ପଲାମୁରେ ବୁଣା ହେଉଥିବା ଜୀବନ

ତୋଫା ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର ଶାଢ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଛିଡ଼ା ଚପଲରେ ଛନ୍ଦି ନହେବା ପାଇଁ ସେ କୁଞ୍ଚ କରି ଟେକିକି ଅଣ୍ଟା ପାଖେ ଖୋସିଦେଇ ବଳାଗଣ୍ଠି ଉପରକୁ ରଖି ଜାନୁଆରୀ ମାସର କଣ୍ଟକଣ୍ଟିଆ ଶୀତରେ ସେ ଦ୍ରୁତ ପଦପାତରେ ଚାଲିଥିଲେ । ଫଗୁଣୀ ମୁଣ୍ଡରେ ଭିଡ଼ିଥିବା ଗାଢ଼ ଗୋଲାପି ରଙ୍ଗର ସ୍କାର୍ଫ ବେଳେବେଳେ ପବନରେ ଫରଫରଉ ଥିଲା । ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ କିଲେ ସରିକି କୁଣ୍ଡଳାକୃତି ଲୋମହୀନ ହାଲକା ବାଦାମି-ସୁନା ରଙ୍ଗର ଛଣପଟା ତନ୍ତୁ ସତେ ଯେମିତି କୌଣସି ଫେସନ ପରିପାଟି ପରି ଝୁଲି ରହିଥିଲା ।

ସେ ତାଙ୍କ ବାଁ ହାତରେ ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ଚାରି-ଖୁରିଆ ଢେରାରୁ (ଘୂରାରୁ) ଝୁଲିଥିବା ସୂତାକୁ ଧରିଥିଲେ । ଟିକିଏ ଛଡ଼ା ଟିକିଏ ସମୟ ଅନ୍ତରରେ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଥିବା ତନ୍ତୁରୁ ସେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଖିଏ କି ଦିଖିଅ ଟାଣି ନେଇ ସେ ଢେରାକୁ ଘୂରେଇ ଦେଉଥିଲେ, ଓ ତା’ପରେ ତତକ୍ଷଣାତ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଲଗାଇ ତନ୍ତୁକୁ ଛନ୍ଦି ଦେଇ ପତଳା ସୁତୁଲି ବନଉଥିଲେ । ଯାଦୁ କଲା ପରି ଖଦଖଦଡ଼ିଆ ଛଣପଟା ତନ୍ତୁକୁ ତାଙ୍କ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠି ଚକମକିଆ ସୁତୁଲିର ରୂପ ଦେଉଥିଲା, ଯେଉଁ ସୁତୁଲିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଶେଷକୁ ଢେରା ତଳେ ପଡୁଥିଲା । “ହେ... ହେ... ଚଲ, ଚଲ”, ଫଗୁଣୀ ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଗାଈ ଓ ଦୁଇଟି ଛେଳିଙ୍କୁ ତଳୁ ସୁତୁଲିଗୁଡ଼ା ଘୂରାଟିକୁ ଉଠାଇ ଝାଡ଼ିବା ସହ ପୁଣି ଥରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲା ବେଳକୁ କୋମଳ ଡାକ ଦେଉଥିଲେ ।

“ଗୋଟେ ମୂହୁର୍ତ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ଉପରୁ ଆଖି ଉଠିଗଲା ମାନେ ସେମାନେ ସିଧା ଯାଇ ସୋରିଷ କି ଗହମ ଖେତରେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚି ଯିବେ”, ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ବିଡ଼ବିଡ଼େଇ ହେଇ କହନ୍ତି । ୫୬-ବର୍ଷୀୟା ଫଗୁଣୀ ଦେବୀ ଯେଉଁ ଭଳି ସହଜ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଏସବୁ କଥା କରିବା ସହ ଆଗର ରାସ୍ତା ଓ ଛେଳିମାନଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ଓ ସାଙ୍ଗସାଥିଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଆଦି କରନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ମୁଁ ଚକିତ ଓ ଚମତ୍କୃତ ହେବା କଥା ପ୍ରକାଶ କରେ । “ଆମେ ଚୌଧରୀମାନେ ଏହି ଦକ୍ଷତା ସହ ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଉ – ଏହା ଆମେ ଗର୍ଭାଶୟରୁ ଶିଖୁ” । ତାଙ୍କ ସ୍ଵରରେ ରହିଥିବା ଗର୍ବିତ ଭାବକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରେ । “ଏ ଗାଁର ପ୍ରତି ପିଲା ଏହା ଜାଣେ” ।

“କ’ଣ ତିଆରି କରୁଛ?”

“ହମନ ସୂତାରି ବନାୱତ ହୈ [ଆମେ ସୁତୁଲି ବନଉଛୁ]”, କହନ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମହିଳା ୬୦-ବର୍ଷ ବୟସ୍କା ରିତି ଦେବୀ, ଫଗୁଣୀଙ୍କ ସହ ଚାଲୁଥିବା ତାଙ୍କର ସାଙ୍ଗ । ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ରଖିଥାଆନ୍ତି କୁଣ୍ଡଳାକୃତିର ଛଣପଟା ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଉଭୟେ ଅଣଓସାରିଆ ଓ ଜନଶୂନ୍ୟ ଡମ୍ବର ରାସ୍ତାରେ ଚରଗାହ (ଚାରଣ ଭୂମି) ଆଡ଼େ ଚାଲୁଥିଲେ । ରାସ୍ତା ଯେଉଁଠି ଦି ଭାଗ ହେଲା ସେଠାରୁ ରିତି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଛେଳି ଚରୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅଲଗା ବାଟରେ ଗଲେ । “ଦି’ ପହରକୁ ତୋ ଗୋରୁଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ନେଇ ଆସିବୁ”, ଫଗୁଣୀ ଦେବୀ ବଡ଼ ପାଟିରେ ସେମାନଙ୍କ ଦେଶୀ ନାଗପୁରୀ ଉପଭାଷାରେ କହିଲେ । “ହୁ [ହଉ]...!”, ରିତି ଦେବୀ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଜବାବ ଦେଲେ ।

ମଲ୍ଲା ଗୋଷ୍ଠୀର ପଲାମୁ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବରାଅଁ ଗାଁର ଏ ଦୁଇଜଣ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ ଅଧିକାଂଶତଃ ଚୌଧରୀ ସାଙ୍ଗିଆ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ । ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କୃଷି, ମାଛ ଧରିବା ଓ ତତସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କରନ୍ତି । ତେବେ ମାଛ ଧରିବା ଏକ ସାମୟିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପଲାମୁରେ ସେମାନଙ୍କ ଗାଁ ଓ ଆଖପାଖ ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜପୁତଙ୍କ ପରି ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ମାଲିକାନାରେ ରହିଛି । ଅର୍ଥାତ ମଲ୍ଲା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପୋଖରୀରୁ ମାଛ ଧରିବାକୁ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର । କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ଛଣପଟା ଗୁଳ୍ମ ମଧ୍ୟ ଚାଷ କରନ୍ତି । ତେବେ ଛଣପଟା (କ୍ରୋଟାଲାରିଆ ଜୁନସିଆ) ଚାଷ କରିବା ପରେ ତା’ର ବିଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଖରୀ ପାଣିରେ ବତୁରାଇବାରେ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନାହିଁ । ଏହାର ତନ୍ତୁକୁ ହିଁ ଫଗୁଣୀ ସୂତାରି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

“ଅବ ଗୟେ ଚାରାୟେ ଜତ ହି, ତ ଖାଲି କାହେ ବୈଠବାୟି, ତ ସୂତାରି ଲେଲେ ଜତ ହି ଓହ୍ନି ବନାବ [ଏବେ ଯେହେତୁ ଆମେ ଗୋରୁ ଚରେଇବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଖାଲିରେ କାହିଁକି ବସିବୁ? ତେଣୁ ଆମେ ସାଙ୍ଗରେ ତନ୍ତୁ ନେଇଆସୁଛୁ ଓ ଏଠାରେ ସୂତାରି ତିଆରି କରୁଛୁ]” । ଫଗୁଣୀଙ୍କ ଘରଠାରୁ ଚାରଣଭୂଇଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୫ କି. ମି. ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିକି ଯାଉଥିବା ବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଳରେ ଚାଲୁଥିବା ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥରେ ହେଲେ ବି ଅଟକେ ନାହିଁ । ସବୁଦିନ ପରି ସେ ସକାଳ ଚାରିଟାରୁ ଉଠିଲେଣି ଓ ଗୋରୁଙ୍କୁ ଚରେଇବା ପାଇଁ ବାହାରିବା ପୂର୍ବରୁ ରାନ୍ଧିବା ଓ ଧୁଆଧୋଇ କରିବା ପରି ଘରର ସବୁ କାମ କରିଦେଇ ସାରିଛନ୍ତି ।

ଫଗୁଣୀ ଚରାଭୂଇଁରେ ପହଞ୍ଚିଲା ବେଳକୁ ଗାଁର ୩-୪ ଜଣ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଛନ୍ତି । ସେ ପଡ଼ିଆର ଗୋଟେ ପଟକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଖି ଗୋଟେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦଉଡ଼ି ଉପରେ ତ ଅନ୍ୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୋରୁଙ୍କ ଉପରେ ବୁଲି ଆସୁଛି । ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଅନ୍ୟ କେତେଜଣ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ ନଇଁ ପଡ଼ି ଏକ ପ୍ରକାରର ସ୍ଥାନୀୟ ଶୁଖିଲା ଗୁଳ୍ମ ବନ ତୁଳସୀ (ଓସିମମ ଗ୍ରାଟିସିସମ) ଡାଙ୍ଗକୁ ସେମାନଙ୍କ ଖାଲି ହାତରେ ଝାଡୁଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଜାଳେଣି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହେବ । ଅନ୍ୟମାନେ ଛେଳିଙ୍କ ପାଇଁ ଘରକୁ ନେବାକୁ ଘାସ କାଟି ଏକାଠି କରୁଛନ୍ତି ।

ବିଲ ହିଡ଼ରେ ଟେକି ହେଇ ବସିଛନ୍ତି ୪୫-ବର୍ଷୀୟ ନାରାୟଣ ଚଉଧାରୀ, ଗାଁର ଜଣେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଶ୍ରମିକ । ଯେଉଁଦିନ କୌଣସି ଇଟା-ସିମେଣ୍ଟ ଯୋଡ଼େଇ କାମ ନଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୋରୁଙ୍କୁ ଚରେଇବାକୁ ଆସନ୍ତି । “ସେ ଆମ ଗାଁର ଲୋକ, ମୋ ଶଶୁରଙ୍କ ଆଡୁ ସମ୍ପର୍କୀୟ”, କହନ୍ତି ଫଗୁଣୀ ।

ଦଶ ଓ ବାର ବର୍ଷ ବୟସର ନାରାୟଣଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ଝିଆରୀ ହାତରେ ଗୋଟେ ଗୋଟେ ରସର ଛୋଟ ଥାଳିଆ ଧରି ପଡ଼ିଆରେ ଚାରିଆଡ଼େ ଦଉଡୁଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ କାମ ଅତି ସରଳ – ତାଜା ଗୋବର ସଂଗ୍ରହ କରିବା । ଗାଈଟିଏ ଗୋବର ଦେବା ମାତ୍ରେ ପିଲାମାନେ ସେଠାକୁ ଧାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଖାଲି ହାତରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଉଠେଇ ଆଣି ଥାଳିଆରେ ରଖନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଥାଳିଆ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଓଜନିଆ ହେଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଯାଇ ପାଖରେ ଥିବା ଗୋବର ଖାତରେ ଢାଳି ଦେଇ ପୁଣି ଅଧିକ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଧାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସେହି ଗୋବରରେ ଚିପାରି – ଘଷି ତିଆରି କରାଯାଏ, ଯାହାକି ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀର ରାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଜାଳେଣି ରୂପେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଫଗୁଣୀଙ୍କ ପରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟର କଷାଘାତରେ ସନ୍ତୁଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକରେ ଏଭଳି କାମ ସହ ପାଣି ଆଣିବା, ସଫାସଫି କରିବା, ଧୋଇବା ଓ ଗୋରୁଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ପରି କାମ କରିବା ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କ ଭାଗରେ ଥାଏ ।

କିନ୍ତୁ ଫଗୁଣୀଙ୍କ ଉପରେ ବହୁତ ଅଧିକ ଚାପ । ଘରର ସବୁ କାମ କରିବା ପରେ ପରିବାର ଚଳେଇବାକୁ ସେ ରୋଜଗାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ଅର୍ଥାତ, ତାଙ୍କର ତିନି ଏକର ଜମିରେ ଚାଷ କରିବା ଓ ଛଣପଟ ତନ୍ତୁରେ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବା । “ଘର ଚଳେଇବା ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ମୁଁ କରେ । କୋଉଠିକୁ ଯାଇ କିଛି କରିବା କିମ୍ବା ରୋଜଗାର କରିବା ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର (ସ୍ଵାମୀଙ୍କର) ନାହିଁ”, ୫୮-ବର୍ଷୀୟ ଶ୍ୟାମବିହାରୀ ଚଉଧାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ସେ କହନ୍ତି । ସେ ବହୁ ବର୍ଷ ତଳେ ପୋଲିଓ ଦ୍ଵାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ (ଫଗୁଣୀଙ୍କ) ଉପରେ ଥିବା ଚାପକୁ ହାଲୁକା କରିବାକୁ ସେ ଅକ୍ଷମ । “ଏପରିକି ଯଦି ବସ୍ତାଏ ଶସ୍ୟ ଉଠେଇବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ତାହା ମୋତେ କରିବାକୁ ହେବ”, କହନ୍ତି ଫଗୁଣୀ ।

କିନ୍ତୁ ଲଗାତାର ଭାବେ ଏବର୍ଷ ତୃତୀୟ ଥର ପାଇଁ ଜମିରେ କିଛି ଫସଲ ହେଇନାହିଁ । ଖରିଫ ଋତୁରେ ଫଗୁଣୀ ଆଗରୁ ଧାନ ଓ ଛଣପଟ ଚାଷ କରୁଥିଲେ ଓ ରବି ଋତୁରେ ଗହମ କରୁଥିଲେ । “ଏ ବର୍ଷ ବି ଆମେ ଜମିରେ କିଛି ଚାଷ କରିନାହୁଁ । ଦୁଇ ବର୍ଷ ମରୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲା, ଓ ଏବର୍ଷ ଜମିରେ ପାଣି ରହିଲା ନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି । “ଆମ ଜମି ଉଚ୍ଚ ଭୂଇଁରେ ଅଛି ଓ ଆମର କୂଅ କି ନଳକୂଅ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଛି (ଅଧିକାଂଶତଃ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର କୃଷକଙ୍କର) ସେମାନେ ଚାଷ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି । ଏହା...”, ସେ କାମ କରୁଥିବା ତନ୍ତୁ ଆଡ଼କୁ ଦେଖାଇ “ହେଉଛି ତିନି ବର୍ଷ ତଳର”, ସେ ଜଣାନ୍ତି ।

ଛଣପଟ ହେଉଛି ଖରିଫ ଫସଲ, ଧାନ ପୂର୍ବରୁ ରୁଆଯାଏ । ଏହାକୁ ଦୁଇଥର ଅମଳ କରାଯାଇ ପାରିବ: ଅକ୍ଟୋବରରେ ଯେତେବେଳେ ଫସଲରେ ଫୁଲ ଆସିଯାଏ, ପୁରା ପାକଳ ହେଇ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତନ୍ତୁ ହୋଇଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ମାର୍ଚ୍ଚରେ ଯେତେବେଳେ ଗୁଳ୍ମ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଥାଏ ଓ ମଞ୍ଜି ପାକଳ ଯାଇଥାଏ । “ଯବ୍‌ ପୁରା ବୀଜ ପକ ଯାଏଗା ନା, ତୋ ଛନ୍‌ ଛନ୍‌ ବଜତା ହୈ ପୌଧା ଶୁଖନେ ପର [ଯେତେବେଳେ ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ପୁରା ପାକଳ ହୋଇଯାଏ, ଗଛ ଶୁଖିଲା ପରେ ସେଥିରୁ ଛଣ ଛଣ ଶବ୍ଦ ଶୁଭେ]”, କହନ୍ତି ଫଗୁଣୀ । ଅବଶ୍ୟ ସେ ମାର୍ଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବେନି । ସେ ଅକ୍ଟୋବରରେ ଅମଳ କରି ରବି ଫସଲ ପାଇଁ ଜମିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ । ଛଣପଟ ପ୍ରାକୃତିକ ସାର ପରି ମଧ୍ୟ କାମ କରେ । “ଯଦି ତୁମେ ସେହି ଜମିରେ ଧାନ କିମ୍ବା ଗହମ ଚାଷ କରିବ, ତେବେ ଅମଳ ବଢ଼ିଆ ହେବ”, ସେ କହନ୍ତି ।

ଅବଶ୍ୟ ଫଗୁଣୀ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତିନି ବର୍ଷ ତଳେ ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲା ପରେ ଛଣପଟ ଚାଷ କରିବା ବନ୍ଦ କରି ଦେଇଛନ୍ତି । “ଛଣପଟ ଚାଷ କରିବାରେ ଯେତିକି କଷ୍ଟକର କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚାଷରେ ସେତିକି କରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ”, ଫଗୁଣୀ କହନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ, ଫସଲକୁ କାଟି ତାକୁ ଶୁଖେଇବା ପାଇଁ ଜମିରେ କିଛି ଦିନ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ । ଶୁଖିଗଲା ପରେ ଗଛ ପବର ଅଗକୁ କାଟି ଦିଆଯାଏ ଓ ସେଗୁଡିକୁ ପଚାଶଟି କରି ଏକାଠି ବାନ୍ଧି ଗୋଚ୍ଛା କରିଦିଆଯାଏ । ସେହି ଗୋଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ତା’ପରେ ପାଖରେ ଥିବା ଗାଁ ପୋଖରୀକୁ ନେଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନରମ ହେବା ପାଇଁ ପାଣିରେ ୪ରୁ ଛ’ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବତୁରାଯାଏ । “ଥରେ ନରମ ହେଇଗଲା ପରେ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଡ଼ାଉ – ଯେମିତି ଜଣେ ଧୋବା ତୁଠରେ କପଡ଼ାକୁ ପଥରରେ ବାଡ଼ାଏ । ଆମ ହାତ ବିନ୍ଧିବା ଆରମ୍ଭ ହେଇଯାଏ”, ଫଗୁଣୀ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ।

ସେସବୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାମ କରିସାରିବା ପରେ, ତନ୍ତୁ ଭିଡ଼ାଯାଏ । “ଏକଦମ ଚରକ ବଗୁଲା କେ ପଂକ ଜେଇସନ ସନ କେ ରେଷା ନିକଲାଲା [ବଗର ପର ପରି ଧଳା ସନ୍‌ ହେମ୍ପର (ଛଣପଟର) ତନ୍ତୁ ବାହାରି ଆସେ]”, ସେ କହନ୍ତି । ଏବେ ଏସବୁ କାମ ତାଙ୍କୁ ଏକା କରିବାକୁ ପଡୁଛି । “ମୁଁ ଯଦି ଶ୍ରମିକ ଲଗେଇବି ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ବଳକା ରହିବ?”, ସେ ପଚାରନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜମି କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତା’ପରେ ସେମାନେ ବାହା ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପରିବାର ହେଲା ଓ କେବଳ ଚାଷରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦାନା ଦେବା ଅସମ୍ଭବ ହେଲା । ତିନି ବର୍ଷ ତଳେ ତିରିଶରୁ ଅଧିକ ବୟସ ହେଲାପରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ଚେନ୍ନାଇକୁ ଚାଲିଗଲେ ।

“କିନ୍ତୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠୁ ବି କିଛି ଅର୍ଥ ମିଳେ ନାହିଁ । ତୁମେ ଯାହା ରୋଜଗାର କରୁଛ ତାକୁ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର ନେଇଯାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ କେତେବେଳେ ୪୦୦ ଟଙ୍କା ତ ଆଉ କେତେବେଳେ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ପଠାନ୍ତି । ବାଜି କାହିଁ କାମ ପଡ଼ ଗଇଲ ତ, ମେହରାରୁ ଭିର ଖୁରହୁରା ମେ ବନ୍ଧେ ଭର ନହି ହୋଖେ ଜନାଲି [ଏପରିକି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଅତି ଦରକାର ବେଳେ କାମରେ ଲଗେଇବାକୁ ଶାଢ଼ି ପଲୁ ମୁହଁରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବାକୁ ଟଙ୍କା ନଥାଏ] । ସେମାନେ ଯେତେ ଅଧିକା ରୋଜଗାର କରନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି, କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର ତାହା ଆମଠୁ ଲୁଟି ନିଏ”, ଫଗୁଣୀ ରାଗ ତମତମ ହେଇ ଲକଡାଉନ ପୂର୍ବ ସମୟ କଥା ମନେ ପକାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର ଛ’ ମାସର ମଜୁରି ଦେଇ ନଥିଲା । “କେମିତି ନା କେମିତି କରଜ କରି ମତେ ଘର ଚଳେଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା”, ସେ କହନ୍ତି ।

ସେ ଘର ଛାଡ଼ି ଆସିବାର ତିନି ଘଣ୍ଟା ହେଲାଣି, ଓ ଫଗୁଣୀ ଏହା ଭିତରେ ଥରେ ମଧ୍ୟ ବସି ନାହାନ୍ତି ।

“ତୁମେ ଏତେ ସମୟ ଧରି ଠିଆହୋଇ ରହିଲଣି, ତୁମେ କ’ଣ ବସିରହି ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରି ପାରିବ ନାହିଁ?”

ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଯାଇ ସେ ଅଧା ନଇଁ ବସୁଛନ୍ତି କେବଳ ଆମକୁ ଦେଖେଇବାକୁ ଯେ ସେମିତି କରିବା କେତେ କଷ୍ଟକର । “ଆମେ ସେମିତି କରି ପାରିବୁ । କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ଠିଆ ହେଇ ରହିଲେ ମୁଁ ଘୂରେଇବା ଓ ଗୁଡ଼େଇବା ଏକାଠି କରି ପାରୁଛି, ଯାହା ମୋତେ ଅଧିକ ଲମ୍ବା ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି” । ଯେତେବେଳେ ଫଗୁଣୀ ଏମିତି ଆଠ ଘଣ୍ଟା ଠିଆ ହୋଇ ରହି ଢେରାକୁ ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ ଥର ଘୂରାନ୍ତି, ସେ ଏକ କେଜି ସୂତାରି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସୂତା ତିଆରି କରି ସାରିଥାନ୍ତି । ତେବେ କାମ ଏବେ ସୁଦ୍ଧା ଅଧା ହୋଇଥାଏ । ପରେ ସେ ପୁଣି ସମାନ ଭାବରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବିଡ଼ାରୁ ସୁତୁଲି ତିଆରି କରିବେ ।

“ଏବେ ମୁଁ ଢେରାକୁ ଡାହାଣକୁ (କ୍ଲକୱାଇଜ) ଘୂରାଉଛି । ଦ୍ଵିତୀୟ ଥର ମୁଁ ବାମକୁ (ଆଣ୍ଟିକ୍ଲକୱାଇଜ) ଘୂରାଇବି”, ସେ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି । ତା’ ପରେ ଦୁଇଟି ଯାକ ଖିଅ ଏକାଠି ଛନ୍ଦି ହେଇ ଗୋଟିଏ ଦଉଡ଼ିରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ତାଙ୍କର ୨୦ ଘଣ୍ଟାର ପରିଶ୍ରମରେ ସେ ଯେତିକି ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବେ ତାକୁ ୧୦୦ରୁ ୧୨୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକିବେ – ବଜାରରେ ସେ କିଲୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ।

“ହେଇ.. ଚଲ ଚଲ, ହାଉ...”, ଫଗୁଣୀ ଗୋରୁଗୋଠକୁ ପୋଖରୀ ଆଡ଼କୁ ଅଡ଼େଇ ନେଉଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚାରଣଭୂମିକୁ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ପିଆଇବାକୁ । ଏବେ ଅପରାହ୍ଣ ୨.୩୦ ଓ ସେଦିନ ପାଇଁ ସେ ଘରୁ ଆଣିଥିବା ତନ୍ତୁ କାମ ସାରିଦେଲେଣି । ଉଚ୍ଚ ଭୁମି ଆଡ଼କୁ ସେ ଚାଲି ଚାଲି ଗଲା ବେଳକୁ ଗୁଡ଼ା ହେଇଥିବା ଦଉଡ଼ି ସେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଛନ୍ତି ।

“ଆସ, ସେଠାରେ ଗାଁର ଅନ୍ୟ ଚରାଳିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦଉଡ଼ି କରନ୍ତି”, ମୋ ଆଡ଼କୁ ବୁଲିପଡ଼ି ସେ କହନ୍ତି । “ମୁଁ ମୋ ପିଲାବେଳୁ ଦଉଡ଼ି ବନେଇ ଆସୁଛି, ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବିଡ଼ା ୧୦-୧୫ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହେଉଥିଲା”, ଫଗୁଣୀ ଜଣାନ୍ତି । “ଏକଦା ଏପରି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ସାରା ଗାଁ ଲୋକେ ଛଣପଟ ଚାଷ କରୁଥିଲେ । ତୁମେ ଯଦି ଦିୱାଲି ବେଳକୁ ଆସିଥାନ୍ତ, ତେବେ ତୁମେ ଦେଖିଥାନ୍ତ ଯେ ସମସ୍ତେ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖେ ସମୟ ନଥାଏ । ଛୁଆଙ୍କଠାରୁ ବୁଢାବୁଢୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଏ କାମ କରୁଥିଲେ” ।

କିନ୍ତୁ ଏକଦା ଲାଭଜନକ ଛଣପଟ ଏବେ ଆଉ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏକାଧିକ ଗ୍ରାମବାସୀ ସିନ୍ଥେଟିକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବାରେ ଲାଗିଗଲେଣି । “ବିକ୍ରି ସମୟ ଆସିଲେ ଆମେ ସିମେଣ୍ଟ ବସ୍ତା ଆଣୁ, ତାକୁ ଫିଟେଇ ଦେଇ ଆମେ ଦଉଡ଼ି ବନାଉ”, ଫଗୁଣୀ କହନ୍ତି ।

“ସାତ ବର୍ଷ ତଳେ ଛଣପଟ ଦଉଡ଼ି କିଣିବା ପାଇଁ ବଜାରରେ ବହୁତ ଅଧିକ ଗ୍ରାହକ ଥିଲେ । ଏବେ କିନ୍ତୁ ଚାଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଚାଷ କରିବା ପ୍ରାୟ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେଣି । କେବେ କେବେ ଜଣେ କି ଦି’ଜଣ ଚାଷୀ ମୋଟେ ୪-୫ କିଲୋ ନେଇକି ଆସୁଛନ୍ତି । ସିନ୍ଥେଟିକ ନାଇଲନ ଦଉଡ଼ି ଯାହା କିଲୋ ପ୍ରତି ମାତ୍ର ୬୦ ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛି ଓ ତାହା ଛଣପଟ ଦଉଡ଼ିର ବଜାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଇଛି”, କହନ୍ତି ସୁନ୍ଦର ପାଶୱାନ, ଡାଲଟନଗଞ୍ଜର ଜଣେ ତୃତୀୟ ପିଢ଼ିର ଦଉଡ଼ି ବ୍ୟବସାୟୀ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସିନ୍ଥେଟିକ ଦଉଡ଼ି କରୁଛନ୍ତି ସେଥିରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଟଙ୍କା ବି ନାହିଁ, ଏବେ ବି ଛଣପଟ ଦଉଡ଼ି କରୁଥିବା ଫଗୁଣୀ କହନ୍ତି ।

ଗତ ବର୍ଷ ସେ ୪୦ କିଲୋ ଦଉଡ଼ିକୁ ୪,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକିଥିଲେ । “ତୁମେ ମତେ କୁହ, ସେତିକି ଟଙ୍କାରେ ମୁଁ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ପେଟକୁ ପୁରେଇ ପାରିବି କି?”, ସେ ପଚାରନ୍ତି । ଏହି ରୋଜଗାର ଛଡ଼ା କେବଳ ଅନ୍ୟ ରୋଜଗାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ପେନସନ ଯୋଜନାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ମାସିକ ୧,୦୦୦ ଭତ୍ତା । ଫଗୁଣୀ ନିଜେ ଏବେ ୫୬ ବର୍ଷ ବୟସର ହୋଇ ଯାଇଥିବାରୁ ସେ ଏବେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ବୟସ ସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପେନସନ ଯୋଜନାରେ ଭତ୍ତା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଗଲେଣି । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନାଁ ଏହି ଯୋଜନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ । “ଜବତକ ସନ୍ ହି, କର ରହେ ହୈ, ନହିତୋ ନହି କରେଙ୍ଗେ [ଯେବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଣପଟ ରହିଥିବ ମୁଁ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି କରିବି, ଯଦି ନରହିବ, କରିବିନି]”, ଆଶା ହରେଇବା ଭଳି ସ୍ଵରରେ ସେ କହନ୍ତି ।

ଏବେ ଅପରାହ୍ଣ ୪.୩୦, ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ଗୋରୁଗୋଠକୁ ସାଙ୍ଗରେ ଧରି ସେମାନେ ଘରମୁହାଁ ଯାଉଛନ୍ତି । “ଗାଁରେ ଆମର ଛଣପଟ ଦଉଡ଼ିକୁ ବହୁତ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଖଟିଆ [ଚାରପୋଇ] ତିଆରି କରିବାକୁ, କୂଅରୁ ପାଣି କାଢ଼ିବାକୁ କିମ୍ବା ପୋଷାଜୀବଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ଦଉଡ଼ି ବହୁତ ଟାଣ ହୋଇଥିଲେ ବି ନରମ ହୋଇଥିବାରୁ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ବେକକୁ କାଟେ ନାହିଁ । ତା’ ଛଡ଼ା ଛଣପଟକୁ ଆମେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମାନୁ ଓ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ବିବାହ ମଣ୍ଡପ ସଜେଇବାରେ ଆମେ ତାକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁ” । ଫଗୁଣୀ ତାଙ୍କ ପାର୍ଥିବ ପୃଥିବୀକୁ ରୂପ ଦେଇଥିବା ଏହି ଗୁଳ୍ମର ନାନାଦି ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ କହିଲା ବେଳେ ଦଳର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପଛେପଛେ ଚାଲୁଥାନ୍ତି । ପଛରେ ଯେମିତି ରହି ନଯିବା ପାଇଁ ସେ ହାଲକା ଭାବେ ଛୋଟ ବାଛୁରୀଟିର ଲାଙ୍ଗୁଡ଼କୁ ହାତରେ ଧରିଥାନ୍ତି ।

“ରାଉର ବିହା ହୋଇ ଗଇଲ [ତୁମେ ବାହା ହେଇଛ]?” ସେ ବୁଲି ପଡ଼ି ଆଖିରେ ସାମାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟାମି ଭରିରଖି ପଚାରନ୍ତି । “ନା”, ମୁଁ ଜବାବ ଦେଲି । “ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ବାହା ହେବ, ତୁମର ବର ତୁମ ମୁଣ୍ଡରେ ଛଣପଟରେ ସିନ୍ଦୁର ଲଗେଇବାକୁ ପଡ଼ିବ”, ହସି ହସି ସେ କହନ୍ତି ।

ଏହି ଲେଖାଟିକୁ ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଫେଲୋସିପ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍