ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੱਡ-ਗੋਡੇ ਚੱਲਦੇ ਨੇ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕਦੀ ਰਹਾਂਗੀ

ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਪੈਰ ਅਧਵਾਟੇ ਹੀ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਹੇ ਦਾ ਭਰਿਆ ਜਿਹੜਾ ਤਸਲਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹਦਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਰਤਾ ਕੁ ਡੋਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਰੂੜੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਹੇ ਦਾ ਭਰਿਆ ਤਸਲਾ (ਕੋਈ 10-12 ਕਿੱਲੋ) ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਕਰਦੀ ਪਰ ਅੱਜ 72 ਸਾਲਾ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਲਈ ਇੰਨਾ ਵਜ਼ਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲੱਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਬੋਝਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਥਿੜਕ-ਥਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 24 ਸਾਲ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ''ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਪੱਟੀ ਮੋੜ 'ਤੇ ਤੇਰਾ ਮੁੰਡਾ ਮਰ ਗਿਆ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਨਾਲ਼,'' ਗੋਹਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠਦਿਆਂ ਲਰਜ਼ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਬੈਠਣ ਲਈ ਜਿਓਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਡੇ ਮੁੜੇ, ਅਵਾਜ਼ ਆਈ ਕਿੜ-ਕਿੜ। ''ਉਹ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ 18 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।'' ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤ ਵੀ ਜਹਾਨੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ ਜੋ 21 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।

ਕਰੀਬ 36 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮਸਾਂ ਹੀ ਛੇ ਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਪਾਲ਼ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਹੇਂ ਧੀਆਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਹਨ। ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਲੱਥ ਚੁੱਕੀ ਅਮਰਜੀਤ ਬੁੱਕ ਭਰ-ਭਰ ਗੋਹਾ ਤਸਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੀ ਭਾਰੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਜੇ ਪਿਆ ਤਸਲਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਨਿਕਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਰੂੜੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਕੋਈ 100 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰੂੜੀ ਤੱਕ ਅੱਜ ਸਵੇਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ 20 ਗੇੜੇ ਲਾ ਲਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਿਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਪਿਛੜੀ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰਦੇ ਹਨ।

''ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕਣ ਥੱਲੇ ਬਹਿੰਦੀ ਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੀ ਮੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਧੋ ਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੈਂਪੂ ਸਾਬਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਹੀ ਝੱਲ ਸਕਦੀ ਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਹ ਲਿਫਾਫਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾ ਲੈਨੀ ਆਂ।'' ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਦਾ ਲਿਫਾਫਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਬੰਬੀ (ਟਿਊਬਵੈੱਲ) ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 10 ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਘਰ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕੇਗੀ।

ਸਵੇਰ ਦੇ 6 ਵਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ 9 ਘੰਟੇ ਉਹ 12-13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਲੰਬੀ ਤੇ ਥਕਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਨਾ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਲਈ। ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਬੜਾ ਨਿਗੂਣਾ ਹੈ। ''ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ਼ 3 ਤੋਂ 4 ਡੰਗਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 500 ਰੁਪਏ ਹੀ ਭਰਦੇ ਨੇ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੈਨੂੰ 1000 ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਅੱਧਾ ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਏ।''

ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੋਈ 30-35 ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ''ਚੰਗੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 3,500 ਤੋਂ 4,000 ਰੁਪਏ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਏ।'' ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ''ਪਾਲ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੰਗਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਫਿਰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਕੀ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੀ ਆਂ। ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਸਾਝਰੇ ਘਰੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ਼ ਪਾਉਂਦੀ ਨਾ ਹੀ ਫਿਰ 3 ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਹੀ ਮੁੱਕਦਾ ਏ। ਲੋਕੀਂ ਪੈਸੇ ਨੀਂ ਭਰਦੇ ਕੰਮ ਭਾਵੇਂ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ,'' ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੋਹਤੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਅਮਰਜੀਤ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਣ ਵਾਲ਼ੀ ਔਰਤ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਤੇ ਆਟਾ ਪੱਲਿਓਂ ਹੀ ਖਰੀਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ''ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਟਾ-ਦਾਲ ਸਕੀਮ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਉਹਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਕੋਟੇ ਤਹਿਤ 2 ਰੁਪਏ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਕਣਕ ਦੇ 7 ਤੋੜੇ ਮਿਲ਼ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ,'' ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, 50 ਸਾਲਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ''ਪਰ ਆਹ ਵਾਲ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਤਾ ਨੀਂ ਕਿਹੜੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਕੀਮ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।''

ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਨੀਲਾ ਕਾਰਡ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਆਟਾ-ਦਾਲ ਸਕੀਮ) ਦੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਭਾਅ 'ਤੇ ਕਣਕ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਓਂ 2022 ਚੜ੍ਹਿਆ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੀਡੀਐੱਸ ਸਕੀਮ 'ਤੇ ਆਰਜੀ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਅੱਜ 2026 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਗ਼ਰੀਬ ਕਲਿਆਣ ਅੰਨ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀਂ 15-15 ਕਿੱਲੋ ਕਣਕ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ''ਇੰਨੀ ਕੁ ਕਣਕ ਨਾਲ਼ ਕਿੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਏ,'' ਅਮਰਜੀਤ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੇ 1,500 ਰੁਪਏ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਕੁ ਰਾਹਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਧਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ਼ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ''ਇੱਧਰ ਦੇਖੀਂ, ਗਮ ਦਾ ਗੋਲ਼ਾ,'' ਇੰਨਾ ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਕਮੀਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੀ ਦੂਰ ਹੈ ਪਰ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਦੇ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਨਹੀਂ ਗਈ। ''ਸਾਡੇ ਜਿਹੀਆਂ ਨੀਵੀਂਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿੱਥੇ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ? ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਗਈ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣਾ,'' ਉਹ ਸਹਿਮੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਂਝ ਇਹ ਗੰਢ ਦੁਖਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅਮਰਜੀਤ ਰੱਜਵਾਂ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾ ਪਾਉਂਦੇ। ਜੇ ਕਦੇ ਵੱਧ ਰੋਟੀ ਖਾ ਵੀ ਲੈਣ ਤਾਂ ਢਿੱਡ ਪੀੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੁਰਦਿਆਂ-ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋ? ''ਜੇ ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਨਾ ਤੁਰਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂ?'' ਇਸ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਈ।

''ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਨਈ ਨਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਆਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨੀ ਆਉਂਦਾ। ਖੇਤਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਵੀ ਜੁਆਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਮ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ-ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ਲਾਉਣ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ ਅੱਗਿਓਂ ਉਹ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ: ਮਾਤਾ ਤੂੰ ਘਰ ਬਹਿ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੀ ਭੋਇੰ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਟਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਹੁਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸਿਓਂ ਨਾ ਪੇਕੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਸਿਓਂ।'' ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਭੋਇੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਫਿਲਹਾਲ ਕਿਸੇ ਤਣ-ਪੱਤਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮਰਜੀਤ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।

''ਮੈਂ ਵੀ ਬੁਢਾਪੇ 'ਚ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਬਹਿ ਗਈ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਊਂਗੀ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।