ಬದುಕಿನ ದಾರಿ ತೋರಿಸುವ ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗ

ಫಗುಣಿ ದೇವಿ ತಾನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ ಗಾಢ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಸೀರೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸವೆದ ಚಪ್ಪಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಎತ್ತಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದರು. ಜನವರಿ ತಿಂಗಳ ಕಡು ಚಳಿಯ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಪಟಪಟನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಿವಿಗೆ ಗಾಳಿ ಹೋಗದಂತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಸ್ಕಾರ್ಫ್‌ ಆಗಾಗ ಗಾಳಿಗೆ ಹಾರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಹೆಗಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ತಿಳಿಗಂದು ಬಣ್ಣದ ಸೆಣಬಿನ (Crotalaria juncea) ನಾರಿನ ಸುರುಳಿ ಯಾವುದೋ ಫ್ಯಾಷನ್‌ ಬ್ಯಾಗಿನಂತೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು.

ಅವರ ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ದಾರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲಾದ 'ಧೇರಾ' – ಅಂದರೆ, ಕೊಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಮೊಳೆಗಳ ಸರಳ ಮರದ ನೂಲುವ ಸಾಧನ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆಗಾಗ ಅವರು ತನ್ನ ಬಲಗೈಯಿಂದ ನಾರಿನ ಕಂತೆಯಿಂದ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ನಾರುಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಧೇರಾಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಸುತ್ತಿ, ನಂತರ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಆ ನಾರನ್ನು ತೆಳುವಾದ ಹಗ್ಗವನ್ನಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ, ಅವರ ಬೆರಳುಗಳು ಒರಟಾದ ಸೆಣಬಿನ ನಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಳೆಯುವ, ನಯವಾದ ಎಳೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಧೇರಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಗುವವರೆಗೆ ಆ ಎಳೆ ಉದ್ದವಾಗುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. "ಹೀ... ಹೀ... ಚಲ್ ಚಲ್, [ಏ... ಏ... ಬಾ, ಬಾ]" ಎಂದು ಫಗುಣಿ ತನ್ನ ಮೂರು ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಆಡುಗಳಿಗೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ, ನೆಲದಿಂದ ನೂಲುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಆ ತೆಳುವಾದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಅದರ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಮತ್ತೆ ನೂಲುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

"ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅವುಗಳತ್ತ ನೋಡದಿದ್ದರೆ ಸಾಕು ನೇರ ಸಾಸಿವೆ ಅಥವಾ ಗೋಧಿಯ ಹೊಲಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಅವರು ತನಗೇ ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. 56 ವರ್ಷದ ಫಗುಣಿ ದೇವಿ ತನ್ನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸೊಗಸಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಲೀಸಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಆಡುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡುತ್ತಾ, ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತೆಯರೊಂದಿಗೆ ಹರಟುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿ ನಾನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದೆ. "ನಾವು ಚೌಧುರಿಗಳು ಈ ಕೌಶಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಪಡೆದಿರುತ್ತೇವೆ. ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಕಲಿತಿರುತ್ತೇವೆ. ಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿ ಮಗುವಿಗೂ ಇದು ಗೊತ್ತು" ಎಂದ ಅವರ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಯಿತ್ತು.

“ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ?”

“ಹಮನ್‌ ಸುತರಿ ಬನಾವಟ್‌ ಹೈ [ನಾವು ಸುತ್ಲಿ ಹಗ್ಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದರು 60 ವರ್ಷದ ರಿತಿ ದೇವಿ. ಇವರು ಫಗುಣಿ ದೇವಿಯವರ ಗೆಳತಿ. ಸದಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತನ್ನ ಬಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಾರಿನ ಸುರಳಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಿರಿದಾದ ನಿರ್ಜನ ಡಾಂಬರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಚರಗಾ (ಮೇಯಿಸುವ ಸ್ಥಳ) ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ನಡೆದ ನಂತರ ಇಬ್ಬರ ದಾರಿ ಬೇರೆಯಾಯಿತು. ರಿತಿ ತನ್ನ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ರಸ್ತೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಗೆ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟರು. “ಮಧ್ಯಾಹನದ ನಂತರ ನಿನ್ನ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಇತ್ತ ಹೊಡೆದಹುಕೊಂಡು ಬಾ” ಎಂದು ಫಗುಣಿ ದೇವಿ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಾದ ನಾಗಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. “ಹೋ [ಸರಿ]” ಎಂದು ರಿತಿ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು.

ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾರಾಂವ್‌ ಗ್ರಾಮದ ಈ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಈ ಸಮುದಾಯದವರು ತಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಚೌಧುರಿ ಎನ್ನುವ ಬಿರುದನ್ನು ಸಹ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಡಿ (ಒಬಿಸಿ) ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮುದಾಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕೃಷಿ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಎನ್ನುವುದು ಹಂಗಾಮಿ ಉದ್ಯೋಗ. ಜೊತೆಗೆ ಪಲಮಾವಿನಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಊರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರುಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆರೆಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ರಜಪೂತರಂತಹ ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ಗುಂಪುಗಳ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿವೆ. ಮಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದರೆ ಕೆರೆಯ ಮಾಲಿಕರಿಗೆ ಹಣ ನೀಡಬೇಕು. ಈ ಸಮುದಾಯವು ಸೆಣಬಿನ (Crotalaria juncea) ಬೆಳೆಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕಟಾವು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅದರ ನಾರು ತೆಗೆಯಲು ನೀರಿ ನೆನಿಸಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನೆನೆಸಿದ ನಂತರ ಅದರಿಂದ ನಾರು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಸುತರಿ ಹಗ್ಗ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

“ಅಬ್ ಗಾಯೇ ಚರಾಯೇ ಜಾತ್ ಹೀ, ತ ಖಾಲಿ ಕಾಹೆ ಬೈಠ್‌ಬಾಯಿ, ತ ಸುತರಿ ಲೇಲೆ ಜಾತ್ ಹೀ ಓನ್ಹೀ ಬನಬ್ [ಈಗ ದನಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದ ಮೇಲೆ, ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಹೀಗಾಗಿ ನಾವು ನಾರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಇಲ್ಲೇ 'ಸುತರಿ' ತಯಾರಿಸುತ್ತೇವೆ]” ಫಗುಣಿಯವರ ಮನೆಯಿಂದ ದನ ಮೇಯಿಸುವ ಸ್ಥಳದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 5 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ನಡಿಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅವರ ಬೆರಳುಗಳ ಲಯಬದ್ಧ ಚಲನೆಯು ಒಮ್ಮೆಯೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಎಂದಿನಂತೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗೆ ಎದ್ದು, ದನಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ಅಡುಗೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಮನೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸುಮಾರು ಮಧ್ಯಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಫಗುಣಿಯವರು ದನ ಮೇಯಿಸುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಊರಿನ ಇತರ ಮೂವರು-ನಾಲ್ವರು ಮಹಿಳೆಯರು ಈಗಾಗಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ್ದರು. ಅವರು ಮೈದಾನದ ಒಂದು ಮೂಲೆಯನ್ನು ಸೇರಿ, ಹಗ್ಗವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಂದು ನಿಮಿಷ ದಾರದ ಮೇಲೆ, ಮರುಕ್ಷಣ ದನಕರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಬಾಗಿಕೊಂಡು, ಸ್ಥಳೀಯ ಕಳೆಗಿಡವಾದ 'ಬನ ತುಳಸಿ' (Ocimum gratissimum) ಯ ಒಣಗಿದ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಬರಿಗೈಯಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಾ ಕಿತ್ತು ಹಾಕುವಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವುಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಂಜೆಗೆ ಸೌದೆಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಆಡುಗಳಿಗೆ ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಹೊಲದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಯ ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾದ 45 ವರ್ಷದ ನಾರಾಯಣ್ ಚೌಧರಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಕಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಹ ತಮ್ಮ ದನಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. "ಅವರು ನಮ್ಮೂರಿನವರು, ನನ್ನ ಗಂಡನ ಸಂಬಂಧಿಕರು" ಎಂದು ಫಗುಣಿ ಹೇಳಿದರು.

ನಾರಾಯಣ ಅವರ 10 ಮತ್ತು 12 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರ ಸೊಸೆಯರು, ತಲಾ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಂ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೈದಾನದ ಸುತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕೆಲಸ ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಿದೆ—ಅದು ತಾಜಾ ಸಗಣಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು. ಹಸು ಸಗಣಿ ಹಾಕಿದ ತಕ್ಷಣ, ಮಕ್ಕಳು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಬರಿಗೈಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ತುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅವರು ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ರಾಶಿ ಹಾಕಿ, ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಗಣಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಅವಸರದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾರೆ.

ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಈ ಸಗಣಿಯನ್ನು 'ಚಿಪರಿ' – ಅಂದರೆ ಬೆರಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಟ್ಟಿ ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆರಣಿಗಳು ಈ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಡುಗೆ ಇಂಧನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಫಗುಣಿಯವರಂತಹ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ನೀರು ತರುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವುದು, ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದನಕರುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಕೆಲಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೇ ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಫಗುನಿ ದೇವಿಯವರ ಕಷ್ಟದ ಹೊರೆ ಭಾರವಾದದ್ದು. ಎಲ್ಲ ಮನೆಗೆಲಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೂರು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗು ಹಗ್ಗ ಹೊಸೆಯುವುದು ಸಂಸಾರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ. “ಮನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ನಡೆದಾಡುವ ಅಥವಾ ಸಂಪಾದಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ” ಎಂದುಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿ 58 ವರ್ಷದ ಶ್ಯಾಂಬಿಹಾರಿ ಚೌಧರಿ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪೋಲಿಯೊಗೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. “ಧಾನ್ಯಗಳ ಚೀಲಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನಾನೇ ಹೋಗಬೇಕು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಫಗುನಿ.

ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಫಸಲನ್ನು ನೋಡಿ ಮೂರು ವರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಫಗುಣಿ ದೇವಿ ಖಾರಿಫ್‌ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ಹಾಗೂ ಸೆಣಬು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. "ಈ ವರ್ಷವೂ ನಮಗೆ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎರಡು ವರ್ಷ ಬರಗಾಲ ಬಂದಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಷ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಗದ್ದೆ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಬಾವಿಯಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಕೊಳವೆಬಾವಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು [ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ರೈತರು] ಕೃಷಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು..." ಎಂದು ಅವರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನಾರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, "ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಇಳುವರಿ," ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

ಸೆಣಬು ಖಾರಿಫ್‌ ಬೆಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭತ್ತಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಬಿತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಬಹುದು. ಒಂದು ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ಸಮಯದಲ್ಲಿ - ಬೆಳೆ ಇನ್ನೂ ಹೂ ಬಿಡುವ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವಾಗ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಗದಿದ್ದರೂ ನಾರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ), ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಗಿಡವು ಪೂರ್ತಿ ಮಾಗಿ ಅದರ ಬೀಜಗಳು ಹಣ್ಣಾಗಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ. "ಬೀಜ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಮಾಗಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಡ ಛಣ್‌ ಛಣ್‌ ಎನ್ನುವ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಫಗುನಿ ದೇವಿ. ಆದರೆ ಅವರು ಮಾರ್ಚ್‌ ತಿಂಗಳ ತನಕ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲೇ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಿ, ನೆಲವನ್ನು ರಬಿ ಬೆಳೆಗಾಗಿ ಹಸನುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೆಣಬು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. "ಸೆಣಬು ಬೆಳೆದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ಅಥವಾ ಗೋಧಿಯನ್ನು ಬೆಳೆದರೆ, ಇಳುವರಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಫಗುನಿ ದೇವಿಯವರ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ವಲಸೆ ಹೋದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು ಸೆಣಬಿನ ಕೃಷಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ಬೇರೆ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸೆಣಬು ಬೆಳೆಯಲು ವಿಪರೀತ ಶ್ರಮ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ" ಎನ್ನುವುದು ಫಗುನಿಯವರ ಅನುಭವದ ಮಾತು. ಮೊದಲಿಗೆ, ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಕೆಲ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಒಣಗಲು ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಣಗಿದ ನಂತರ, ಕಾಂಡಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ನಂತರ ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ತಲಾ 50ರ ಕಟ್ಟುಗಳಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಊರಿನ ಸಮೀಪದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಅವು ಮೃದುವಾಗವರೆಗೂ ನೆನೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಅದು ಮೆದುವಾದ ನಂತರ ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವಾಗ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಬಡಿದಂತೆ ನಾವು ಸೆಣಬನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೈ ನೋವಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಶ್ರಮದ ಕೆಲಸದ ನಂತರ ನಾರನ್ನು ಎಳೆದು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಸೆಣಬಿನ ನಾರು ಕೊಕ್ಕರೆಯ ಗರಿಯಷ್ಟು ಬೆ‍ಳ್ಳಗಿರುತ್ತದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಫಗುಣಿ ದೇವಿ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸಗಳನನ್ನೂ ಅವರೊಬ್ಬರೇ ಮಾಡಬೇಕು. "ಕೂಲಿಯವರನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡರೆ ನಮಗೇನು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ?" ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರಿಗೆಲ್ಲ ಮದುವೆಯಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬಗಳು ಬೆಳೆದವು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯೊಂದನ್ನೇ ನಂಬಿಕೊಂಡು ಇಷ್ಟು ಜನರ ಬದುಕು ನಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಕೆಳಗೆ 30 ವರ್ಷದ ಆಸುಪಾಸಿನ ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಕೂಲಿ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಚೆನ್ನೈ ನಗರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋದರು.

"ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ (ವಲಸೆ ಹೋದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ) ಕೂಡ ಹಣ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವರು (ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು) ಎಷ್ಟು ದುಡಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅದನ್ನು ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನನಗೆ 400, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 500 ರೂಪಾಯಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಎಷ್ಟು ಗಳಿಸಿದರೂ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬಾಜಿ ಕಹೀಂ ಕಾಮ್‌ ಪಡ್‌ ಗಯೀಲ್‌ ತಾ, ಮೆಹ್ರಾರು ಭಿರ್‌ ಕುರ್ಹುರ ಮೇ ಬಾಂಧೇ ಭರ್‌ ನಹೀ ಹೋಕೆ ಜಾನಲಿ [ಅವರ ಹೆಂಡತಿಯರ ಬಳಿ ಕೂಡ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆಂದು ಸೀರೆಯ ಸೆರಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಹಣ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ]" ಎಂದು ಫಗುನಿ ದೇವಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನೊಬ್ಬ ಲಾಕ್‌ಡೌನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲು ಮಗನಿಗೆ ಆರು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಸಂಬಳ ನೀಡದಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. "ನಾನು ಹೇಗೋ ಸಾಲ ಮಾಡಿ ಸಂಸಾರ ನಡೆಸಿದೆ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಮನೆಯಿಂದ ಮೂರು ಗಂಟೆ ಕಳೆದಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವರು ಒಂದು ಕಷ್ಣಕ್ಕೂ ಕುಳಿತಿರಲಿಲ್ಲ.

“ನೀವು ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೀರಿ, ಕುಳಿತು ಹಗ್ಗ ಹೊಸೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆ?”

ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ನಕ್ಕ ಅವರು, ಹಾಗೆ ಕುಳಿತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸಲು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. "ಹಾಗೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ನೋಡಿ, ನಿಂತಿರುವಾಗ, ನಾನು ಇದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುರುಳಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಉದ್ದನೆಯ ಹಗ್ಗ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ." ಫಗುನಿಯವರು ಈ ರೀತಿ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ, ಆ ದೊಡ್ಡ ತಿರುಗಣಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು 3,000 ಬಾರಿ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ, ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಂ ತೂಕದ ಸುತರಿ ಹೊಸೆಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ದಾರ ತಯಾರಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೆಲಸ ಅರ್ಧವಷ್ಟೇ ಮುಗಿದಂತೆ. ನಂತರ, ಅವರು ಇದೇ ರೀತಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸುರುಳಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.

"ಈಗ ದೊಡ್ಡ ತಿರುಗಣಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಅದನ್ನು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ನಂತರ, ಆ ಎರಡು ಎಳೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆದು ಹಗ್ಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸುಮಾರು 20 ಗಂಟೆಗಳ ಶ್ರಮದ ಫಲವಾದ ಈ ಒಂದು ಕಿಲೋ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ 100ರಿಂದ 120 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

"ಹೈ... ಚಲ್‌ ಚಲ್‌, ಹೌ [ಹೂಂ... ನಡೆ ನಡೆ, ಹೋಗು...]" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಫಗುನಿ ದೇವಿ ದನಕರುಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಹೊಲಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅವುಗಳಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಲೆಂದು ಕೆರೆಯ ಕಡೆ ಹೊಡೆದರು. ಆಗ ಸಮಯ 2:30. ಆ ದಿನಕ್ಕೆಂದು ತಂದಿದ್ದ ನಾರನ್ನು ಅವರು ಹೊಸೆದು ಮುಗಿಸಿದ್ದರು. ಸುರುಳಿ ಮಾಡಿದ ಹಗ್ಗವು ಈಗ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿತ್ತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಎತ್ತರದ ಹೊಲದತ್ತ ನಡೆದರು.

"ಬನ್ನಿ, ನಮ್ಮ ಊಿರನ ಇತರ ದನ ಕಾಯುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರೂ ಹಗ್ಗ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ಅವರು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು. "ನಾನು ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೂ ಹಗ್ಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆಗ ಒಂದು ಕಟ್ಟು 10-15 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು" ಎಂದು ಫಗುನಿ ದೇವಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಒಂದು ಕಾಲವಿತ್ತು, ಇಡೀ ಊರಿನವರು ಸೆಣಬನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನರು ಹಗ್ಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸಮಯ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ದೀಪಾವಳಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡಬಹುದಿತ್ತು. ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ವೃದ್ಧರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರು."

ಆದರೆ, ಒಮ್ಮೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದ್ದ ಸೆಣಬು ಬೆಳೆ ಈಗ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಈಗಾಗಲೇ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. "ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಿಮೆಂಟ್ ಚೀಲಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಹಗ್ಗ ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ಫಗುನಿ ದೇವಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಡಾಲ್ಟನ್‌ ಗಂಜ್‌ ಪಟ್ಟಣದ ಮೂರನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ಹಗ್ಗದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸುಂದರ್ ಪಾಸ್ವಾನ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: "ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗಕ್ಕೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಗ್ರಾಹಕರಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈಗ, ರೈತರು ಅದರ ಕೃಷಿಯನ್ನೇ ಬಹುತೇಕ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲೋ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಒಂದಿಬ್ಬರು ರೈತರು ಕೇವಲ 4-5 ಕಿಲೋ ಮಾತ್ರ ತರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಕಿಲೋಗೆ ಕೇವಲ 60 ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುವ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ನೈಲಾನ್ ಹಗ್ಗಗಳು ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿವೆ." ಆದರೆ, ಆ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವರಿಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಿರುವ ಫಗುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಅವರು 40 ಕಿಲೋ ಹಗ್ಗವನ್ನು 4,000 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಿದ್ದರು. "ನೀವೇ ಹೇಳಿ, ಅಷ್ಟು ಹಣದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವೆ?" ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಬರುವ ಏಕೈಕ ಆದಾಯವೆಂದರೆ, ಅವರ ಪತಿಯು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿವ್ಯಾಂಗ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಮಾಸಿಕ 1,000 ರೂಪಾಯಿ ಪಿಂಚಣಿ. ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿರುವ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ರಾಜ್ಯ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆಯಡಿ 56 ವರ್ಷದ ಫಗುನಿಯವರೇ ಸ್ವತಃ ಪಿಂಚಣಿ ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರು. ಆದರೆ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. "ಸೆಣಬಿನ ನಾರು ಇರುವವರೆಗೆ, ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಜೆ 4.30ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಗುಂಪು ತಮ್ಮ ದನಕರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು. "ನಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಣಬಿನ ಹಗ್ಗ ಹಲವು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಂಚ (ಚಾರ್ಪಾಯ್) ತಯಾರಿಸಲು, ಬಾವಿಯಿಂದ ನೀರು ಸೇದಲು, ಅಥವಾ ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಹಗ್ಗವು ಗಟ್ಟಿಯಾದರೂ, ಪಶುವಿನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ನೋವಾಗದಂತೆ ಮೃದುವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೆಣಬನ್ನು ಶುಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಗೃಹಪ್ರವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮದುವೆ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಫಗುನಿಯವರು ಈ ಸಸ್ಯವು ತಮ್ಮ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಗುಂಪಿನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಚಿಕ್ಕ ಕರು ಹಿಂದೆ ಬೀಳದಂತೆ ಅದರ ಬಾಲವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

“ರಾವುರ್‌ ಬಿಯಾಹ್‌ ಹೋ ಗಯೀಲ್‌ [ನಿಮಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿದೆಯೇ]” ಎಂದು ಅವರು ತುಂಟತನ ಬೆರೆತ ನಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನತ್ತ ನೋಡಿ ಕೇಳಿದರು. ನಾನು “ಇಲ್ಲ” ಎಂದೆ. “ಇಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾಗುವುದಾದರೆ ಗಂಡು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಹಣೆಗೆ ಸೆಣಬಿನ ನಾರಿನಿಂದಲೇ ಸಿಂಧೂರ ಹಚ್ಚಬೇಕು” ಎಂದು ಅವರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು.

ಈ ಕತೆಯನ್ನು ಮೃಣಾಲಿನಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ (ಎಂಎಂಎಫ್) ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು