વારતા વળી ફરી વનવગડાના વાંચનાલયની

એ વૃદ્ધ આંસુભરી આંખે પોતાની ખુરશીમાંથી ઊભા થયા. તિરુવનંતપુરમની વિવિધ શાળાનાં બાળકો સહિત હાજર સૌ પ્રેક્ષકગણ ઊભાં થઈને તાળીઓના ગડગડાટથી તેમનું સન્માન કરી રહ્યા હતાં જે જોઈને તેઓ ભાવવિભોર થઈ ગયા. પોતાની આ અનોખી સિદ્ધિ માટે આવું સન્માન તેમને જીવનમાં ક્યારેય મળ્યું નહોતું. અહીં 9 જાન્યુઆરીએ આયોજિત ચોથા કેરળ વિધાનસભા આંતરરાષ્ટ્રીય પુસ્તક મેળામાં હાજર જનમેદની તેમને જોઈને દંગ રહી ગઈ હતી. તેઓએ ક્યારેય એવો કોઈ માણસ જોયો નહોતો જે પોતાના સમાજના વંચિત લોકો માટે, પોતાના ખર્ચે વાંચનાલય ચલાવતો હોય. અને એ પણ કેરળના અંતરિયાળ વિસ્તારમાં, ઇડુક્કી જિલ્લાના એડમાલાકુડીમાં, જે રાજ્યની એકમાત્ર આદિવાસી પંચાયત છે – અને કદાચ સૌથી ઓછો સાક્ષર પ્રદેશ પણ.

પી. વી. ચિન્નતંબી હવે 86 વર્ષ પૂરાં કરીને 87મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.

તેમણે સ્થાપેલી એ વનવગડાના વાંચનાલયને આજે 15 વર્ષ થઈ ગયાં છે અને તે હજી પણ સક્રિય છે.

જંગલી હાથીઓએ એ મકાનને તોડી પાડ્યું છે જેની અમે 2014માં મુલાકાત લીધી હતી – પણ વાંચનાલયને તેઓ નુકસાન પહોંચાડી શક્યા નથી.

ચિન્નતંબીએ પુસ્તક મેળામાં અમને કહ્યું, “મને લાગતું જ હતું કે આવું કંઈક થવાનું છે.” તેમના સન્માન માટે આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં મેં, તેમણે, અને કે. એ. શજી (જેઓ તેમના માટે દુભાષિયાનું કામ પણ કરી રહ્યા હતા) એ વાતો કરી. જ્યારે અમે તેમને પહેલી વાર મળ્યા હતા ત્યારે પણ તેમણે કહ્યું હતું કે જંગલ અને વાતાવરણમાં થઈ રહેલા ફેરફારોની અસર આ મહાકાય પ્રાણીઓ પર પડી રહી છે.

“હું લાંબા સમયથી આ સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો હતો. હાથીઓ વધુ ને વધુ આક્રમક બની રહ્યા હતા. મને સતત ડર રહેતો કે તેઓ વાંચનાલય પર હુમલો કરશે. આખરે, મેં નક્કી કર્યું કે જો લાઇબ્રેરી ખસેડવી પડશે, તો હું મારું ઘર પણ ખસેડી લઈશ. લાઇબ્રેરી જે જ્ઞાન પીરસતી હતી તેનું રક્ષણ કરવું જરૂરી હતું.” તેઓ નહોતા ઇચ્છતા કે વાંચનાલય જે શીખવાની પ્રક્રિયાનું પ્રતીક હતું તેમાં કોઈ વિક્ષેપ પડે.

આથી, તેઓએ લાઇબ્રેરીને થોડાક કિલોમીટર દૂર ખસેડી, પણ તેને રાખી એડમાલાકુડીના જંગલ વિસ્તારમાં જ. તેઓ કહે છે, “જે અઠવાડિયે મેં એ જગ્યા છોડી, એ જ અઠવાડિયે દંતુશળ હાથીઓએ મિનિટોમાં જ આખું જૂનું મકાન જમીનદોસ્ત કરી નાખ્યું હતું.” પણ પછી તેઓ ગર્વથી ઉમેરે છે, “મેં બધાં જ પુસ્તકો ત્યાંથી ખસેડી લીધાં હતાં.” વનવાસી હોવાને કારણે, તેઓ સમજી ગયા હતા કે આ મહાકાય પ્રાણીઓ સાથે કંઈક તો ગરબડ થઈ રહી છે. અને તેમના મનમાં હાથીઓ પ્રત્યે કોઈ કડવાશ નથી. જગ્યા બદલવાનો નિર્ણય ખરેખર ડહાપણભર્યો હતો, કારણ કે હાથીઓએ આખું માળખું ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું હતું. અને ચિન્નતંબીને ઓરડામાં હાથીનો સામનો કરવાની કોઈ ઈચ્છા નહોતી.

તેઓ કહે છે, “હું મુલકુધારામાં રહેવા ગયો અને નવેસરથી શરૂઆત કરી. લાઇબ્રેરી ચલાવવા માટે મેં મારા સહિત 7 સભ્યોની એક સમિતિ બનાવી. કારણ કે, હું અહીં કાયમ માટે તો રહેવાનો નથી.”

પોતાની લાઇબ્રેરી પાછળનું તત્વજ્ઞાન સમજાવતાં તેમણે શ્રોતાઓને ગહનતાપૂર્વક કહ્યું, “શિક્ષણ કરતાં જ્ઞાન વધુ શક્તિશાળી છે. બસ, એટલે જ મેં આ કર્યું.” અને આ વાત તેઓ સારી રીતે જાણે છે. ચિન્નતંબી એક ગરીબ અને મોટા આદિવાસી પરિવારમાંથી આવે છે, જેમની પાસે માંડ બે એકર બિનઉપજાઉ જમીન હતી. પરિવારને ગુજરાન ચલાવવામાં મદદ કરવા માટે તેમણે છઠ્ઠા ધોરણ પછી શાળાએ છોડી દીધી હતી. અને આજે તેઓ મુતુવન આદિવાસીઓ માટે જંગલની વચ્ચે એક અદ્ભુત પુસ્તકાલય ચલાવે છે.

તેઓ કહે છે, “હું ઇડુક્કીના ઇરુમપુપલમમાં આવેલી પહેલી આદિવાસી શાળાનો વિદ્યાર્થી હતો. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ ચોથા ધોરણ સુધી ભણ્યા હતા. કેટલાક, મારા જેવા, છઠ્ઠા ધોરણ સુધી પહોંચ્યા હતા. પણ હું માનું છું કે લોકો બીજું કંઈ પણ કરવા કરતાં વાંચનથી વધુ શીખે છે.”

તેમણે 2014માં અમને કહ્યું હતું, “બાળકો પુસ્તકાલયનો ઉપયોગ કરી રહ્યાં છે.” અને તેમણે એ સાબિત પણ કરી બતાવ્યું. તેમનાં સુઘડ રજિસ્ટરો બતાવતાં હતાં કે તેમનાં 160 પુસ્તકોમાંથી ચોથા ભાગનાં પુસ્તકો લોકો વાંચવા લઈ ગયા હતા. બે મોટા પુસ્તકાલયના વડાઓએ મને કહ્યું હતું કે પુસ્તકોના જથ્થા અને ઉધાર અપાતા પુસ્તકોનો આ ગુણોત્તર જરાય ઓછો ન ગણાય.

જ્યારે અમે 2014માં પહેલી વાર ‘ધ વાઇલ્ડરનેસ લાઇબ્રેરી’ (વનવગડાની લાઇબ્રેરી) પ્રકાશિત કરી, ત્યારે તેમની પાસે 160 પુસ્તકો હતાં. આ વાર્તાની કેરળ અને વિદેશમાં ઘણી ઊંડી અસર થઈ. અમેરિકા અને બ્રિટનના લાઇબ્રેરીયનોએ આ લેખ ફરીથી છાપવાની પરવાનગી માગી. અને તેમની લાઇબ્રેરી માટે પુસ્તકો દાન કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. પણ કેરળના લોકોએ તેમને પાછળ પાડી દીધા. થોડા જ મહિનામાં, તેમના પુસ્તકોનો સંગ્રહ 2,000ને પાર કરી ગયો. ચાર યુવાનો 18 કિલોમીટર સુધી જંગલમાં પગપાળા ચાલીને, ખભા પર પુસ્તકોનું કબાટ ઊંચકીને આવ્યા. તેમાંથી એક પત્રકાર હતા, સ્વર્ગસ્થ આઈ. વી. બાબુ, જેઓ 2014ની અમારી પહેલી મુલાકાત વખતે અમારી સાથે હતા. થોડા જ સમયમાં, ખુશ અને આશ્ચર્યચકિત ચિન્નતંબીએ સંદેશો મોકલ્યો: “મહેરબાની કરીને હવે વધુ પુસ્તકો ન મોકલશો. મારી પાસે તે રાખવાની જગ્યા નથી.”

KLIBF પુસ્તક મેળામાં અમે મુરલી ‘માશ’ (માસ્તર અથવા શિક્ષક)ને મંચ પર બોલાવ્યા. ચિન્નતંબીના પ્રિય માર્ગદર્શક તેમનાથી 31 વર્ષ નાના છે. ‘માશ’ મલૈયારાયન આદિવાસી સમુદાયના છે. આ સમુદાય શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓમાં અન્ય મોટાભાગના આદિવાસી સમુદાયો કરતાં આગળ છે. એડમાલાકુડી, જ્યાં લાઇબ્રેરી સૌપ્રથમ ઇરુપ્પુકલ્લાકુડીમાં હતી, ત્યાં આવાં 28 નેસમાં 2,500થી પણ ઓછા લોકો રહે છે. આ લગભગ સમગ્ર વિશ્વની કુલ મુતુવન વસ્તી છે.

ચિન્નતંબી કહે છે, “મુરલી માશ મારા આવવાના એક વર્ષ પહેલાં એડમાલાકુડી વિસ્તારમાં આવ્યા હતા.” તેમણે આદિવાસીઓ માટેની એક શિક્ષકવાળી શાળામાં નોકરી સ્વીકારી હતી. માશ કહે છે, “મેં જોયું કે મને સરકાર અને અન્ય લોકો પાસેથી કેટલાંક પુસ્તકો મળી રહ્યાં હતાં.” અને ત્યાંથી એક મોટા વાંચનાલયનો વિચાર જન્મ્યો. પણ સ્થાનિક લોકોમાં સ્વીકૃતિ મેળવવા માટે, તેઓ કહે છે, “અમારે મુતુવન આદિવાસી સમુદાયના જ કોઈ સભ્યની જરૂર હતી.”

અને ચિન્નતંબીની એન્ટ્રી થઈ.

અને આમ વનવગડાના વાંચનાલયનો જન્મ થયો.

ચિન્નતંબીને ફક્ત એક જ વાતનો અફસોસ છે. 2014ની અમારી મુલાકાત પછી છૂટા પડતી વખતે, અમને 161મું પુસ્તક મળ્યું હતું. તેઓ પોતાની આત્મકથા લખી રહ્યા હતા. “તમે તે પૂરી કરી?” અમે તેમને પૂછ્યું. “ના,” તેમણે કહ્યું. “મેં હસ્તપ્રતનું લગભગ 25 ટકા કામ પૂરું કર્યું હતું, ત્યારે તિરુવનંતપુરમના એક પત્રકાર મારી પાસેથી તે લઈ ગયા હતા. તેમણે તેને પૂરી કરવામાં મદદ કરવાનું અને એક પ્રકાશક શોધી આપવાનું વચન આપ્યું હતું.”

“પછી મેં તેમને ક્યારેય જોયા નથી,” તેઓ ઉદાસીથી કહે છે.

આજે તેમને જે માન-સન્માન મળ્યું તે KLIBF (કેરળ વિધાનસભા આંતરરાષ્ટ્રીય પુસ્તક મેળા)ની વિશિષ્ટતાને કારણે શક્ય બન્યું. અહીં અમને જાણવા મળ્યું કે કેરળ ભારતનું એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જેની વિધાનસભા સાહિત્યિક પુસ્તક મેળાનું આયોજન કરે છે. અહીં, દરેક જિલ્લો – અને કેટલાક તાલુકાઓ પણ – પોતાના સાહિત્ય ઉત્સવો યોજે છે. 140 ધારાસભ્યોમાંથી દરેકને તેમના મતવિસ્તાર માટે પુસ્તકો ખરીદવા 3 લાખ રૂપિયા આપવામાં આવે છે. પણ તેઓ એ પૈસા ફક્ત અહીં જ ખર્ચી શકે છે. અમને એ પણ જાણવા મળ્યું કે ભારતભરમાંથી 170 જેટલા પ્રકાશકો આ મેળામાં આવ્યા છે. અને આ વખતે લગભગ 240 પુસ્તકોના સ્ટોલ લાગ્યા છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, માત્ર એક અઠવાડિયામાં વેપાર 10 કરોડ રૂપિયાને વટાવી જશે – જે દરમિયાન વિધાનસભા પરિસરના તમામ દરવાજા સામાન્ય જનતા માટે ખુલ્લા મૂકી દેવામાં આવે છે. આ સાત દિવસોમાં, લોકો સામાન્ય સુરક્ષા તપાસમાંથી પસાર થઈને અંદર મુક્તપણે ફરી શકે છે.

કાર્યક્રમના અંતમાં, અમે શ્રોતાઓને અને ત્યાં હાજર પત્રકારોને અપીલ કરી કે એ લેભાગુ પત્રકારને શોધી કાઢે અને હસ્તપ્રત પાછી મેળવે. અમે એ અજાણ્યા પત્રકારને પણ વિનંતી કરી. ચિન્નતંબીએ જાહેર કર્યું કે જો તેમને કોઈ મદદ મળે તો “તેઓ ફરીથી આખું કામ કરવા તૈયાર છે.” અને કેરળની ઓળખ પ્રમાણે, કાર્યક્રમ પૂરો થાય એ પહેલાં જ મદદ કરવા માટે સ્વયંસેવકોની લાઇન લાગી ગઈ હતી.

અને એટલે જ, કદાચ એક દિવસ આખી વાર્તા કહેવાશે. એડમાલાકુડી અને તેના હાથીઓની. શીખવા અને જ્ઞાન મેળવવા માટે તરસતા લોકોની. કેરળની સૌથી નાની લાઇબ્રેરીની અને કદાચ દુનિયાના સૌથી મહાન – અને ચોક્કસપણે, સૌથી ઉમદા લાઇબ્રેરીયનની.

૧૨ વર્ષ પહેલાં એડમાલકુડીમાં:

એક પુસ્તકાલય? અહીં, ઇડુક્કી જિલ્લાનાં આવાં ગાઢ જંગલો અને વનવગડામાં? ભારતમાં સૌથી વધુ સાક્ષરતા ધરાવતા કેરળ રાજ્ય કેરળની આ એવી જગ્યા છે જ્યાં સાક્ષરતાનો દર ખૂબ ઓછો છે. રાજ્યની પહેલી ચૂંટાયેલી આદિવાસી ગ્રામ પંચાયતના આ નાનકડા નેસમાં માત્ર 25 પરિવારો રહે છે. જો અહીંથી કોઈ બીજાને પુસ્તક વાંચવા જોઈતું હોય, તો તેમણે ઘનઘોર જંગલમાંથી લાંબો રસ્તો કાપીને આવવું પડે છે. શું તેઓ ખરેખર આટલી મહેનત કરશે?

“હા, બિલકુલ,” ચા વેચનારા, સ્પોર્ટ્સ ક્લબના આયોજક અને ગ્રંથપાલ એવા 73 વર્ષીય પી. વી. ચિન્નતંબી કહે છે. “લોકો આવે છે.” તેમની નાનકડી દુકાન – જ્યાં ચા, ચવાણું (મિક્ષચર), બિસ્કિટ, માચીસ અને બીજો પરચૂરણ સામાન મળે છે – એડમાલાકુડીના પહાડી વિસ્તારના એક ચાર રસ્તે આવેલી છે. આ કેરળની સૌથી અંતરિયાળ પંચાયત છે, જ્યાં ફક્ત એક જ આદિવાસી સમુદાય, મુતુવન, વસે છે. અહીં પહોંચવા માટે મુન્નાર પાસેના પેટ્ટીમુડીથી 18 કિલોમીટર પગપાળા ચાલવું પડે છે. અને ચિન્નતંબીની ચાની દુકાન-કમ-લાઇબ્રેરી સુધી પહોંચવા હજી પણ વધારે ચાલવું પડે છે. જ્યારે અમે તેમના ઘરે પહોંચ્યાં, ત્યારે તેમનાં પત્ની કામે ગયાં હતાં. તેઓ પણ મુતુવન સમુદાયના જ છે.

મેં મૂંઝવણ સાથે પૂછ્યું, “ચિન્નતંબી, મેં ચા પીધી. દુકાનમાં સામાન પણ જોયો. પણ તમારી લાઇબ્રેરી ક્યાં છે?” તેઓ એક સુંદર સ્મિત આપીને અમને એ નાનકડા મકાનની અંદર લઈ જાય છે. એક અંધારા ખૂણામાંથી, તેઓ શણના બે મોટા કોથળા બહાર કાઢે છે − એવા કોથળા જેમાં 25 કિલો કે તેથી વધુ ચોખા સમાઈ શકે. તે કોથળામાં 160 પુસ્તકો છે, જે તેમનો આખો ખજાનો છે. લાઇબ્રેરીના સમયે તેઓ રોજની જેમ જ, આ બધાં પુસ્તકોને એક ચટાઈ પર સાચવીને ગોઠવે છે.

અમારા આઠ રખડુઓની ટોળકી આશ્ચર્યથી આ પુસ્તકો જોઈ રહી હતી. તેમાંનું દરેક દરેક પુસ્તક સાહિત્યની એક ઉત્તમ કૃતિ હતી, એક ક્લાસિક, રાજકીય પુસ્તકો પણ. રોમાંચક કથાઓ, બેસ્ટસેલર કે હળવા વાંચનની વાર્તાઓ અહીં ઉપલબ્ધ નથી. ત્યાં તમિલ મહાકાવ્ય ‘સિલપ્પતિકરમ’નો મલયાલમ અનુવાદ હતો. વૈકોમ મુહંમદ બશીર, એમ.ટી. વાસુદેવન નાયર, કમલા દાસ જેવાં લેખકોનાં પુસ્તકો હતાં. સાથે સાથે એમ. મુકુંદન, લલિતાંબિકા અંતર્જનમ અને બીજાં ઘણાં લેખકોની કૃતિઓ પણ હતી. મહાત્મા ગાંધીના લખાણોની સાથે સાથે તોપ્પિલ ભાસીની ‘યુ મેડ મી અ કોમ્યુનિસ્ટ’ (તમે મને સામ્યવાદી બનાવ્યો) જેવી ક્રાંતિકારી વિચારધારાવાળી પ્રખ્યાત કૃતિઓ પણ હતી.

હવે બહાર બેઠા પછી અમે પૂછ્યું, “પણ ચિન્નતંબી, શું અહીંના લોકો ખરેખર આવું ગહન સાહિત્ય વાંચે છે?” મોટાભાગના આદિવાસી સમુદાયોની જેમ, મુતુવન લોકો પણ બીજા ભારતીયો કરતાં વધુ વંચિતતા અને શિક્ષણમાં અધવચ્ચેથી ઊઠી જવાના ઊંચા દરનો સામનો કરે છે. જવાબમાં, તેઓ પોતાની લાઇબ્રેરીનું રજિસ્ટર કાઢી લાવ્યા. આ પુસ્તકો લેવા અને પરત કરવાના વ્યવહારનો એકદમ ચોકસાઈપૂર્વક રાખેલો હિસાબ હતો. ભલે આ નેસમાં ફક્ત 25 પરિવારો રહેતા હશે, પણ 2013માં 37 પુસ્તકો વાંચવા માટે લેવાયાં હતાં. આ આંકડો કુલ 160 પુસ્તકોના ચોથા ભાગની નજીક છે – જે એક સારો લેવડ-દેવડનો ગુણોત્તર ગણાય. લાઇબ્રેરીની સભ્ય ફી એક વખતના 25 રૂપિયા અને માસિક લવાજમ 2 રૂપિયા છે. પુસ્તક લેવા માટે અલગથી કોઈ પૈસા આપવાના નથી હોતા. ચા મફત છે. ખાંડ વગરની કાળી ચા. “લોકો પહાડોમાંથી થાકીને આવે છે.” ફક્ત બિસ્કિટ, ચવાણું અને બીજી વસ્તુઓના જ પૈસા આપવાના હોય છે. ક્યારેક, કોઈ મહેમાનને સાદું છતાં મફત ભોજન પણ મળી જાય છે.

ઉધાર આપ્યાની અને પાછા આવ્યાની તારીખો, વાચકોનાં નામ, બધું જ તેમના રજિસ્ટરમાં વ્યવસ્થિત રીતે નોંધેલું હતું. ઇલંગોનું ‘સિલપ્પતિકારમ’ તો એકથી વધુ વખત લેવાયું હતું. આ વર્ષે પણ અત્યાર સુધીમાં કેટલાંય પુસ્તકો લેવાઈ ચૂક્યાં હતાં. અહીં જંગલોની વચ્ચે ઉત્તમ સાહિત્ય ખીલી રહ્યું હતું, જેને એક હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલો આદિવાસી સમુદાય હોંશે હોંશે વાંચી રહ્યો હતો. આ જોઈને અમે વિચારમાં પડી ગયા. મને લાગે છે કે, અમારામાંથી કેટલાક તો અમારા પોતાના શહેરી વાતાવરણમાં વાંચનની કથળતી જતી આદતો છે તેના પર મનોમંથન કરી રહ્યા હતા.

અમારા જૂથમાં ઘણા એવા સભ્યો હતા જેઓ લખીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા, અને અમારા અહંકારને હજી એક ઝટકો લાગવાનો બાકી હતો. અમારી સાથે મુસાફરી કરી રહેલા કેરળ પ્રેસ એકેડેમીના ત્રણ પત્રકારત્વના વિદ્યાર્થીઓમાંથી એક, યુવાન વિષ્ણુ એસ.ને એ પુસ્તકોના ઢગલામાંથી એક અલગ જ પ્રકારનું ‘પુસ્તક’ મળી આવ્યું. એક લીટીવાળી નોટબુક, જેનાં ઘણાં પાનાં હાથથી લખેલાં હતાં. તેનું હજી કોઈ શીર્ષક નહોતું, પણ એ ચિન્નતંબીની આત્મકથા હતી. તેઓ સંકોચ સાથે કહે છે કે તેઓ તેમાં બહુ આગળ નથી લખી શક્યા. પણ તેઓ તેના પર કામ કરી રહ્યા છે. “અરે ચાલોને, ચિન્નતંબી! અમને તેમાંથી કંઈક સંભળાવો તો ખરા.” એ લખાણ લાંબું નહોતું અને અધૂરું હતું, પણ વાત ખૂબ જ સરસ રીતે કહેવાઈ હતી. તેમાં તેમની સામાજિક અને રાજકીય ચેતનાનાં પ્રથમ અંકુર ફૂટવાની વાત હતી. આખરે, તેની શરૂઆત મહાત્મા ગાંધીની હત્યાના પ્રસંગથી થાય છે, જ્યારે લેખક લગભગ સાત વર્ષના હતા – અને એ ઘટનાની તેમના પર કેવી ઊંડી અસર થઈ હતી.

ચિન્નતંબી કહે છે કે તેમને એડમાલાકુડી પાછા ફરીને પોતાની લાઇબ્રેરી શરૂ કરવાની પ્રેરણા મુરલી ‘માશ’ (માસ્તર કે શિક્ષક) પાસેથી મળી હતી. મુરલી ‘માશ’ આ વિસ્તારમાં એક જાણીતા અને આદરણીય વ્યક્તિ અને શિક્ષક છે. તેઓ પોતે પણ આદિવાસી છે, પણ બીજા સમુદાયના છે. તેમનો સમુદાય આ પંચાયતની બહાર આવેલા માનકુલમમાં રહે છે. તેમણે પોતાનું મોટાભાગનું જીવન મુતુવન લોકો સાથે અને તેમના માટે કામ કરવામાં સમર્પિત કરી દીધું છે. ચિન્નતંબી કહે છે, “માશે જ મને આ રસ્તે વાળ્યો.” તેઓ પોતે કંઈક વિશેષ કરી રહ્યા છે એવો કોઈ દાવો નથી કરતા, જો કે તેમનું કામ ખરેખર વિશેષ છે.

એડમાલાકુડીમાં, જ્યાં આ નેસ એવી 28 નેસમાંની એક છે, ત્યાં 2,500થી પણ ઓછા લોકો રહે છે. આ આંકડો લગભગ સમગ્ર દુનિયાની મુતુવન વસ્તી બરાબર છે. ઇરુપ્પુકલ્લાકુડીમાં તો માંડ સો જેટલા જ લોકો રહે છે. સો ચોરસ કિલોમીટરથી વધુના જંગલ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું એડમાલાકુડી, રાજ્યમાં સૌથી ઓછા, માંડ 1,500 મતદારો ધરાવતી પંચાયત પણ છે. અમારે અહીંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો છોડી દેવો પડ્યો. કારણ કે અમે તમિલનાડુના વાલપળાઈ જવા માટે જે ટૂંકો રસ્તો પસંદ કર્યો હતો, તેના પર જંગલી હાથીઓએ કબજો જમાવી લીધો હતો.

છતાં, અહીં ચિન્નતંબી બેઠા છે, અને દુનિયાની સૌથી એકલવાયી કહી શકાય એવી લાઇબ્રેરી ચલાવી રહ્યા છે. અને તેઓ પોતાના ગરીબ વાચકોની જ્ઞાનની અને સાહિત્યની ભૂખ સંતોષીને તેને ધમધમતી રાખે છે. સાથે સાથે તેમને ચા, ચવાણું અને માચીસ પણ પૂરાં પાડે છે. અમારી ટોળી, જે સામાન્ય રીતે ખૂબ વાતો અને શોરબકોર કરતી હતી, તે આ મુલાકાતથી એટલી પ્રભાવિત અને ભાવુક થઈ ગઈ કે થોડી વાર સુધી એકદમ શાંતિથી ચાલવા લાગી. અમારી નજર આગળના લાંબા અને કપરા રસ્તા પર હતી. અને અમારા મનમાં હતા પી. વી. ચિન્નતંબી, એક અસાધારણ લાઇબ્રેરીયન.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ