ਸਣ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ ਪਲਾਮੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੀ ਤੰਦ?

ਫਗੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਾੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾੜੀ ਨੂੰ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾੜੀ ਉਹਦੀਆਂ ਘਸੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਅੜ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਕੜਕ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਉਹਨੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦਾ ਦੁਪੱਟਾ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾ-ਲਹਿਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਭੂਰੇ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਸਣ (ਕ੍ਰੋਟੇਲੈਰੀਆ ਜੁੰਸੀਆ) ਦਾ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਦਾ ਲੱਛਾ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਇਓਂ ਲਮਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਓਂ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਹੋਵੇ।

ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਨਾਲ਼ ਲਮਕਿਆ ਢੇਰਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਢੇਰਾ ਚਾਰ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਆਮ ਜਿਹਾ ਤਕਲਾ (ਚਰਖੜੀ) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੁੱਕ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿੱਚੋਂ-ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਲਿਪਟੇ ਲੱਛੇ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਰੇਸ਼ੇ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਢੇਰੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੂਤ ਜਿਹੇ ਕੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਢੇਰੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਸੂਤਲੀ ਬਣ ਵਲ਼ਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਦੀਆਂ ਜਾਦੂਈ ਉਂਗਲਾਂ ਮੋਟੇ ਸਣ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਚੀਕਣੇ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਢੇਰੇ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਛੂਹਣ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਹੀ...ਹੀ...ਚੱਲ ਚੱਲ।" ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਤਕਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਫਗੁਨੀ ਮਲ੍ਹਕੜੇ ਜਿਹੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਤਕਲੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਪੇਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਨਜ਼ਰ ਭਟਕੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਕਣਕ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਜਾਣਗੀਆਂ।" 56 ਸਾਲਾ ਫਗੁਨੀ ਦੇਵੀ ਜੋ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਘੜਤਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਨੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੈਰਾਨੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,"ਅਸੀਂ ਚੌਧਰੀ ਇਸੇ ਕਲਾ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ! ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਬੱਚਾ ਇਹ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।"

"ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਬੁਣ ਰਹੀਆਂ ਹੋ?"

ਫਗੁਨੀ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਰਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 60 ਸਾਲਾ ਸਹੇਲੀ ਰੀਤੀ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਹਮਨ ਸੂਤਰੀ ਬਨਾਵਤ ਹੈਂ।” ਉਹਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇੱਕ ਲੱਛਾ ਵਲ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੀੜੀ ਤੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੜਕ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਚਰਾਂਦ ਵੱਲ ਤੁਰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੋਰਾਹੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਰੀਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਚਰ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਗੁਨੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ਼ ਨਾਗਪੁਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਓ।” ਜਿਸ 'ਤੇ ਰੀਤੀ ਦੇਵੀ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੂ [ਠੀਕ ਹੈ]...!”

ਪਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਾਂਵ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਮਲਾਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਚੌਧਰੀ ਉਪਾਧੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ (OBC) ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨਾ ਮੌਸਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲਾਮੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਲਾਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਸਰਵਣ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਲਾਹ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਣ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਾ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਣ (ਕ੍ਰੋਟੇਲੈਰੀਆ ਜੁਨਸੀਆ) ਦੇ ਡੰਠਲਾਂ ਨੂੰ ਭਿਓਂਣ (ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਪਹੁੰਚ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਰੇਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਫਗੁਨੀ ਸੂਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।

“ਅਬ ਗਾਏ ਚਰਾਏ ਜਾਤ ਹੀ, ਤਾ ਖਾਲੀ ਕਹੇ ਬੈਇਠਬਾਈ ਤਾ ਸੂਤਰੀ ਲੇਲੇ ਜਾਤ ਹੀ ਓਨਹੀ ਬਨਾਬ (ਹੁਣ ਜੇ ਡੰਗਰ ਚਰਾਉਣੇ ਹੀ ਨੇ, ਤਾਂ ਵਹਿਲੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੀਏ? ਅਸੀਂ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛੇ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੂਤਰੀ ਲਪੇਟਦੇ ਹਾਂ।” ਘਰ ਤੋਂ ਚਰਾਂਦ ਤੱਕ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਫਗੁਨੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੈਅਬੱਧ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਨਿਕਲ਼ਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਵਗੈਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਸਵੇਰ ਵੇਲ਼ੇ ਜਦ ਤੱਕ ਫਗੁਨੀ ਚਰਾਂਦ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ 3-4 ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਚਰਾਂਦ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਧਾਗੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਗੇ ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਨ, ਬਨ ਤੁਲਸੀ (ਓਸਿਮਮ ਗਰੇਟਿਸਿਮਮ) ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣਨਗੀਆਂ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਲਈ ਘਾਹ ਕੱਟ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਚਰਾਂਦ ਦੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, 45 ਸਾਲਾ ਨਾਰਾਇਣ ਚੌਧਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਗੁਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸਿਓਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"

ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ 10 ਅਤੇ 12 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭਤੀਜੀਆਂ ਚਰਾਂਦ ਵਿੱਚ ਦੌੜਭੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਬੱਚੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਡੱਬਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤੈਅ ਹੀ ਹੈ—ਤਾਜ਼ਾ ਗੋਹਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ। ਜਿਓਂ ਹੀ ਕੋਈ ਗਾਂ ਗੋਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਦੌੜ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੜੇ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਡੱਬੇ ਭਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੀ ਰੂੜ੍ਹੀ (ਢੇਰ) 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਗੋਹਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲ਼ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਹੇ ਨਾਲ਼ ਚਿਪਰੀ, ਯਾਨੀ ਪਾਥੀਆਂ ਪੱਥੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬਾਲ਼ਣ ਹੈ। ਫਗੁਨੀ ਵਰਗੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਈਚਾਰਾਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ, ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰੰਤੂ ਫਗੁਨੀ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕਮਾਈ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਣ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣੀ। ਆਪਣੇ 58 ਸਾਲਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਆਮਬਿਹਾਰੀ ਚੌਧਰੀ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਘਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਲਿਓ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਢੋਅ ਸਕਦੇ। ਫਗੁਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਜੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਵੀ ਢੋਹਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।”

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜਾ ਸਾਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਫਗੁਨੀ ਖਰੀਫ਼ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਸਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਬੀ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋ ਸਾਲ ਸੋਕਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਖ਼ੂਹ ਜਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਹੈ [ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨ] ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ…” ਉਹ ਉਸ ਰੇਸ਼ੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ “ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।”

ਸਣ ਖ਼ਰੀਫ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਫੁੱਲ ਹੀ ਆ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੌਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਗੁਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਜਬ ਪੂਰਾ ਬੀਜ ਪਕ ਜਾਏਗਾ ਨਾ, ਤੋ ਛਨ-ਛਨ ਬਜਤਾ ਹੈ ਪੌਦਾ ਸੂਖਣੇ ਪਰ।” ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਕਟਾਈ ਕਰਕੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਰਬੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਣ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਜਾਂ ਕਣਕ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਝਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗਾ ਨਿਕਲ਼ਦਾ ਹੈ।”

ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਗੁਨੀ ਨੇ ਸਣ ਉਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਣ ਉਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਡੰਠਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੰਠਲਾਂ ਨੂੰ 50-50 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਤਲਾਬ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਡੁਬੋਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਰਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਫਗੁਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਜਦ ਇਹ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਬੀ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਪੜਾ ਧੋਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਉਵੇਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੁਖਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ।”

ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਰੇਸ਼ਾ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਏਕਦਮ ਚਰਕ ਬਗੁਲਾ ਕੇ ਪੰਖ ਜਾਇਸਨ ਸਨ ਕੇ ਰੇਸ਼ਾ ਨਿਕਲਲ ਲਾ” (ਸਣ ਦੇ ਲੱਛੇ 'ਚੋਂ ਰੇਸ਼ਾ ਇਓਂ ਨਿਕਲ਼ਦਾ ਜਿਓਂ ਚਿੱਟੇ ਬਗਲੇ ਦੇ ਖੰਭ ਹੋਣ) ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ,“ਜੇ ਮੈਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਲੱਗਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਬਚੇਗਾ।” ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਚੇਨਈ ਚਲੇ ਗਏ।

“ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਜੋ ਵੀ ਕਮਾਓ, ਠੇਕੇਦਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ 400 ਰੁਪਏ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਦੇ 500 ਰੁਪਏ। ਬਾਜੀ ਕਹੀਂ ਕਾਮ ਪੜ ਗਇਲ ਤਾ, ਮੇਹਰਾਰੂ ਭੀਰ ਖੁਰਹੁਰਾ ਮੇਂ ਬੰਧੇ ਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋਖੇ ਜਾਨਲੀ। (ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਕੋਲ਼ ਪੱਲੂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਨ ਜੋਗੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ) ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕਮਾ ਲਈਏ, ਠੇਕੇਦਾਰ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹੀ ਹਨ।” ਫਗੁਨੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਚਲਾਇਆ।”

ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ਼ਿਆਂ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਫਗੁਨੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠੀ।

''ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ, ਕੀ ਬਹਿ ਕੇ ਰੱਸੀ ਨਹੀਂ ਬੁਣ ਸਕਦੇ?''

ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਅਸੀਂ ਬਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਵੇਖੋ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਘੁਮਾ ਅਤੇ ਰੋਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ।" ਫਗੁਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੇ ਲਗਭਗ 3000 ਵਾਰੀ ਢੇਰਾ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਸੂਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੱਛਾ ਬਣਾਵੇਗੀ।

ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,"ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਢੇਰੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਘੁਮਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਘੁਮਾਵਾਂਗੇ।" ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਗੁੰਦ ਕੇ ਰੱਸੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ 20 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ 100-120 ਰੁਪਏ/ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਵੇਚ ਦਵੇਗੀ।

“ਹੀ..ਚੱਲ ਚੱਲ, ਹੌ…” ਫਗੁਨੀ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਬ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਸਕੇ। ਢਾਈ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਂਦੇ ਲੱਛੇ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਵਧਦਿਆਂ ਉਹ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ ਰੱਸੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਆਜੜੀ ਨੇ ਜੋ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤਦ ਇੱਕ ਗੁੱਛਾ 10-15 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਸੀ।" ਫਗੁਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਲੋਕ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੰਨੇ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਪਰ ਕਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਰਹੇ ਸਣ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਫਗੁਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਸਾਨੂੰ ਸੀਮੇਂਟ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।”

ਡਾਲਟਨਗੰਜ ਦੇ ਤੀਸਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੱਸੀ ਵਪਾਰੀ ਸੁੰਦਰ ਪਾਸਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਣ ਦੀ ਰੱਸੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਹਕ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਖੇਤੀ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵੇਚਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਾਇਲਾਨ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ 60 ਰੁਪਏ/ਕਿਲੋ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਣ ਰੱਸੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਫਗੁਨੀ ਜੋ ਸਣ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 40 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਰੱਸੀ 4000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ,“ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਮੈਂ ਇੰਨੇ ਕੁ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਡ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੈਨਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1000 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। 56 ਸਾਲਾ ਫਗੁਨੀ ਖ਼ੁਦ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿਖੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਰਾਜ ਵ੍ਰਧਾਅਵਸਥਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸੋਧੀ ਗਈ ਉਮਰ ਸੀਮਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਜਬ ਤੱਕ ਸਨ ਹੈ, ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗੇ," ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਮ ਦੇ 4.30 ਵਜੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੈ। "ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਣ ਦੀ ਰੱਸੀ ਦੇ ਕਈ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੰਜੀ ਉਣਨ, ਖ਼ੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਇਹਦਾ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰੱਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇੰਨੀ ਨਰਮ ਵੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਧੌਣ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਮੰਡਪ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਫਗੁਨੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬੂਟੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲ਼ੀ ਜਿਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਪੂਛ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।

"ਰਊਰ ਬਿਆਹ ਹੋ ਗਇਲ?" ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ,"ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਦੂਰ ਲਾੜਾ ਸਣ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।"

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (MMF) ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ