ચાંગકીના મહિલા કુંભારો

ચાંગકીના મહિલા કુંભારોએ બનાવેલા માટીના ઘડા એક સમયે સ્થાનિક યુદ્ધોમાં વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા ભજવતા હતા. આ પ્રદેશમાં ખોરાક રાંધવા માટે આ ઘડા જરૂરી હતા, કોઈ પણ તેમને ખવડાવતા ઘડાને નુકસાન પહોંચાડવાનું જોખમ લેવા માંગતું નહોતું! જ્યારે આગ અને બીજી આફતો કોઈ ગામનો સંપૂર્ણ વિનાશ કરી નાખતી ત્યારે ખાદ્ય સહાય તરીકે ચાંગકીમાંથી ઘડામાં અનાજ જતું. આઓ આદિવાસી સમુદાયની મહિલાઓ ગર્વથી મને કહે છે કે આવું હતું ચાંગકીના ઘડાનું ટકાઉપણું અને મહત્વ.

સદીઓ પછી આઘડા પરંપરાગત રીતે હાથેથી જ બનાવવામાં આવે છે. ટિયામોંગ્લા લોંગચારી કહે છે, "અમે ચાકડો અથવા કોઈપણ મશીનનો ઉપયોગ કરતા નથી. આ ઘડા પહેલેથી છેલ્લે સુધી હાથેથી જ બનાવવામાં આવે છે. આ માટી મોકોકચુંગના ખેતરો, ટેકરીઓ, જંગલો અને નદીકિનારેથી અને તેની આસપાસથી મેળવવામાં આવે છે કારણ કે આ ઘડા બનાવવા માટે માત્ર આ ઊંચાઈ અને આ પ્રદેશમાંથી મેળવેલી માટીનું મિશ્રણ જ યોગ્ય છે.

૫૫ વર્ષના ટિયામોંગ્લા કહે છે કે માટીના ઘડા બનાવવાની આ પરંપરામાં "અમારા દાદી અને પરદાદી જે રીતે ઘડા બનાવતા હતા તે જ રીતે ઘડા બનાવવામાં આવે છે." નાગાલેન્ડના ગામમાં બાકી રહેલા છેલ્લા કુંભારોમાંના એક ટિયામોંગ્લા પોતાને ઘેર, જ્યાં તેઓ તેમની વૃદ્ધ માતા સાથે રહે છે ત્યાં, જ આ ઘડા બનાવે છે. ભૂતકાળમાં દરેક ઘરમાં મહિલાઓ પોતાના ઘરમાં ઉપયોગ માટે અને વેચાણ માટે ઘડા બનાવતી હતી, પરંતુ નાગાલેન્ડના ચાંગકી ગામમાં હજી આજે પણ તેમના ઘરમાં ઘડા બનાવતી હોય તેવી ફક્ત 15 મહિલાઓ જ બચી છે.

આ વાર્તાનું ફિલ્માંકન કરતી વખતે પારીના પ્રતિનિધિ જે મહિલાઓને મળ્યા હતા તેઓએ કહ્યું કે તેમને ભેગા મળીને નાગાલેન્ડના આદિવાસી સમુદાયની મહિલાઓની એક વિશેષ અને પ્રાચીન પરંપરાને અનુસરવામાં અને તેને આગળ વધારવામાં આનંદ આવે છે. અને તેમાંથી તેઓને જે વધારાની આવક મળે છે તે તેમના બાળકોના શિક્ષણ અને બીજા ખર્ચ માટે ઉપયોગી થાય છે.

આખું વર્ષ આગોતરા ઓર્ડર આવતા રહે છે અને આ ઘડા શિયાળાની મોસમ દરમિયાન બનાવવામાં આવે છે. ટિયામોંગ્લા કહે છે કે સામાન્ય રીતે તેઓ પૂરી કરી શકે તેના કરતા વધારે માંગ હોય છે કારણ કે ખાસ કરીને મોકોકચુંગ જિલ્લામાં, ચાંગકી એ હાથેથી બનાવેલા આ ઘડા બનાવતા છેલ્લા ગામોમાંનું એક છે. વ્યક્તિગત વપરાશકર્તાઓ તરફથી આ ઘડાની માંગ હોય છે તેમજ સરકારી અધિકારીઓ અને સંસ્થાઓ તરફથી જથ્થાબંધ ઓર્ડર આવે છે જેઓ સત્તાવાર સમારંભોમાં આ ઘડા ભેટ તરીકે આપે છે.

અનુભવી કુંભાર ટિયામોંગ્લા માંગ, તેમના સ્વાસ્થ્ય અને નિર્વાહ ખેડૂત તરીકેના તેમના કામમાંથી તેમને મળતા સમયના આધારે દર વર્ષે લગભગ 150-200 ઘડા બનાવે છે. તેઓ ઉમેરે છે કે કદ અને ડિઝાઇનના આધારે તેઓ એક ઘડો 600-900 રુપિયામાં વેચી શકે છે.

માટી પડોશમાંથી એકઠી કરવામાં આવે છે, અને ઓજારો સ્થાનિક માટી અને લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે તેથી ઘેર ઘડા બનાવતા આ મહિલા કારીગરો કહે છે કે તેમનું મહેનતાણું એ જ ઘડા બનાવવાનો ખર્ચ છે.

એકલે હાથે પોતાના બાળકોને ઉછેરતા ટિયામોંગ્લા કહે છે કે આમાંથી તેઓ જે પૈસા કમાય છે તેનાથી તેઓ તેમની દીકરીના શિક્ષણનો ખર્ચ ઉઠાવી શક્યા હતા, તેમની દીકરી હવે રાજ્ય પોલીસમાં નોકરી કરે છે.

તેઓ કહે છે કે કુંભારકામમાંથી થતી આવક અને શિયાળામાં મોટાભાગે કઠોળ અને સરસવની ભાજીની અને ઉનાળામાં બીજા પાકોની ખેતી કરીને તેઓ પોતાનું ઘર ચલાવી શકે છે.

મોકોકચુંગના બીજા લોકોની જેમ, ટિયામોંગ્લા પણ પોતાની કેટલીક જમીન પર ઝૂમ પદ્ધતિની ખેતી અને બાકીની જમીન પર ડાંગરની ખેતી એમ બંને પ્રકારની ખેતી કરે છે - મોટાભાગના પાકનો ઉપયોગ પરિવાર દ્વારા થાય છે. કેટલાક વર્ષોમાં પરિવારના ઉપયોગ ઉપરાંત વધારાનો પાક ઉતર્યો હોય તો તેઓ જંગલમાંથી ભેગા કરેલા શાકભાજી સાથે તે પણ વેચી શકે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "મને ચા, ખાંડ, કરિયાણું ખરીદવા પૈસાની જરૂર હોય ત્યારે હું રસ્તાની નજીકના માર્કેટ શેડમાં મારી કેટલીક પેદાશ વેચું છું."

નાગાલેન્ડનો મોકોકચુંગ જિલ્લો એક મુખ્ય નાગા આદિવાસી સમુદાય આઓનું ઘર છે. તેઓ ત્રણ ભાષાઓ બોલે છે: ચુંગલી, મોંગસેન અને ચાંગકી. લગભગ બે લાખ લોકોની વસ્તી ધરાવતો આ જિલ્લો ત્રણ મુખ્ય ખીણો - ત્સુરાંગ, ચાંગકી અને મિલાક અને 114 ગામોમાં ફેલાયેલો છે.

નાગાલેન્ડમાં પંચાયત નથી, ગ્રામ પરિષદ એ ગ્રામ્ય સ્તરે પ્રાથમિક વહીવટી સંસ્થા છે. તે ગામના પ્રાથમિક વહીવટ અને વિકાસ માટે વિલેજ ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (વીડીબી - ગ્રામ વિકાસ બોર્ડ) સાથે મળીને કામ કરે છે. ચાંગકીના ઘડા તેમના ગામની વિશેષતા હોઈ સ્થાનિક મહિલાઓની માંગના પગલે વીડીબીએ કુંભારકામને પ્રાધાન્ય આપ્યું હતું.

2025 ની શરૂઆતનો સમય છે અને કુંભારકામની મોસમ (ડિસેમ્બરથી માર્ચ) પૂરજોશમાં છે. વીડીબીના પોટરી સ્ટુડિયોમાં સંખ્યાબંધ મહિલા કુંભારો કામ કરી રહી છે, તેઓ આ હસ્તકલા માટે જરૂરી અનેક પ્રક્રિયાઓ એક પછી એક કરી રહી છે.

કુંભાર અનોક્વાલા લુસાંગ કહે છે, "વીડીબીની મહિલા પાંખમાં મેં વ્યવસાયિક રીતે આ ઘડા બનાવવાનું શરૂ કર્યું એ વાતને છ વર્ષ થઈ ગયા છે." વીડીબી દ્વારા ઓર્ડર કરાયેલા ઘડા તૈયાર કરવા ઉપરાંત ગામની મહિલાઓ તેમના વ્યક્તિગત ઉત્પાદન તૈયાર કરવા માટે પણ આ જગ્યાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

સ્ટુડિયોમાં કામ કરતી અનોક્વાલા અને જેન્ટિકલા જેવી મહિલાઓ લગભગ 40-50 ઘડા વેચે છે, ટિયામોંગ્લા - અહીં અને પોતાને ઘેર કામ કરીને - એક વર્ષમાં જેટલા ઘડા બનાવે છે આના કરતાં ત્રણગણા ઘડા બનાવે છે. ઘણી મહિલાઓએ પારીને જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ કામ ઘેર જાતે કરવાને બદલે જૂથ પ્રવૃત્તિ તરીકે કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે, કારણ કે તેનાથી વ્યક્તિગત બોજ ઘટે છે. અનોક્વાલાએ એમ પણ ઉમેર્યું: "આ ખૂબ મહેનત માગી લેતું કામ છે, અને યુવા પેઢીને ઝાઝી તકલીફ લેવી નથી."

આ સમૂહ સત્રોમાં કામ કરવા આવતી દરેક મહિલા દિવસના 500 રુપિયા કમાય છે. અને આ ઘડાના વેચાણમાંથી મળતા નાણાં વીડીબી કોર્પસ ફંડમાં જાય છે. મહિલાઓને ગર્વ છે કે આ સ્ટુડિયો તેમની કમાણીમાંથી આપવામાં આવેલા ફાળામાંથી બનાવવામાં આવ્યો છે.

આ મહિલાઓએ કહ્યું કે તેમના નાગા સમાજમાં સમુદાય કેન્દ્રસ્થાને હોય છે અને સમુદાયના બોર્ડનો ભાગ હોવાને એક જવાબદારી અને સમાન પ્રતિનિધિત્વની તક તરીકે જોવામાં આવે છે.

ગયા વર્ષે તેઓએ આ ભંડોળનો ઉપયોગ ગામની નજીક હાઇવે પર ચાર રૂમનું બજાર બનાવવા માટે કર્યો હતો જ્યાં શાકભાજી અને ગામના બીજા ઉત્પાદનો વેચી શકાય. અગાઉ આ ભંડોળથી ગામમાં નાનું નાનું સમારકામ અને વિકાસના કામો કરવામાં આવતા હતા. અને તેનાથી આ મહિલાઓને સમગ્ર ગામના ભલા માટે યોગદાન આપ્યાની અનુભૂતિ થતી હતી.

બાળપણમાં, એક નાની છોકરી તરીકે પોતાના દાદીને આ કલામાં મદદ કરનાર ટિયામોંગ્લાને દાદી પાસેથી વારસામાં મળેલી આ હસ્તકલા પ્રત્યે ખૂબ લાગણી છે. તેઓ કહે છે, "મને લાગે છે કે શિક્ષણ તો મહત્વપૂર્ણ છે જ, પરંતુ આપણે આપણા હાથેથી કંઈક બનાવી શકીએ તો આપણે તેમાંથી કમાણી પણ કરી શકીએ છીએ અને આપણું ગુજરાન પણ ચલાવી શકીએ છીએ."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક