वाघाचा पाठलाग करणारा सुंदरबनातला सुपरमॅन

“रॉयल बंगाल वाघ जेव्हा गावात शिरतो, तेव्हा अक्षरशः गोंधळ उडतो,” असं लुत्फोर मोल्ला सांगतो.

वाघ गावात शिरल्याची बातमी पसरताच लुत्फोर आपल्या माणसांसोबत धावत येतो आणि वाघाला परत जंगलात हुसकावून लावतो. गेल्या चार-पाच वर्षांपासून सुंदरबनातील कुलतोली ब्लॉकसाठी राज्य वनविभागाने तयार केलेल्या दोन ‘क्विक रिस्पॉन्स टीम्स’ पैकी एका टीमची जबाबदारी लुत्फोरकडे आहे.

या वाघ हुसकावणाऱ्या टीमच्या म्होरक्याबद्दल कळताच आम्ही त्याच्या गावाकडे म्हणजे माईपिट कोस्टल पोलिस स्टेशनअंतर्गत येणाऱ्या पुर्बा गुर्गुरिया गावाकडे रवाना झालो.

डांबरी नसलेला कच्चा रस्ता पुढे मातीच्या खडबडीत वाटेवर जातो. वळणदार रस्त्याच्या कडेला माटला नदीचं खोल काळं पाणी वाहतं. तो अर्धा तास चालत असताना आम्हाला संपूर्ण माटलावर एकही बोट दिसली नाही. नदीच्या दुसऱ्या काठावर विशाल, दाट जंगल उभं होतं.

पुर्बा गुर्गुरियामध्ये जवळपास ५,६०० लोक (जनगणना २०११) राहतात. यात बहुसंख्य हिंदू असले तरीही मुस्लिमांचीही वस्ती बऱ्यापैकी आहे. भुबनेश्वरी ग्रामपंचायतीतल्या या गावात मासेमारी आणि शेती हेच उपजीविकेचे मुख्य स्रोत आहेत.

आम्ही बट टोला या वस्तीवर पोहोचल्यावर जिथं लुत्फोर राहतो त्या घराचा पत्ता विचारला. बट टोलालगतच्या काली मंदिराच्या अंगणात एक किशोरवयीन मुलगा खेकड्यांनी भरलेली पिशवी हातात धरून थांबला होता. आम्हाला पाहून तो म्हणाला, “तुम्ही कोलकात्याहून आलात ना? मी लुत्फोर मोल्लाचा मोठा मुलगा. तुमचीच वाट बघत होतो.”

लुत्फोरचं घर जवळच आहे. प्रधानमंत्री आवास योजनेंतर्गत सुमारे १,००० चौरस फूट जमिनीवर ते बांधलंय. या एकमजली घरात लहान विटांच्या तीन खोल्या, काँक्रीटचं छत आणि एक व्हरांडा आहे. मोठ्या खोलीत शिरताच खाटेवर आडवा पडलेल्या एका अशक्त माणसाचा आवाज आला, “काय सांगू, या तापाने गेल्या काही दिवसांपासून मी आजारी आहे. अगदी नको झालंय.” हा लुत्फोर मोल्ला? हा इतका अशक्त माणूस!

४० वर्षीय लुत्फोर आणि त्यांची पत्नी सलेया यांना दोन मुलं आहेत. सर्वात मोठा मुलगा, १७ वर्षीय सेलीम याला एपिलेप्सी म्हणजे आकडी किंवा फीट येणं हा आजार आहे आणि त्याने नववीनंतर शाळा सोडली. धाकटा १२ वर्षांचा सलाउद्दीन हा रायदिघी इथल्या एका मदरशात शिकतो आणि वसतिगृहात राहतो. ३३ वर्षांची सलेया घर सांभाळते. या दाम्पत्याने स्वतः कधीच शिक्षण घेतलं नाही, पण मुलांना मात्र शिकवलं. लुत्फोर म्हणतो, “मला किंवा माझ्या भावंडांपैकी कोणालाच शाळेत जाण्याची संधी मिळाली नाही. वर्तमानपत्रं असोत की पुस्तकं मला त्यातलं काहीही वाचता येत नाही.” मात्र तो हे जरूर सांगतो की त्याने स्वतःहून लिहायला आणि सही करायला शिकून घेतलं आहे.

“सलाउद्दीनला शिकवायचं आणि तो वेगवेगळ्या ठिकाणी जातोय हे माझं स्वप्न आहे…” सलेया सांगते.

आम्हाला वाटलं लुत्फोर आता वाघांच्या गोष्टी सांगेल, पण तो आपल्या आयुष्याबद्दलच सांगत राहिला. मासेमारी करणाऱ्या कुटुंबात प्रचंड दारिद्र्यात वाढलेल्या या मुलासाठी बंगाल वाघ कधीच एखादी रहस्यमय गोष्ट किंवा थरार अनुभवण्याचा विषय नव्हता, जसा तो आमच्यासारख्या दूरवरच्या पाहुण्यांसाठी असतो. लुत्फोरसाठी हे सगळं म्हणजे रोजच्या जगण्याचाच एक भाग आहे. म्हणूनच तो पुढे त्याच्यासाठी तितक्याच महत्त्वाच्या इतर गोष्टी सांगू लागला.

“माझे आई-वडील फार गरीब होते. दोघंही काम करायचे, पण तरीही पैशांची कायमच चणचण असायची. ते नद्यांतून आणि खाड्यांतून मासे आणि खेकडे पकडायचे. आम्ही तिघं भाऊ, तिघी बहिणी आणि आई-बाबा सगळे एकत्र गवत मातीच्या घरात अनेक वर्षं प्रचंड कष्टात राहिलो. सततच्या कष्टांच्या कामांमुळे आई-बाबांच्या तब्येतीवर खूप वाईट परिणाम झाला आणि दोघेही आजारी पडले. मी त्यांच्या आजारावर काहीही उपाय नाही करू शकलो आणि ते माझ्या डोळ्यांदेखत यातनांनी तडफडत गेले.”

“माझं जगण्यासाठीचं संघर्षमय आयुष्य चौदा वर्षांपासून सुरू झालं. मी नदीत मिन (टायगर प्रॉनची पिल्लं) आणि 'बगदा' (टायगर प्रॉन) पकडायचो. मग थोडा मोठा झाल्यावर इतरांच्या बोटीवर मासेमारीला जाऊ लागलो आणि एकदा गेलो की जवळपास सात दिवसांनी घरी परतायचो.”

अखेर तापामुळे आलेला अशक्तपणा एव्हाना झटकून लुत्फोर आता खाटेवरून उठतो आणि नदीकिनारी येतो. तिथेच जवळ एक बोट बांधलेली आहे. ती चिखलाच्या काठावर बसून दुरुस्त करता करता तो बोलू लागतो. “वाघांची भीती ही वर्षभर कायम असते. त्यांच्या प्रजननाच्या मोसमात म्हणजेच साधारणपणे हिवाळ्याच्या दिवसांत तर ते अनेकदा गावात शिरतात. त्याशिवाय, दोन नर वाघ जर एकाच परिसरातले असतील तर आपल्या वावराच्या हद्दीवरून होणाऱ्या भांडणांमुळे कधी कधी ते त्याच सुमारास जवळच्या गावांत देखील पोहोचतात.”

लुत्फोरला मिळणाऱ्या अनुभवामुळे त्याला माणसांच्या वस्तीमध्ये आणि वस्तीच्या जवळपास होणाऱ्या वाघांच्या हालचालींबद्दल आता चांगलीच नीट माहिती आहे. “वाघांना जंगलात मिळणारी शिकार कमी होणं हे देखील एक मोठं कारण आहे,” तो सांगतो.

हवामानामुळे आणि वातावरणातील बदलांमुळे सुंदरबन डेल्टातील लोकं आणि वाघ कशाप्रकारच्या संघर्षात सापडले आहेत, याबद्दल तो सांगतो. गेल्या काही वर्षांत या बदलांमुळे त्यांचं आयुष्य अधिकच कठीण झालं आहे. लुत्फोर सुंदरबनच्या ‘रोजच्या समस्या’ थोडक्यात सांगतो. तो म्हणतो की, “समुद्रातील वाढतं पाणी, नद्यांची होणारी धूप आणि त्यामुळे बुडणारी बेटं, नद्या-खाडीतून शेतात शिरणारं खारं पाणी आणि आक्रसत चाललेली खारफुटीची जंगलं या सगळ्यामुळे वाघांना त्यांचा अधिवासच उरलेला नाही आणि मग त्यामुळे ते अन्नाच्या शोधात गावांत येतात, ज्यामुळे माणूस आणि वाघ यांच्यातला संघर्ष अपरिहार्य ठरतो.” सुंदरबन: वाघांच्या सावटात खेकड्यांची शिकार

“वाघाचा पाठलाग करण्यासाठी अनेक डावपेच आखावे लागतात,” लुत्फोर त्याचं रहस्य उलगडत सांगतो. “जसे ते नदी ओलांडून गावात येतात, आम्ही हातात काठ्या आणि ‘चॉकलेट बॉम्ब’, जे आम्हाला वनखात्याकडून दिले जातात (दारू भरून बनवलेले स्थानिक फटाके) ते घेऊन तयार राहतो.”

खरंतर वाघ पळवून लावण्यासाठी काही तोफगोळ्यांची गरज पडत नाही. पण इतक्या कमी शस्त्रसामग्रीच्या सहाय्याने हे काम करताना आमच्या जीवाला धोका हा असतोच आणि काळजीही वाटते. पण लुत्फोर लगेचच आत्मविश्वासाने हे देखील सांगतो की, “आम्ही जाळ्या घेऊन जातो, संपूर्ण भागाला वेढा घालतो. मग जवळच्या झाडावर काठ्यांनी जोरजोरात मारतो, चॉकलेट बॉम्ब उडवतो आणि एकाच वेळी सर्वजण जोरजोराने आरडाओरडा करतो. त्यामुळे ‘मामा’ (इथे वाघाला ‘मामा’ म्हणून संबोधतात) लगेचच घाबरून जंगलात पळून जातात.” आपल्या साध्या दारूगोळ्याच्या ताकदीविषयी सांगताना लुत्फोर अभिमानाने म्हणतो की, “पण हेही लक्षात घ्या की, वाघांना हाकलताना आतापर्यंत कोणत्याही धोक्याने मला स्पर्श करण्याचे धाडस केले नाही.”

मला तेव्हा उमगलं की लुत्फोर मोल्ला आणि त्याची टीम प्रत्यक्षात खरं म्हणजे माणसांचा आणि वाघांचा दोघांचाही जीव वाचवते.

एक फायदा असाही आहे की, या चार पायांच्या पाहुण्यांना घाबरवून परत जंगलात हुसकावल्यामुळे गावकरी धोक्यात असलेल्या या प्रजातीचा विनाकारण बळी घेत नाहीत आणि जीवाला धोका असणारं आणि धाडसाचं काम करणारे हे लोक म्हणजे सामान्य गावकरीच आहेत, जे मुस्लिम आणि हिंदू दोन्ही समाजातील आहेत. सुंदरबनच्या जंगलांवर आणि नद्यांवरच त्यांचं जगणं अवलंबून आहे. लुत्फोर म्हणतो की या जनावरांना घाबरून राहणं हे त्यांना परवडण्यासारखं नाही. कुलतोलीमध्ये प्रत्येकी १२–१३ लोकांच्या दोन ‘क्विक रिस्पॉन्स टीम्स’ कार्यरत आहेत. तरीही, या टीम्सना ना कुठलं प्रशिक्षण दिलं जात ना वनखात्याकडून त्यांच्या सुरक्षिततेची काहीही व्यवस्था केली जाते.

“वाघांना पळवून लावल्याबद्दल आम्हाला प्रत्येकी १,००० रुपये मिळतात. अशा घटना वर्षाला किमान तीन-चार वेळा होतात. तरीसुद्धा वाघ पळवून लावल्याने काही आमचं पोट भरत नाही,” लुत्फोर सहजपणे बोलत असतो. म्हणजे वर्षभरात त्यांना जास्तीत जास्त ४,००० ते ५,००० रुपये मिळतात. केवळ एवढ्याशा उत्पन्नावर जगणं निव्वळ अशक्य आहे. त्यामुळे लुत्फोर इतरही काम करतो. जसे की, नद्या-खाड्यांतून नऊ महिने मासे आणि खेकडे पकडणं वगैरे.

“चैत्र, वैशाख आणि ज्येष्ठ (म्हणजे मार्च महिन्याच्या मध्यापासून मेच्या मध्यापर्यंत) या तीन महिन्यांत नदीत माशांच्या अंड्यांतून पिल्लं बाहेर येतात. त्या काळात आम्ही नदीत जात नाही. मी जंगलात मध गोळा करायला जातो. वर्षातील इतर वेळी आमची गुजराण मासेमारीवर अवलंबून असते आणि त्यातून जे मिळते त्यावर आम्ही कशीबशी गुजराण करतो.” लुत्फोरची या सर्व उद्योगांतून एकत्रित मासिक उत्पन्न सरासरी ८,००० ते १०,००० रुपयांच्या रुपयांपेक्षा जास्त नाही.

मागील काही वर्षांत लुत्फोरने स्वतःच्या मालकीच्या तीन बोटी बांधल्या. तो सांगतो, “या बोटींच्या मदतीने वर्षातील नऊ महिने किमान २० मच्छीमारांना – ज्यात काही कुटुंबांतील पती-पत्नी दोघेही असतात, त्यांना उत्पन्न मिळतं. ते सर्व मिळून मासे आणि खेकडे पकडायला जातात.” हे सगळं करताना स्थानिक लोक पण त्यांच्या सोबत जातात, कारण ही एकट्याने करण्याची गोष्ट नाही. तो सांगतो की, या मासेमारीच्या दिवसांत ते सगळेच सलग ८ ते ९ दिवस घरापासून दूर असतात आणि त्या काळात त्यांची बोट बहुतेक वेळ नदीतच असते. अनेक संकटांना तोंड देत त्यांना दिवसाला तब्बल १८ तास काम करावं लागतं. अशा वेळी विश्रांतीसाठी वेळच उरत नाही. मग गावात परतल्यावर ते पाच-सहा दिवस विश्रांती घेतात आणि पुन्हा नदीवर जायला निघतात. लुत्फोर म्हणतो की, सलेयाला वाटणारी भीती आणि तिचे शब्द अशा वेळी माझ्या कानात घुमत असतात, “या दिवसांत मला खूप भीती वाटते. (नद्यांमध्ये मासेमारीच्या वेळी) मी सतत ते नदीतून सुखरूप परत येवोत आणि ते कुठल्याही प्रकारच्या रोगाला किंवा आजाराला बळी पडू नये म्हणून सारखी प्रार्थना करत असते. अल्लाच रक्षण करेल हीच एकमेव आशा मनात असते.”

कुलतोलीत राहणारा आणि 'असोसिएशन फॉर प्रोटेक्शन ऑफ डेमोक्रॅटिक राइट्स' चा कार्यकर्ता मिथुन मोंडाल सांगतो की, डेल्टामधील या मासेमारीच्या फेऱ्यांना जाणं दिवसेंदिवस खूप कठीण होत चाललं आहे. नॅशनल टायगर कन्झर्वेशन अथॉरिटीच्या मते सुंदरबन व्याघ्र प्रकल्पाच्या २,५८४ चौ.कि.मी. क्षेत्रात ८८ ते १०० वाघ राहतात. मिथुन म्हणतो, “वनविभाग हळूहळू बफर झोनची हद्द बदलत आहे आणि त्यातला जास्त भाग मूळ क्षेत्रात समाविष्ट करत आहे. मागील काही वर्षांत वाघांचं परिक्षेत्र (क्रिटिकल टायगर हॅबिटॅट) वाढलेलं आहे. अत्यंत महत्त्वाचा आतला भाग हा वाघांसाठी राखीव आहे. पण या भागात मध गोळा करण्याची परवानगी आहे, मात्र मासे व खेकडे पकडण्यास पूर्णपणे बंदी आहे. मासेमारी करायला फक्त बफर झोनमध्येच परवानगी आहे. तो म्हणतो, “यातला विरोधाभास असा की, बफर झोन कमी होत असताना, लुत्फोरसारख्या मच्छीमारांना उपजीविकेसाठी मासेमारी करायला मात्र कोअर क्षेत्रात, जो भाग वाघांचा संचार करण्याचा भाग म्हणून घोषित आहे, त्या भागात शिरावं लागतं.”

पण वाघांना कोण अडवणार? त्यांना कुठेही येण्यासाठी परवानगीची गरज नसते. गावात वाघ शिरला की लुत्फोर आणि त्याच्या टीमला वाघाला हुसकावण्यासाठी बोलावलं जातं. पण, या प्रक्रियेत किती जीव वाचले, किंवा कोणाच्या हिमतीमुळे आणि धाडसामुळे वाचले याची सरकारी नोंदींमध्ये काहीही आकडेवारी नाही. “मोठ्या अपेक्षा?” मिथुन मोंडाल हसत म्हणतो, “सरकारी अधिकारी वाघांच्या हल्ल्यातील मृत्यूंना केवळ पुराव्याअभावी अनेकदा ‘बेकायदेशीर’ ठरवतात.” कोअर क्षेत्रात वाघांच्या हल्ल्यांमुळे मृत्यू झालेल्या व्यक्तींच्या कुटुंबांना कोणत्याही प्रकारचा साधा मोबदला सुद्धा मिळत नाही.

लुत्फोर आणि त्याचे साथीदार वाघ आणि माणसांचे प्राण एकमेकांपासून वाचवत असले तरी ते स्वतःचं आयुष्य मात्र उपासमारीत आणि या हिंस्त्र प्राण्यांच्या हल्ल्याच्या सततच्या धोक्यातच जगतात.

पुर्बा गूर्गुरियाच्या नदीकाठी लुत्फोर अजूनही बोट दुरुस्त करत आहे. तो म्हणतो, “आमचं जगणं या कष्टांवरच टिकलं आहे. हात रिकामे ठेवून आरामशीर आयुष्य जगण्याची तर आम्ही कधीच कल्पनाही करू शकत नाही.” त्याच्या आवाजात अनिश्चिततेचे कंप अगदी स्पष्टपणे जाणवतात.

तो हलकंसं हसून निरोप देतो आणि म्हणतो, “अल्लाची इच्छा असेल तर पुन्हा भेटू.” मनात कुठेतरी, त्याच्या नजरेत उमटलेली काळाची भीती आणि आशेची ओढ अशा वेळेस जाणवते.

कोलकात्याची ट्रेन चुकू नये म्हणून मी घाईघाईने चालू लागतो. मागे वळून पाहतो तेव्हा सुंदरबनचा हा सुपरमॅन आपल्या बोटीच्या दुरुस्तीमध्ये अजूनही गुंग असतो आणि त्याची ती आकृती संध्याकाळच्या किरमिजी रंगात हळूहळू धूसर होत जाते.

१९ ऑगस्ट २०२५ रोजी, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या (MoEFCC) राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाने (NBWL) सुंदरबन व्याघ्र प्रकल्पाच्या (STR) सीमा पुन्हा निश्चित करण्याच्या आणि २४ परगणा (दक्षिण) विभागातील इतर वाघांची वस्ती असलेल्या क्षेत्रांचा समावेश करण्याच्या पश्चिम बंगाल सरकारच्या प्रस्तावाला मान्यता दिली. सुधारित सुंदरबन व्याघ्र प्रकल्प आता ३,६२९.५७ चौरस किलोमीटरमध्ये पसरेल आणि ते देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प बनेल. नवीन सुंदरबन व्याघ्र प्रकल्पाच्या हद्दीत येणाऱ्या या परिसरातील रहिवासी, विशेषतः मासेमार लोकांना मात्र ह्याबाबत सध्या चिंता आणि शंका वाटतेय. त्यांना वाटतंय की नियम आणि प्रतिबंध त्यांच्या जगण्यासाठीच्या दैनंदिन हालचालींवर परिणाम करतील.

मूळ कथा बंगाली भाषेत लिहिली गेली होती.

अनुवाद : जयेश जोशी