जड झाले ओझे

चालता चालता अमरजीत कौर यांची पावलं अवचित थबकतात. शेण भरलेली पाटी (धातूचं परातीसारखं भांडं- तसला) उचलून डोक्यावर ठेवण्याचा प्रयत्न त्या करत असतात. आधी ते डगमगतं; मग काही क्षणांनी त्या! मग सावकाश त्यांची छोटी छोटी पावलं रुडी म्हणजे शेणाच्या ढिगाच्या दिशेने जाऊ लागतात... म्हशींच्या गोठ्यातून गोळा केलेलं आणखी एक पाटीभर शेण टाकण्यासाठी! एक काळ असा होता; डोक्यावरची १०-१२ किलो शेणाने भरलेली पाटी अमरजीत कौर सहज वाहून न्यायच्या. पण आता गात्रं थकली आहेत. वयाच्या बहात्तराव्या वर्षी ते शक्य होत नाहीये. तरीही आज डोक्यावरच्या तसल्याच्या भारापेक्षा त्यांच्या काळजातल्या दुःखाचं ओझं तुलनेने जास्त आहे. कदाचित त्यामुळे त्यांची पावलं जास्तच मंदावल्यागत झालीयेत.

कुटुंबासंदर्भातला एक सहज साधा प्रश्न मी विचारला अन् मनात उसळलेल्या आठवणींच्या लाटा त्यांना थेट २४ वर्षं मागे घेऊन गेल्या. “उनहांदास्य पट्टी मोड ते तेरा मुंडा मार गया अॅक्सिडेन्ट नाल. [“ते आले आणि म्हणाले, पट्टीजवळच्या वळणावर तुझा मुलगा अपघातात मरण पावला.]’’ त्या सांगत असतात, “तो रिक्षा चालवायचा. गेला तेव्हा जेमतेम अठरा वर्षांचा होता तो.’’ पाच वर्षांनी दुसराही मुलगा त्यांनी गमावला. अवघा एकवीस वर्षांचा होता तो! बोलता बोलता त्या मग परत एकदा शेण गोळा करण्यासाठी म्हणून उकिडव्या बसू लागतात, तेव्हा त्यांचे गुडघे कड कड वाजतात नि थकलेपणाची जाणीव करून देतात. आता बसल्यावर त्यांचे हात असे काही चालू लागतात की जणू एखादं यंत्रच!

अमरजीत कौर यांचा नवरा दारुडा. तो साधारण ३६ वर्षांपूर्वी वारला तेव्हा ही लेकरं होती अवघी चार-सहा वर्षांची! अगदी लग्न झालं तेव्हापासून अमरजीत गोहा-कुरा (शेण गोळा करणं) हे काम करत आलेल्या. हे काम आणि त्यातून पदरात पडणारा मोबदला नसता तर दोन मुलांना आणि दोन मुलींना (मुलींची एव्हाना लग्नं झालीयेत) लहानाचं मोठं करणं शक्यच झालं नसतं त्यांना! आठवणींच्या गाठी सुटत जातात तसं मनात पुन्हा दु:ख उफाळून येतं. ते उरी कवटाळून आपल्या तळहातांनी त्या आणखी शेण गोळा करत पुढे पुढे सरकत राहतात. मूठ मूठ शेण घेतात आणि आपल्या पाटीत टाकत जातात. आता पाटी उचलून डोक्यावर ठेवायचीय. एक दीर्घ सुस्कारा! आणि साधारण शंभर मीटरवर साठवलेल्या शेणाच्या ढिगाऱ्याकडे त्या चालू लागतात. अधेमधे लटपटायला होत असतं. गोठा साफ करायचं हे काम आज सकाळपासून चाललंय आणि ही त्यांची विसावी खेप आहे. अमरजीत या मेहरे शीख समाजाच्या. हा समाज पंजाब राज्यात अनुसूचित जातींमध्ये समाविष्ट आहे. भूमिहीन दलित असलेल्या अमरजीत पट्टी गावामधल्या सात घरचे गोठे साफ करतात, तिथलं शेण गोळा करून आपली उपजीविका भागवतात.

“गोठ्यातलं शेण गोळा करण्यासाठी मी जेव्हा उकिडवी बसलेली असते तेव्हा अनेकदा म्हशींचं मूत्र माझ्या डोक्यावर सांडतं. आणि रोज रोज काही मी न्हाऊ शकत नाही. रोजचा साबण-शॅम्पूचा खर्च मला परवडत नाही. म्हणून मग मी ही अशी प्लास्टिकची पिशवी डोक्यावर बांधते,’’ मुठीत ठेवलेली काळी प्लास्टिकची पिशवी दाखवत अमरजीत सांगत असतात. आत्ता कुठे दिवसातलं हे पहिल्या घरचं काम त्यांनी उरकलंय. आपल्या गोठ्यात दहा म्हशी बाळगणाऱ्या जमीनदार शेतकऱ्याचं हे घर. इथून आता त्या चालत चालत पुढच्या घरी जातील.

यांचा दिवस सुरू होतो सकाळी सहा वाजता. कपभर चहा घेऊन कामाला सुरुवात. त्यानंतरच्या नऊ तासांमधे आपल्या घरापासून १२ ते १३ किलोमीटरच्या परिसरातल्या सात घरचं काम त्या करतात. ना नाश्त्यासाठी विश्रांती ना दुपारी जेवणाचे चार घास खाण्यासाठी! या कष्टाचा मोबदला मात्र अत्यंत तुटपुंजा. “तीन-चार जनावरं ज्यांच्यापाशी आहेत, ते मला महिन्याला ५०० रुपये देतात. जमीनदाराच्या घरून १,००० रुपये आणि अर्धा लिटर दूध मिळतं,’’ अमरजीत सांगतात.

दिवसभरात त्या ३०-३५ गुरांचं शेण साफ करतात आणि गोळा करतात. “दिवस बरे असतील तर महिन्याकाठी मला साधारण ३,५०० ते ४,००० रुपये मिळतात. हिवाळ्यात मात्र काम कमी असतं.’’ तरण तारण जिल्ह्यात हिवाळा बराच कडक असतो. “इथल्या थंडीत गुरं मरण्याची शक्यता; त्यामुळे लोक त्यांना घराच्या आत ठेवतात. अशावेळी त्यांना माझी गरज भासत नाही. त्या महिन्यात मलाही फारसे कष्ट घेणं होत नाही. थंडीत सकाळी सकाळी कामाला जुंपून घेणं शक्य होत नाही, दिवसभर राबणंही जमत नाही आणि दुपारी तीनपर्यंत घरी परतावं लागतं. लोकांना पैसे तर द्यायचे नसतात आणि तरीही मी दिवसभर राबावं अशी त्यांची अपेक्षा असते,’’ अमरजीत सांगतात.

अमरजीत आपल्या नातीसोबत राहतात. घरभाडं अर्धं अर्धं वाटून घेतात. महिन्याकाठी जे काय त्यांच्या पदरात पडतं त्यातलं निम्मं खोलीच्या भाड्यावर जातं. उरलेल्या पैशात त्या स्वत:चं पोटपाणी भागवतात. त्यांना आपलं आपण सगळं काही स्वावलंबनाने करायचं असतं. स्वतःच्या गरजा त्या स्वतः भागवतात आणि स्वतः स्वत:पुरतं करून घेऊन खातात. सध्या मात्र त्यांचा किराणा आणि पीठ यावर जास्त खर्च होतोय. बलविंदर कौर ही अमरजीत कौर यांची मोठी मुलगी. या जवळपास ५० वर्षांच्या. त्या सांगतात, “मागचं सरकार विधवा योजनेअंतर्गत दोन रुपये किलो दराने सात पोती गहू देत होतं. पण सध्याच्या सरकारने ती ‘आटा-दाल’ योजना पूर्णपणे बंदच करून टाकलीय.’’

अमरजीत यांच्याकडे दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांना दिलं जाणारं निळं रेशन कार्ड आहे. कमी दरात धान्य खरेदी करणं त्यामुळे शक्य होतं. २०२२ सालापासून मात्र पंजाबमधे भगवंत मान यांच्या नेतृत्वाखालील आम आदमी पक्षाच्या सरकारने कार्डांची पडताळणी करण्यासाठी म्हणून ही योजना तात्पुरती स्थगित केली. त्याचा परिणाम असा झाला की, २०२६ सालापर्यंत अमरजीतना या योजनेअंतर्गत धान्य आणि इतर अत्यावश्यक वस्तू मिळू शकलेल्या नाहीत.

गाठ सध्या दुखत नाहीये, पण त्यामुळे अमरजीत यांना पोटभर जेवण जात नाहीये. अशक्तपणा जाणवतोय. गेल्या काही महिन्यात तर कामावर जात-येत असताना अनेकदा त्या पडल्यात. “चालत कशासाठी जायचं एवढं?’’ हा प्रश्न ऐकल्यावर काहीशा नाराज होत त्या म्हणतात, “चालायचं नाही तर काय करायचं? रिक्षाचं भाडं थोडीच परवडतंय मला?’’

“मी अडाणी. त्यामुळेच हे असलं शेण गोळा करण्याचं काम करते. दुसरं कोणतंच काम मला येत नाही. नवं काही काम करायचं तर अनुभव लागतो ना! शेतात राबायचं काम असतं तिथेही तरुण लोकांनाच कामावर ठेवलं जातं. काम मागायला जर मी गेले तर ते म्हणतात, ‘आजीबाई, घरीच थांबा तुम्ही!’ आम्ही भूमिहीन. स्वतःची जमीन नाही आमच्यापाशी... ना सासरची, ना माहेरची.’’ पंजाबमध्ये गावजमीन हक्काच्या (शामलात) चळवळीला अजून म्हणावं तितकं यश आलेलं नाही. अर्थातच, तरण तारणमधले दलित सक्षमीकरणापासून अजून दूरच आहेत. अमरजीत यांच्यासमोर उपजीविकेचा दुसरा कुठलाही पर्याय नाही, तो त्यामुळेच!

अमरजीत म्हणतात, “म्हातारपण मलाही शांतपणे आरामात घालवायचंय. पण काम थांबवलं, तर जगू कशी?’’

हा मूळ लेख हिंदी भाषेत लिहिला गेला आहे.