পালামুত থিয়ই থিয়ই শণ সূতা কটা জীৱিকা

বৰ উজ্বল হালধীয়া ৰঙৰ শাড়ী এখন পিন্ধিছে ফাগুনীয়ে। উৱলি যোৱা চেন্দেলজোৰত লাগি নধৰিবলৈ শাড়ীৰ লোচকেইটা কঁকালত খুচি লৈ তেওঁ জানুৱাৰীৰ শীতল পুৱা এটাত পথাৰৰ ফালে আগবাঢ়িছে। ফাগুনীয়ে তেওঁ মূৰত মেৰিয়াই লোৱা গাঢ় গুলপীয়া ৰঙৰ স্কাৰ্ফখন মাজে মাজে বতাহত উৰিছে, তেওঁৰ হাতত আছে পাতল মুগা বৰণৰ শণৰ আঁহ (Crotalaria juncea), ওজন প্ৰায় এক কিলো। সেইখিনি তেওঁ কান্ধত এনেকৈ পেলাই লৈছে যেন কিবা ফেছনৰ সামগ্ৰীহে।

তেওঁ বাওঁ হাতেৰে ধৰি আছে এডাল সূতা, তাৰ আনটো মূৰত ওলমি আছে এটা ঢেৰা। সেইডাল সূতা চাৰিডাল অক্ষৰ ঢেৰা মানে টাকুৰিৰ বাঁহৰ হুকডালত লাগি আছে। তেওঁ মাজে-সময়ে সেই আঁহখিনি সোঁহাতত লৈ টাকুৰিটো ঘুৰায়। তাৰপিছত দুয়োখন হাতেৰে আঁহখিনি পকাই পাতল সূতা এডাল কৰে। যাদুৰ দৰে তেওঁৰ হাতদুখনে সেই শুকান শণৰ পৰা উজ্বল মিহি সূতা এডাললৈ ৰূপান্তৰ কৰে। সেই সূতাডাল দীঘল হৈ গৈ থাকে আৰু টাকুৰিটো মাটিত লাগে। টাকুৰিটো মাটিৰ পৰা তুলি লৈ ফাগুনীয়ে তেওঁৰ তিনিটা গাই গৰু আৰু দুটা ছাগলীক “হুই হুই, চল চল” বুলি কৈ পুনৰাই কামত লাগে।

“আপুনি এক মুহুৰ্তৰ বাবেও যদি চকু আনফালে নিয়ে, পিছ মুহূৰ্তত দেখিব যে আপোনাৰ গৰু-ছাগলীকেইটাই কাষৰে সৰিয়হ নাইবা গমধানৰ পথাৰত নামিছে,” তেওঁ নিজকে কোৱাৰ দৰে কথাখিনি কয়। যিধৰণে এই ৫৬ বছৰ বয়সীয়া মহিলাগৰাকীয়ে খোজকাঢ়ি গৈ থকাৰ মাজতে নিজৰ গৰু-ছাগলীকেইটাৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিছে আকৌ বন্ধুৰ লগত কথাও পাতি আছে, দেখি আচৰিত নহৈ নোৱাৰি। তাকে দেখি তেওঁ কৈছে, “আমি চৌধাৰীসকল এই দক্ষতা লৈয়ে জন্ম পাইছো, মাতৃগৰ্ভৰ পৰাই আমি এইবোৰ শিকি আহো!” তেওঁত কথাত গৌৰৱৰ মৃদু সুৰ এটা মিহলি হৈ আছে। “গাঁৱৰ আনকি শিশুৱেও এই কথা জানে।”

“আপুনি কি বনাই আছে?”

“হমন সুতাৰি বনাৱত হ্যে (আমি এডাল পাতল ৰছী গুঁঠি আছো),” তেওঁৰ লগৰ আনগৰাকী মহিলা ৬০ বছৰীয়া ৰিতি দেৱীয়ে কয়। তেওঁ ফাগুনীৰ লগতে খোজকাঢ়ি গৈ আছে। তেঁৱো কান্ধত শণৰ আঁহ লৈ চৰগাহ (চৰণীয়া পথাৰ)ৰ দিশে ঠেক পথ এটাৰে গৈ আছে। তেওঁৰ কাষে কাষে ৰাস্তাৰ কাষৰ ঘাঁহ-বন খাই গৈ আছে তেওঁলোকৰ গৰু-ছাগলীকেইটা। “তোমাৰ গৰু-ছাগলীকেইটা তালৈ পিছবেলা চৰাবলৈ লৈ আহিবা,” স্থানীয় নাগপুৰি উপভাষাত ফাগুনীয়ে ডাঙৰকৈ কয়। “হু (অঁ)…!” ততালিকে সিফালৰ পৰা উত্তৰ আহে।

এই মহিলা দুগৰাকী পালামু জিলাৰ বাৰাওঁ গাঁৱৰ। মাল্লাহ সম্প্ৰদায়ৰ এইসকলৰ উপাধি চৌধাৰী। তেওঁলোকক ঝাৰখণ্ডত অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাবদ্ধ কৰা আছে। সম্প্ৰদায়টো কৃষি, মাছ মৰা আৰু তেনে সম্পৰ্কিত কামত পাৰম্পৰিকভাৱে জৰিত। মাছ মৰাটো অৱশ্যে নিৰ্দিষ্ট এটা ঋতুৰ বাবেহে আৰু তেওঁলোকৰ গাঁৱকে ধৰি আশে-পাশে থকা অঞ্চলৰ খাল-বিলবোৰ ব্ৰাহ্মণ আৰু ৰাজপুতসকলৰ দখলত আছে। গতিকে মাছ মাৰিবলৈ হ’লে তেওঁলোকে পইচাসহ অনুমতি ল’ব লাগে। কিন্তু সম্প্ৰদায়টোৱে শণৰ খেতি কৰে, শণ (Crotalaria juncea)ৰ ঠাৰিবোৰ তেওঁলোকে সেই খাল-বিলত পচায়। তাৰবাবে অৱশ্যে তেওঁলোকে পইচা দিব নালাগে। পচোৱাৰ পিছতহে তাৰ পৰা আঁহ উলিওৱা হয়। সেই আঁহেৰেই ফাগুনীয়ে সুতাৰি বনোৱা কাম কৰি আছে।

“অব গায়ে চৰায়ে জাত হী, তা খালি কাহে বেইথবায়ি, তা সুতাৰি লেলে জাত হি অঁহি বনাৱ (এতিয়া গৰু চৰাবলৈ গৈ এনেয়ে কিয় বহি থাকো? সেয়ে আঁহখিনি লগতে লৈ যাও আৰু তাতে সুতাৰি বনাও)।” ফাগুনীৰ ঘৰৰ পৰা চৰণীয়া পথাৰলৈ যোৱা সেই ৫ কিলোমিটাৰ বাটত তেওঁ আঙুলিকেইটা এবাৰো থমকি ৰোৱা নাই। তেওঁ শণৰ আঁহৰ পৰা সূতা কাটিয়ে আছে। তেওঁ পুৱা চাৰি বজাতে উঠে আৰু ভাত-পানী বনোৱাৰ পৰা বাচন-বৰ্তন ধোৱা, চোতাল সৰা আদি সকলো কাম শেষ কৰি তেওঁ চৰণীয়া পথাৰলৈ ওলাই যায়।

পুৱাৰ ভাগত ফাগুনীয়ে চৰণীয়া পথাৰ পোৱালৈকে গাঁৱৰ আন তিনি-চাৰিগৰাকী মহিলা ইতিমধ্যে তাত উপস্থিত হৈছে। তেওঁ পথাৰখনৰ এটা চুকলৈ গৈ সুতা কটা কাম অব্যাহত ৰাখিছে। এবাৰ তেওঁৰ চকু শণৰ আঁহত যদি পিছৰবাৰ ছাগলীকেইটাৰ ওপৰত। তেওঁৰ আশে-পাশে কেইগৰাকীমান মহিলাই হাতেৰে স্থানীয় অপতৃণ বন তুলসী (Ocimum gratissimum)ৰ শুকান উদ্ভিদবোৰ টানি উভালিছে। এইখিনি সন্ধিয়া জুহালত খৰিৰ কাম কৰিব। আন কিছুমানে ছাগলীৰ বাবে ঘৰলৈ নিবলৈ ঘাঁহ কাটি গোটাই আছে।

পথাৰখনৰ এটা আলিত বহিছে একেখন গাঁৱৰে দিনহাজিৰা কৰা ৪৫ বৰ্ষীয় নাৰায়ন চৌধাৰী। ৰাজমিস্ত্ৰীৰ কাম যিদিনা নাথাকে তেঁৱো গৰু চৰাবলৈ আহে। “তেওঁ আমাৰ গাঁৱৰে। মোৰ শহুৰৰ ফালৰ সম্পৰ্কীয়,” ফাগুনীয়ে কয়।

নাৰায়ণৰ ১০ আৰু ১২ বছৰীয়া দুগৰাকী ভতিজীয়ে প্ৰত্যেকেই এলুমিনিয়ামৰ সৰু পাত্ৰ এটা লৈ খেলপথাৰখনত দৌৰিছে। তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট কাম আছে - গৰুৰ কেঁচা গোবৰ সংগ্ৰহ কৰা। গৰুৱে মলত্যাগ কৰামাত্ৰকে সিহঁতে সেই গোবৰ মাটিৰ পৰা হাতেৰে পাত্ৰটোত তুলি লয়। সিহঁতৰ সৰু সৰু পাত্ৰবোৰ যেতিয়া ভৰ্তি হৈ পৰে, তেওঁলোকে সেয়া এঠাইত সেইখিনি দম কৰি থয়। তাৰপিছত আকৌ নতুনকৈ পাত্ৰ পুৰাবলৈ দৌৰি দৌৰি যায়।

সেই গোবৰখিনিৰে পিছলৈ চিপাৰি (গৰুৰ গোবৰৰ পিঠা) বনোৱা হ’ব। চিপাৰিৰেই ঘাইকৈ তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া কৰে। ফাগুনীৰ দৰে প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাই এইখিনি কাম কৰে। তাৰ লগতে আকৌ পানী অনা, ধোৱা-পখালা, চাফ-চিকুণ কৰা, গৰু-ম’হ চোৱাচিতা কৰা আদি বহুতো কাম থাকেই।

কিন্তু ফাগুনীৰ ক্ষেত্রত কথাটো অলপ বেলেগ। তেওঁৰ বোজা বেছি। ঘৰৰ আটাইবোৰ কাম কৰাৰ উপৰিও তেওঁ পৰিয়ালটোৰ বাবে উপাৰ্জনো কৰিব লাগিব। তেওঁলোকৰ তিনি একৰ খেতিমাটিত কামো কৰিব লাগিব, শণৰ আঁহৰ পৰা সূতা কাটি তাৰে ৰছীও বটিব লাগিব। “ঘৰখনৰ আটাইখিনি কাম মই কৰো। তেওঁ ক’লৈকো ওলাই গৈ কাম কৰিব পৰা অৱস্থাত নাই,” তেওঁ গিৰীয়েক শ্যামবিহাৰী চোধাৰীৰ (৫৮)ৰ বিষয়ে কয়। তেওঁৰ বহুবছৰ আগতে পলিঅ’ হৈছিল আৰু তেতিয়াৰ পৰা তেওঁ কাম কৰিব নোৱাৰে। “আনকি শস্যৰ বস্তা এটাও ময়ে দাঙিব লাগে,” ফাগুনীয়ে কয়।

কিন্তু তিনিটা বছৰ পাৰ হৈ গ’ল, খেতি নাই। ফাগুনীয়ে খাৰিফ শস্যকালত ধান আৰু শণৰ খেতি আৰু ৰবি শস্য হিচাপে গমধানৰ খেতি কৰিছিল। “এইবছৰো আমি খেতি কৰিব নোৱাৰিলো। দুটা বছৰ খৰাং পৰিল আৰু এইবছৰ পথাৰত পানী নৰ’ল,” তেওঁ কয়। “আমাৰ মাটিখিনি অলপ ওখ আৰু আমাৰ কুঁৱা বা দমকলো নাই। যাৰ আছে (ঘাইকৈ উচ্চজাতৰ লোকসকলৰ) তেওঁলোকেহে খেতি কৰিব পাৰিছে। এয়া…” তেওঁ কান্ধত থকা শণৰ আঁহখিনি দেখুৱাই কয়, “এইখিনি তিনিবছৰ আগৰ।”

শণ হৈছে খাৰিফ শস্য। সাধাৰণতে ধানখেতিৰ আগত কৰা হয়। দুবাৰকৈ চপাব পাৰি। অক্টোবৰ মাহত, যেতিয়া শস্যবিধ ফুলাৰ পৰ্য্যায়তে থাকে – পূৰ্ণ বিকশিত নহয় যদিও আঁহবোৰ পৰিপক্ক হৈ উঠে। নাইবা মাৰ্চ মাহত, যেতিয়া গছজোপা পূৰ্ণবয়স্ক হয় আৰু বীজবোৰ পকে। “জব পুৰা বীজ পক জায়েগা না, তৌ ছন ছন বাজতা হায় পৌধা সুখনে পাৰ [যেতিয়া বীজবোৰ সম্পূৰ্ণ পকি যায়, তেতিয়া তাৰ পৰা ছন ছন শব্দ শুনা যায়, শুকান গছজোপাৰ পৰা ছন ছন কৰে শব্দ ওলায়],” ফাগুনীয়ে কয়। অৱশ্যে তেওঁ মাৰ্চ মাহলৈকে অপেক্ষা নকৰে। তেওঁ অক্টোবৰ মাহত শণ চপাই ৰবি শস্যৰ বাবে পথাৰখন সাজু কৰি লয়। শণে প্ৰাকৃতিক সাৰ হিচাপেও কাম কৰে। তেওঁ কয়, “শণ খেতি কৰা পথাৰত যদি আপুনি ধান বা ঘেঁহু খেতি কৰে, ফচল ভাল হয়,” তেওঁ কয়।

তেওঁৰ ল’ৰাকেইটাই তিনিবছৰ আগতে যেতিয়া প্ৰব্ৰজন কৰিলে, তেতিয়াৰে পৰা ফাগুনীয়ে শণ খেতি কৰিবলৈ এৰিলে। “শণ খেতিত আন খেতিৰ তুলনাত খাটনি বেছি,” ফাগুনীয়ে কয়। প্ৰথমে শস্য কাটি তাক পথাৰত কেইদিনমানৰ বাবে শুকাবলৈ থৈ দিয়া হয়। শুকুৱাৰ পিছত তাৰ আগবোৰ কাটি লোৱা হয় আৰু ৫০ ডালমানকৈ মুঠি কৰি কাষৰে খালত নি চাৰিৰ পৰা ছদিন কোমল হোৱালৈকে পানীত তিয়াই থোৱা হয়। “এবাৰ কোমল হোৱাৰ পিছত শিলত কাপোৰ আছাৰাৰ দৰে তাক আছাৰিব লাগে। হাতৰ বিষ উঠে,” ফাগুনীয়ে বুজাই কয়।

ইমানখিনি কষ্ট কৰাৰ পিছত আকৌ আপুনি তাৰ আঁহবোৰ টানি উলিয়াব লাগিব। “একদম চৰক বাগুলা কে পংক জেইচন ছুন কে ৰেশা নিকলালা (বগলীৰ পাখিৰ দৰে বগা ৰঙৰ আঁহবোৰ শণৰ পৰা ওলায়),” তেওঁ কয়। এতিয়া এই আটাইখিনি কাম তেওঁ অকলে কৰিব লাগিব। “এইখিনি কামৰ বাবে যদি আকৌ হাজিৰা মানুহ লগাও, আমাৰ হাতত একো নাবাচিব,” তেওঁ কয়। আগতে তেওঁৰ ল’ৰাকেইটাই তেওঁক পথাৰত সহায় কৰিছিল, কিন্তু সিহঁতে বিয়া পাতিলে। তেনেকৈ খেতিৰ ওপৰতে ভিত্তি কৰি নিজৰ নিজৰ পৰিয়াল চলাই আছিল। কিন্তু সেয়া অসম্ভৱ হৈ পৰাত তিনিবছৰ আগতে সিহঁত (দুয়োৰে বয়স ত্ৰিচৰ ওপৰত)য়ে চেন্নাইলৈ দিনহাজিৰাৰ বাবে ওলাই গ’ল।

“কিন্তু সেই কামতো পইচা নাই। যিখিনি পইচা পায়, সেইখিনি ঠিকাদাৰে লৈ যায়। সিহঁতে কেতিয়াবা ৪০০ মান টকা মোলৈ পঠিয়ায়। কেতিয়াবা ৫০০। বাজি কহি কাম পড় গয়িল তা, মেহৰাৰু ভিৰ খুৰহুৰা মে বান্ধনে ভৰ নহী হোখে জানালি (টানে-বিপদে সিহঁতৰ ঘৈণীবোৰৰ শাড়ীৰ লোচতো টকা এটা নাথাকে)। যিমানেই উপাৰ্জন নকৰক কিয়, ঠিকাদাৰে আমাক লুটি লৈ যায়,” লকডাউনৰ সময়ত তেওঁৰ ল’ৰাটোক ঠিকাদাৰে ছমাহলৈ পইচা নিদিয়াৰ কথাটো মনত পেলাই খঙতে ফাগুনীয়ে কয়।

ফাগুনীয়ে ঘৰ এৰাৰ তিনিঘণ্টা হৈছে, কিন্তু তেওঁ এবাৰো বহা নাই।

“আপুনি এবাৰো বহা নাই যে, ইমান সময়ে থিয় হৈ আছে, বহি লৈ সূতা কাটিব নোৱাৰিনে?”

তেওঁ হাঁহি মাৰি আঠুত ভৰ দি বহি দেখুৱায় বহি বহি সেই কাম কৰাটো কিমান টান। “বহি কৰিব পাৰি। কিন্তু থিয় হৈ কৰিলে মই টাকুৰিটো ঘূৰাবও পাৰো আৰু সূতা মেৰিয়াবও পাৰো। থিয় হৈ কামটো কৰিলে সূতাডাল দীঘল হয়।” ফাগুনীয়ে এনেকৈ আঠ ঘণ্টা কাম কৰাৰ পিছত তেওঁ ঢেৰাটো প্ৰায় ৩,০০০ বাৰমান ঘূৰাইছে। এক কিলো সুতাৰি বনাবলৈ তেওঁ ভালেখিনি সূতা কাটিব লাগিব। কামটো এতিয়ালৈ আধামানহে হৈছে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ আকৌ আন এটা ঢেৰাত সূতা পকাব লাগিব।

“এতিযা মই ঢেৰাটো ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত ঘূৰাইছো। দ্বিতীয়বাৰ মই ইয়াক ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত ঘূৰাম,” তেওঁ বুজাই কয়। তাৰপিছত দুডাল সূতা লগ লগাই বটি তাৰ পৰা এডাল ৰছী বনোৱা হ’ব। প্ৰায় বিচ ঘণ্টা কষ্ট কৰাৰ পিছত বনোৱা সেই ৰছীৰ দাম তেওঁ বজাৰত কিলোত ১০০ৰ পৰা ১২০ টকা পাব।

“হাই… চল চল, হাউ…” ফাগুনীয়ে গৰু-ছাগলীকেইটাক আনখন চৰণীয়া পথাৰলৈ নিয়াৰ আগেয়ে পানী খুৱাবলৈ পুখুৰী এটাৰ ফালে নিছে। তেতিয়া ২ বাজি ৩০ মিনিট পাৰ হৈছিল আৰু তেওঁ দিনটোৰ কাৰণে অনা আঁহখিনিৰ পৰা সূতা কটা কামটো কৰি আজৰি হৈছিল। সেই সূতাখিনি তেওঁ কান্ধত মেৰিয়াই লৈ ওখ ঠাইলৈ আগবাঢ়িছিল।

“গাঁৱৰ আন মানুহেও ইয়ালৈ গৰু-ছাগলী চৰাবলৈ আহিছে, আহক। সিহঁত আটায়ে ৰছী বনোৱা কাম কৰে,” তেওঁ মোৰ ফালে ঘূৰি চাই কয়। “মই শৈশৱৰে পৰা ৰছী বনাই আহিছো। তেতিয়া এক বাণ্ডিলৰ দাম আছিল ১০ৰ পৰা ১৫ টকা,” ফাগুনীয়ে কয়। “এটা সময় আছিল যেতিয়া গোটেই গাঁওখনেই শণখেতি কৰিছিল। তেতিয়া আপুনি দেৱালীৰ সময়ত অহা হ’লে দেখিলেহেঁতেন মানুহবোৰৰ ৰছী বনোৱা কামত বাদে আন একো কামৰ বাবে একেবাৰেই আহৰি নাছিল। বাচ্ছাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰলৈ আটায়ে সেই কামতে লাগি থাকিছিল।”

কিন্তু এটা সময়ত শণ খেতি লাভজনক হৈ নাথাকিল। গাঁৱৰ বহুতেই ইতিমধ্যে সংশ্লেষিত (চিন্থেটিক) প্লাষ্টিকৰ ৰছী বনাবলৈ লৈছে। “সেই চিজনত আমি চিমেণ্টৰ বস্তাবোৰ পাও। সেয়া খুলি সিহঁতে ৰছী বনায়,” ফাগুনীয়ে কয়।

“সাত বছৰ আগতে শণ সূতাৰে বনোৱা ৰছীৰ গ্ৰাহক বজাৰত বহুত আছিল। কিন্তু এতিয়া খেতিয়কে শণ খেতি এৰিলে। মাজে-সময়ে দুই-এজন খেতিয়কে ৪-৫ কিলো বিক্ৰী কৰিবলৈ আনে। চিন্থেটিক নাইলনৰ ৰছীৰ দাম কিলোত ৬০ টকা। সিয়েই শণৰ ৰছীৰ বজাৰখন সমূলি ধ্বংস কৰি পেলালে,” দৌলতগঞ্জৰ তৃতীয় প্ৰজন্মৰ ৰছী বেপাৰী সুন্দৰ পাচোৱানে কয়। কিন্তু প্লাষ্টিকৰ ৰছী বনোৱাবোৰৰো বিশেষ লাভ নাই, এতিয়াও শণ সূতাৰ ৰছী বনোৱা ফাগুনীয়ে কয়।

যোৱাবছৰ তেওঁ ৪০ কিলোগ্ৰাম ৰছী ৪,০০০ টকাত বিক্ৰী কৰিছিল। “সেইখিনি টকাৰে দুজনৰ পেট ভৰেনে, আপুনিয়ে কওকচোন?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। তাত বাদে তেওঁৰ একমাত্ৰ আয় হৈছে গিৰীয়েকে ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় দিব্যাংগ পেঞ্চন যোজনাৰ অধীনত মাহে পোৱা ১,০০০ টকা। ৫৬ বছৰ বয়সীয়া ফাগুনীয়ে নিজেও ঝাৰখণ্ডৰ মুখ্যমন্ত্ৰী ৰাজ্য বৃদ্ধৱস্থা পেঞ্চন যোজনাৰ নৱ-নিৰ্ধাৰিত বয়সৰ নিম্নসীমা অনুসৰি সুবিধা লাভ কৰিব লাগে। কিন্তু তেওঁৰ নামটো আঁচনিত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাই। “জবতক ছুন হ্যে, কৰ ৰহে হ্যে, নহি তৌ নহী কৰেংগে (শণৰ আঁহখিনি শেষ নোহোৱালৈ ৰছী বনোৱা কামটোকে কৰিম। শেষ হ’লে এৰিম),” ধৈৰ্য্যৰে সকলো দুখ-কষ্ট মূৰ পাতি লৈ থকা ফাগুনীয়ে কয়।

আবেলি চাৰে তিনি বাজিছে আৰু পশুধন চৰাবলৈ যোৱাসকল ঘৰলৈ উভতিব লৈছে। “আমি গাঁৱৰ মানুহে শণৰ ৰছী বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰিছিলো। খাটিয়া (চাৰপাই) বনাবলৈ, কুঁৱাৰ পৰা পানী তোলা ৰছী আৰু পঘা বনাবলৈ ব্যৱহাৰ হৈছিল। ৰছীবোৰ মিহি আৰু গৰু-ছাগলীৰ গলধনত কষ্ট নোপোৱাকৈ কোমল। তাৰোপৰি আমাৰ বাবে শণৰ ৰছী পবিত্ৰ আৰু ঘৰ লোৱা আৰু বিয়াৰ মণ্ডপ আদি সজাবলৈ এই ৰছী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।” ফাগুনীয়ে আনবোৰৰ সৈতে ঘৰলৈ আহি থকাৰ বাটত শণৰ ৰছীয়ে কেনেকৈ তেওঁলোকৰ জীৱনবোৰ সুন্দৰকৈ মেৰিয়াই ৰাখিছে, তাকেই এনেদৰে বৰ্ণনা কৰি গৈছে। দমৰাটো আনফালে গুছি নাযাবলৈ তেওঁ আলফুলকৈ নেজডালত ধৰি আছে।

“ৰৌৰ বিয়াহ হৌ গয়িল (বিয়া হৈ গ’ল নেকি?)” ধেমালিতে প্ৰশ্ন এটা কৰি তেওঁ মনতে ফুৰ্তি পাইছে। এই প্ৰতিবেদকে নাই কৰোৱা বুলি উত্তৰ দিয়াত তেওঁ ক’লে, “বিয়া পাতিলে দৰাই কইনাক প্ৰথমবাৰ সেন্দুৰ দিওতে শণৰ আঁহেৰে দিব লাগে,” তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেচন চমুকৈ এম.এম.এফ.-ৰ পৰা পোৱা ফেল’শ্বিপৰ অধীনত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস