মূৰত বোজা, বয়স বাসত্তৰ - জীৱন বেদনা গধুৰ

অমৰজিতে খোজকাঢ়ি গৈ থকাৰ মাজত ক্ষণিকৰ বাবে থমকি ৰ’ল। মূৰৰ ওপৰত থকা গোবৰৰ তচলা (এলুমিনিয়ামৰ পাচি)টো লৰিছে, পৰি যাব পাৰে। কেইচেকেণ্ডমান ৰৈ দি তেওঁ লাহে লাহে আকৌ থৰক-বৰককৈ ৰুদিৰ দিশে আগবাঢ়িল। ৰুদি মানে গোবৰ পেলোৱা ঠাইখন। ম’হৰ গোহালিটোৰ পৰা এনেকৈ তেওঁ কেবাবাৰো গোবৰ আনি তাত পেলাইছে। এটা সময়ত পাচিভৰ্তি গোবৰ মূৰত লৈ তেওঁ অনায়াসে যাব পাৰিছিল। কিন্তু এতিয়া যে তেওঁৰ বয়সে নটনা হৈছে। ৭২ বছৰ বয়সত সেইটো মূৰত লৈ খোজ কঢ়াটো কষ্টকৰ হৈ পৰিছে। কিন্তু মূৰৰ গধুৰ বোজাতকৈ বুকুত কঢ়িয়াই লৈ ফুৰা বেদনাৰ বোজাইহে তেওঁক মাজে মাজে স্থবিৰ কৰি পেলাইছে।

এই প্ৰতিবেদকে তেনেই সাধাৰণ কথা এটা সুধিছিল, পৰিয়ালত কোন কোন আছে। কিন্তু তেনে এক সাধাৰণ প্ৰশ্নই যে অমৰজিতৰ ২৪ বছৰ আগৰ দুখৰ স্মৃতিবোৰ পুনৰ সজীৱ কৰি তুলিব, এই প্ৰতিবেদকে ভবা নাছিল। “উনহান দচিয়া পট্টি মোড় তে তেৰা মুণ্ডা মৰ গয়া এক্সিডেণ্ট নাল (সিহঁতে আহি মোক ক’লে, ‘পট্টিৰ কেঁকুৰিটোতে তোমাৰ ল’ৰাটো দুৰ্ঘটনাত পতিত হৈ ঢুকাই থাকিল’),” কথাখিনি কৈ তেওঁ আকৌ গোবৰ গোটাই পাচিটোত জমা কৰাত লাগিল। হাত দুখন তেওঁৰ যান্ত্ৰিকভাৱে চলি থাকিল, গোহালিৰ মজিয়াত আঁঠু কাঢ়ি বহোঁতে তেওঁৰ আঁঠু দুটা মৰমৰাই উঠিল। “সি ৰিক্সা চলাইছিল। বয়স হৈছিল মাত্ৰ ১৮ বছৰ।” ইয়াৰ পাঁচ বছৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ২১ বছৰীয়া দ্বিতীয়জন পুত্ৰকো হেৰুৱালে।

৩৬ বছৰ আগতে যেতিয়া তেওঁৰ সুৰাপায়ী স্বামীৰ মৃত্যু হৈছিল, ল’ৰা দুটাৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ছয় আৰু চাৰি বছৰ। বিয়াৰ পিছৰে পৰা অমৰজিতে কৰি অহা ‘গোহা-কুৰা’ (গোবৰ সংগ্ৰহৰ কাম) কাম কৰি নথকাহেঁতেন তেওঁৰ দুই পুত্ৰ আৰু এতিয়া বিয়া হৈ যোৱা দুই জীয়ৰীক পোহপাল দিবই নোৱাৰিলেহেঁতেন। মনৰ মাজত উকমুকাই উঠা যন্ত্ৰণাৰ উমান পোৱা গ’ল, কিন্তু তেওঁৰ হাতখন চলি থাকিল। হুমুনিয়াহ কাঢ়ি তেওঁ পাচিটো মূৰৰ ওপৰত তুলি ল’লে আৰু প্ৰায় ১০০ মিটাৰ দূৰত থকা গোবৰৰ দ’মটোলৈ খোজ ল’লে। পুৱাৰে পৰা তেওঁ কাম কৰি আছে, এয়া ২০ নম্বৰ বাৰৰ বাবে তেওঁ গোবৰ পাচিত ভৰাইছে আৰু পেলাইছে। তেওঁ মেহৰে শিখ সম্প্ৰদায়ৰ। পাঞ্জাৱত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত। ভূমিহীন দলিত অমৰজিতে জীৱিকাৰ বাবে পট্টি চহৰৰ সাতঘৰ মানুহৰ গোহালিৰ গোবৰ বোটলা কাম কৰে।

“জদৌ ম্যে ডাংৰন দা গোহা চুক্কন থল্লে বেহন্দী আন তান ওহ অক্ষৰ মেৰে সিৰ তে হী মুত দিন্দিয়ান নে। ম্যেঁ ৰোজ ৰোজ সিৰ নহী ধো চ্কদী তে শ্যাম্পু চাবন দা খৰচা বী নহী চুক্ক চকদী। ইছ লাই আহ লিফাফা পা লেনী আন (গোবৰ তুলিবলৈ যেতিয়া বহোঁ, প্ৰায়ে ম’হবোৰে মূৰতে পেচাৱ কৰি দিয়ে। মই সদায় মূৰ ধুব নোৱাৰো। চাবোন-চেম্পুৰ নামত খৰচো কৰি থাকিব নোৱাৰো। সেইবাবেই এই প্লাষ্টিকৰ মোনাখন মূৰত মেৰিয়াই লওঁ।” অমৰজিতে তেওঁৰ মুঠিত লৈ থকা ক’লা মোনাখন এই প্ৰতিবেদকক দেখুৱালে। দিনটোৰ প্ৰথম ঘৰৰ কাম তেওঁ শেষ কৰিছে মাত্ৰ। ১০ টা ম’হ থকা এজন জমিদাৰ কৃষকৰ ঘৰ সেয়া। এতিয়া তেওঁ আন এঘৰলৈ যাব।

পুৱা একাপ চাহেৰে ৬ বজাতে তেওঁৰ দিনটো আৰম্ভ হয়। পৰৱৰ্তী ৯ ঘণ্টাত তেওঁ নিজৰ ঘৰৰ পৰা ১২ ৰ পৰা ১৩ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধত বিস্তৃত হৈ থকা সাতঘৰ মানুহৰ তাত কাম কৰে। বিৰতি বুলিবলৈ নাই। ৰাতিপুৱাৰ আহাৰ বা দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ বাবেও ক্ষণিকো তেওঁ জীৰাবলৈ নাপায়। ইমান কঠিন পৰিশ্ৰমৰ বাবদ কিন্তু মজুৰি তেনেই নগণ্য। “তিনি-চাৰিটা পশুধন থকা বেছিভাগেই মোক মাহে ৫০০ টকা দিয়ে। জমিদাৰৰ ঘৰত মই ১,০০০ টকা আৰু আধা লিটাৰ গাখীৰ পাওঁ।”

দিনটোত তেওঁ প্ৰায় ৩০ ৰ পৰা ৩৫ টা গৰু-ম’হৰ গোবৰ চাফা কৰে। “ভাল দিনত মই মাহে প্ৰায় ৩,৫০০ ৰ পৰা ৪,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰোঁ। শীতকালত কাম কমে।” তৰণ তাৰণৰ হাড় কঁপোৱা জাৰ পৰে। “ঠাণ্ডাত গৰু-ম’হ মৰি যোৱা অৱস্থা হয়, সেয়ে মানুহে বাহিৰত এৰি নিদিয়ে। সেয়ে মোৰো প্ৰয়োজন নোহোৱা হয়। সেইকেইটা দিনত মোৰো স্বাস্থ্য ঠুনুকা হৈ পৰে। পুৱা সোনকালে কাম আৰম্ভ কৰিব নোৱাৰা হৈ পৰো আৰু বিয়লি ৩ বজাত ঘূৰি আহিব লগা হয়। গোটেই দিনটো কাম কৰিব নোৱাৰো। লৌকিন পেইচেন ইন ভৰ দে কাম ভাৱেন পূৰা দিন কৰাউন্দে ৰহন (মানুহে পইচা দিব নিবিচাৰে, কিন্তু মই গোটেই দিনটো কাম কৰাটো বিচাৰে),” তেওঁ অভিযোগৰ সুৰত কয়।

তেওঁৰ উপাৰ্জনৰ প্ৰায় আধা অংশ নাতিনীয়েকৰ সৈতে যিটো ঘৰত থাকে, তাৰে ভাড়া দিওতে যায়। বাকীখিনিৰে খোৱা-বোৱাত। স্বাধীনচিতীয়া অমৰজিতে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু-বাহিনী আদি নিজেই যোগাৰ কৰে আৰু ৰন্ধা-বঢ়াও নিজেই কৰে। আজিকালি ৰেচনৰ বস্তু আৰু আটা আদি কিনিবলৈ অধিক পইচা খৰচ হয়। অমৰজিত কৌৰৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা ৫০ বছৰীয়া বলৱিন্দৰ কৌৰে কয়, “পূৰ্বৰ চৰকাৰে যেতিয়া ঘেঁহু বিতৰণ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ প্ৰতি কেজিত দুই টকা ৰেহাই মূল্যত সাত বস্তা ঘেঁহু (বিধবা মহিলাই পোৱা ৰেচন) পাইছিল। বৰ্তমানৰ চৰকাৰখনে সেই আটা-দাইলৰ আঁচনিখন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি দিছে।”

অমৰজিতৰ এখন ব্লু কাৰ্ড আছে। এইখন দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ পৰিয়ালসমূহক ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰেহাই মূল্যত শস্য কিনিবলৈ দিয়া হয়। কিন্তু ২০২২ চনৰ পৰা পাঞ্জাৱৰ ভগৱন্ত মান নেতৃত্বাধীন আম আদমী পাৰ্টিৰ চৰকাৰে কাৰ্ডসমূহ পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে সাময়িকভাৱে আঁচনিখন স্থগিত ৰাখিছে। ২০২৬ চনতো তেওঁ এই আঁচনিৰ অধীনত শস্য আৰু অন্যান্য অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী লাভ কৰা নাই।

প্ৰধানমন্ত্ৰী গৰীৱ কল্যাণ অন্ন যোজনাৰ অধীনত তেওঁ বছৰত দুবাৰকৈ ১৫ কেজি ঘেঁহু পায়। “ইনী কু কংক নাল কিত্থে গুজৰণ হুন্দে এ (ইমান কম ঘেঁহুৰে মানুহ কেনেকৈ চলিব পাৰে)?” অমৰজিতে প্ৰশ্ন কৰে। মাহে ১,৫০০ টকাৰ বৃদ্ধ-পেঞ্চনে কিছু সকাহ দিয়ে যদিও বয়সৰ লগে লগে তেওঁৰ ভগ্ন স্বাস্থ্যৰ বাবেও কিছু খৰচ বাঢ়িছে। “এয়া চাওক, টেমুনাটো,” পেটত হোৱা টেমুনাটো দেখুৱাই তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক কয়। চৰকাৰী চিকিৎসালয়খন তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰায় তিনি কিলোমিটাৰ দূৰত যদিও তেওঁ চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ যোৱা নাই। “চৰকাৰী হস্পিতালত আমাৰ দৰে সৰু জাতিৰ মানুহক কোনে গুৰুত্ব দিয়ে? আকৌ ব্যক্তিগত চিকিৎসালয়লৈ গ’লে চিকিৎসকে সামান্য অজুহাততে মোৰ পেট কাটি পেলাব (কাৰণ অস্ত্ৰোপচাৰৰ পৰা তেওঁলোকে বেছি পইচা পায়),” তেওঁ কয়।

টেমুনাটো নিবিষায়। কিন্তু অমৰজিতে এতিয়া পেট পুৰাই এসাজ খাব নোৱাৰে আৰু দুৰ্বল হৈ পৰিছে। অলপতে কামলৈ অহা-যোৱা কৰোঁতে তেওঁ কেইবাবাৰো উজুটি খাই পৰিছে। আপুনি খোজ কাঢ়ি কিয় যাব লাগে? “খোজ নাকাঢ়িলে কেনেকৈ হ’ব? ৰিক্সাৰ পইচা ক’ৰ পৰা পাম?” এই প্ৰতিবেদকৰ প্ৰশ্নত তেওঁ সামান্য বিৰক্ত হোৱা যেন লাগিল।

“ম্যে পঢ়ি-লিখি নহী না ইছে কৰকে গোহা-কৰা চুক্ক ৰহী আন। কৌই হোৰ কাম কৰনা ভী নহী আউন্দা (লিখা-পঢ়া মোৰ নাই আৰু আন কোনো কামো নাজানো। যিকোনো নতুন কাম কৰিবলৈ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰয়োজন)। খেতিৰ কামৰ বাবে কৃষকে কেৱল ডেকাবোৰকহে মাতে। তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গ’লে কয়, মাতা তু ঘৰ বেহ (মাই, তই ঘৰতে থাক)। আমাৰ নিজা মাটি নাই। মোৰ শহুৰৰ ঘৰৰ ফালৰো নাই, মোৰ মাহঁতৰ ফালৰো নাই।” পাঞ্জাৱত ‘চামলট’ (গাঁৱৰ সমূহীয়া ভূমি) আন্দোলনৰ সুফল এতিয়াও তৰণ তাৰণৰ দলিতসকলে পোৱা নাই। তেতিয়ালৈকে অমৰজিতৰ হাতত কোনো বিকল্প নাই।

“ম্যে ভী বুঢ়াপে চা আৰাম কৰনা চৌন্দি হাঁ পাৰ জে ম্যে বেহ গই তন মাৰ জাউংগি (বুঢ়া বয়সত ময়ো আৰামেই কৰিব বিচাৰো আৰু সহজ জীৱন এটা কটাব খোজো। কিন্তু কাম নকৰিলে বাচি থকা টান হৈ পৰিব),” তেওঁ কয়।

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশিত।