ਸਾਡਾ ਅੱਠ ਘੁਮੱਕੜਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਓਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸੀ, ਨਾਲ਼ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਰਹੱਸ, ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਲਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਤਾਮਿਲ਼ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਸਿਲਪੱਥਿਕਰਮ ਦਾ ਮਾਲਿਆਲਮ ਤਰਜਮਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਾਇਕੋਮ ਮੁਹੰਮਦ ਬਸ਼ੀਰ, ਐਮ. ਟੀ. ਵਸੂਦੇਵਨ ਨਾਇਰ, ਕਮਲਾ ਦੱਸ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਐਮ. ਮੁਕੁੰਦਨ, ਲਲਿਤਾਂਬਿਕਾ ਅੰਤਰਜਨਮ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਥੋਪਿਲ ਬਾਸੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਵਾਦ “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਬਣਾਇਆ” ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
“ਪਰ ਚਿਨਾਥਾਂਬੀ ਜੀ, ਕਿ ਲੋਕ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜਦੇ ਹਨ?” ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੁਥਾਵਨ ਲੋਕ ਵੀ ਹੋਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਗੁੱਟਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕਮੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਚਿਨਾਥਾਂਬੀ ਜੀ ਆਪਣਾ ਲਾਈਬ੍ਰੇਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਹੀ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦਾ ਸਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ 25 ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਹੀ 37 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਉਧਰ ਲਏ ਜਾਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕੁੱਲ 160 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਾਈਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਸਦੱਸਤਾ ਫੀਸ 25 ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਰ ਫੀਸ 2 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਉਧਰ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਖਰਚ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਚੀਨੀ ਦੀ ਕਾਲੀ ਚਾਹ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ”। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਸਕੁਟ, ਭੁਜੀਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ ਲਈ ਹੀ ਪੈਸੇ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਕਿਸੇ ਰਾਹਗੀਰ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾ ਸੁੱਕਾ ਹੀ ਸਹੀ ਭੋਜਨ ਵੀ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ।
ਕਿਤਾਬ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਤੇ ਵਾਪਿਸ ਕਰਨ ਦੀ ਤਰੀਕ, ਕਿਤਾਬ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦਾ ਨਾਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਲਾਂਗੋਂ ਦੀ ਸਿਲਪੱਥਿਕਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਧਰ ਲਈਆਂ ਜਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਣਪ ਰਹੇ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਖਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
ਸਾਡੇ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲੇਖਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੇਰਲ ਪ੍ਰੈਸ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਐਸ. ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੱਭੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਅਸਲ ਚਿਨਾਥਾਂਬੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਓਹ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ “ਚਿਨਾਥਾਂਬੀ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਪੜ ਕੇ ਜਰੂਰ ਸੁਣਾਓ”। ਅਧੂਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਬਖੂਬੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦ ਓਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ।
