিছত তেওঁ ছাগলীকেইটা হিচাপ কৰে। কোনোবাটোৱে ক’ৰবাত আঘাত পাইছে নেকি, সেয়া চায়। পোৱালীবোৰে গাখীৰ খাবলৈ পোৱাটো নিশ্চিত কৰে। এইখিনি কৰা হোৱাৰ পিছত তেওঁ তেনেই সাধাৰণ আহাৰ খায়। ঘেঁহুৰ চাপাটি, সৰিয়হ শাক আৰু এগিলাচ গৰম গাখীৰ।

কাইলৈ তেওঁ আকৌ পাহাৰলৈ যাব। চৰণীয়া পথাৰৰ একেটা বাট অনুসৰণ কৰিব। ছাগলীবোৰক বিশেষ বিশেষ মাতেৰে মাতিব আৰু ছাগলীবোৰে শুনিব। কিন্তু অৰণ্যখন ধীৰে ধীৰে সলনি হৈছে, তেওঁৰ কাম কঠিন হৈ গৈ আছে। সেয়ে তেওঁৰ সেই পৰম্পৰাগত জীৱিকা গ্ৰহণ কৰিবলৈ আগ্ৰহী ডেকাৰ সংখ্যা কমিছে। অৱশ্যে গৰখীয়া আৰু অৰণ্যখনৰ মাজৰ সম্পৰ্কত ব্যাঘাত জন্মিছে যদিও এতিয়াও শতিকাজোৰা সম্পৰ্কৰ জৰী ছিগি যোৱা নাই।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান