‘নৈয়ে কৰে জুৰুলা, চৰকাৰে অৱহেলা’

বানৰ সতৰ্কবাৰ্তা আহিছিল হোৱাটচএপ গ্ৰুপ এটাত। সেয়া আছিল মুনাফা অনাদায়ী সংস্থা এটাৰ মেচেজ। ৰাতো নদীখনৰ পানী বঢ়াৰ মেচেজটো আছিল হিন্দী ভাষাত। ছেপ্টেম্বৰৰ সেই সন্ধিয়া গণেশ চাফি (৩২) ঘৰতে আছিল। তেওঁ জানিছিল যে তেওঁৰ পৰিয়ালটোৰ লগতে ঘৰৰ অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীখিনি বচোৱাৰ বাবে তেওঁৰ হাতত মাত্ৰ দুঘণ্টা সময় আছে।

নেপালৰ দক্ষিণ মালভূমিৰ নিম্নাংশ যাক তেৰাই বুলি কোৱা হয়, তাত প্ৰচুৰ বৰষুণ হৈছিল। তাৰ পৰা প্ৰায় ২২০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ চৰখন্দিঅ বিথাৰ উত্তৰ দিশে ভাৰতৰ পূৱ দিশত থকা সিতামৰ্হি জিলাৰ সুৰচন্দ ব্লকত গণেশৰ গাওঁখন অৱস্থিত।

আঠমাহ পিছত ২০২৫ৰ মে’ৰ প্ৰখৰ ৰ’দৰ দিন এটাত আমগছ এজোপাৰ তলত বহি তেওঁলোকে মনত পেলায় কেনেকৈ তেওঁ নিজৰ যমজ সন্তানহাল (এটা ল’ৰা আৰু ছোৱালী, বয়স ৫ বছৰ), তেওঁৰ পত্নী নাগিনা দেৱী (২৮), দুটা ছাগলী আৰু ঘেঁহু, চাউল-দাইল আদি লৰা-লৰিকৈ চুবুৰীৰ পকী ঘৰটোলৈ নিছিল। তেওঁৰ জুপুৰীটোৰ ভিঠা বেছি ওখ নহয়, কিন্তু চুবুৰীয়াৰ ঘৰটোৰ কাঁথিটো ছফুট ওখ, যাতে বাঢ়নী পানীয়ে ঘৰটো বুৰাব নোৱাৰে।

পাহাৰীয়া তেৰাই অঞ্চলৰ পৰা ওলাই অহা ৰাতো নদীখন গণেশৰ গাঁৱৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। পাহাৰত বেছি বৰষুণ হ’লে দুঘণ্টাতে পানী আহি চৰখন্দিঅ বিথা পায়হি।

গণেশ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটো চুবুৰীয়াৰ ঘৰতে কেইদিনমান থাকিল। চুবুৰীয়াই আমনি পোৱা নাছিলনে? “কিয়নো পাব?” গণেশে উত্তৰত কয়। “বিপদত চুবুৰীয়াই যদি সহায় নকৰে, কৰিব কোনে?”

সেইখিনি সময়ত তেওঁৰ খেৰীচালৰ জুপুৰী ঘৰটোত বাঢ়নী পানী তিনি ফুট ওপৰলৈ উঠিল। পানী কমাত পানীৰ লগত অহা বালিয়ে তেওঁলোকৰ ঘৰৰ মজিয়াখন পুতি পেলালে। সেই বালিত তেওঁলোকৰ বাচন-বৰ্তন সমস্ত পোত গ’ল। গণেশে জুপুৰী ঘৰটো থাকিবপৰা কৰিবলৈ এসপ্তাহ লাগিল। ১০ হাজাৰ টকা খৰছ হ’ল। দিনে ৪০০ টকা উপাৰ্জন কৰা মানুহ হিচাপত সেয়া মোটা পৰিমাণ।

দুঘণ্টা আগৰ হোৱাটচএপৰ সতৰ্কবাৰ্তাই তেওঁৰ পৰিয়াল, পশুধন আৰু মজুত শস্য বচালে, তেওঁ স্বীকাৰ কৰে। গাঁৱৰ প্ৰায় ২৪ হাজাৰ বাসিন্দাৰো সেই মেচেজ কামত আহিল। ৰাতো নদীৰ পানীয়ে গাওঁখন বুৰাই পেলোৱাৰ আগতেই কিছুমানে ২৫০ মিটাৰ দূৰৰ ২২৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথলৈ উঠি গ’ল। আন কিছুমানে দলং এখনত আশ্ৰয় ল’লে।

“সতৰ্কবাৰ্তা মেচেজ আকাৰে হোৱাটচএপত নোপোৱা হ’লে আমি আমাৰ গৰু-ছাগলী, খাদ্যশস্য আৰু আন বয়-বস্তু সকলো হেৰুৱালোহেঁতেন,” অনুসূচিত জাতি হিচাপে ৰাজ্যখনত তালিকাবদ্ধ ধোবি সম্প্ৰদায়ৰ গণেশে কয়।

বিহাৰত বানপানী বছৰেকীয়া দুৰ্যোগ। বিহাৰে দেশৰ তিনি শতাংশৰো কম ভূমি আগুৰি আছে যদিও ভাৰতৰ মুঠ বানপ্ৰৱণ অঞ্চলৰ ১৮ শতাংশ বিহাৰতে আছে। বিহাৰ ৰাজ্যিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষৰ তথ্য অনুসৰি ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় ৭৩.৬৩ শতাংশ উত্তৰ অঞ্চলকে ধৰি প্ৰায় ৭৩.৬৩ শতাংশ অঞ্চল বান-প্ৰৱণ এলেকাত পৰে।

আঠখন বহুবৰ্ষজীৱী আৰু ৬০০খন ঋতুভিত্তিক নদী বিহাৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে। ইয়াৰে কোচি, গন্দক, বাগমতী, কমলা-বালান, মহানন্দ আৰু ঘাঘৰাৰ উৎপত্তিস্থল নেপাল বা তিব্বতত। গংগাই ৰাজ্যখনৰ মাজেৰে ৪৪৫ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ অতিক্ৰম কৰাৰ বিপৰীতে বাকীবোৰ জটিল নেটৱৰ্কৰ মাজেৰে গংগালৈ বৈ যায়।

বিহাৰৰ এই নদীসমূহৰ সংযুক্ত অৱবাহিকা ৬১,৫৩৭ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। নেপালৰ উৰ্ধমুখী অঞ্চলসমূহ একেটা গংগা নদীৰ অৱবাহিকাৰ ভিতৰতে অৱস্থিত। অৰ্থাৎ সীমান্তৰ দুয়োকাষে প্ৰচুৰ বৰষুণ হ’লে এই বানপ্ৰৱণ অঞ্চলৰ বৃহৎ অংশ পানীত বুৰ যাব পাৰে — বিহাৰৰ ৩৮খন জিলাৰ ভিতৰত ২৯খন জিলা বান-প্ৰৱণ, য’ত ১৫খনক আনুষ্ঠানিকভাৱে ‘অত্যন্ত বান-প্ৰৱণ’ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে।

২০২৫ৰ ২৩ জুনত গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা এক যোগোযাগৰ প্ৰত্যুত্তৰত বিহাৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগে জনায় যে ২০২৪ৰ বানত ২৭খন জিলাৰ ৩৬৬২খন গাঁও পঞ্চায়ত ডুব গৈছিল। ঊনৈশজন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল; ৫৬ লাখ লোক ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।

বিহাৰ ৰাজ্যিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগৰ তথ্য অনুযায়ী ২০১৫ৰ পৰা ২০২৪ৰ ভিতৰত বানপানীয়ে ১,৭৫২ জন লোকৰ প্ৰাণ লৈছে আৰু ৰাজ্যখনৰ ৬ কোটি ৭৬ লাখতকৈও অধিক লোক ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।

১৯৫৪ত প্ৰণয়ন কৰা স্বতন্ত্ৰ ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰীয় বান নিয়ন্ত্ৰণ নীতিত উত্তৰ বিহাৰৰ বহু নদীৰ কাষত মথাউৰি নিৰ্মাণৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল। কোচিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আৰু তাৰ পিছত আন আন অঞ্চলৰ পৰা ৰাজ্যখনৰ ৩,৭৩২ কিলোমিটাৰ নদীৰ পাৰত মথাউৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও বানপানী প্ৰৱণ অঞ্চলৰ কমাই অনাত সেই নীতি ব্যৰ্থ হৈছিল। ১৯৯৭ত ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলিত লেখক আৰু সমাজকৰ্মী তথা বিহাৰৰ জল খণ্ডৰ বিশেষজ্ঞ দীনেশ মিশ্ৰই বান প্ৰশমনৰ কামৰ চাৰি দশকৰ অভিজ্ঞতাৰে কৈছিল যে বিহাৰৰ মুঠ বান প্ৰৱণ অঞ্চল ১৯৫৪ত ২৫ লাখ হেক্টৰৰ পৰা ৬৯.৩ লাখ হেক্টৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

নব্বৈৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে নদীক মাছমৰীয়া সমাজৰ বাবে কৰমুক্ত কৰি তোলাৰ বাবে গংগা মুক্তি আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিয়া অনিল প্ৰকাশে কয়, “তথ্যৰ পৰা জলজল পটপট যে মথাউৰিবোৰে বান নিয়ন্ত্ৰণত ব্যৰ্থ হৈছে।”

যোৱা কেইবছৰমানৰ পৰা প্ৰকাশে মুজফ্ফৰপুৰ জিলাৰ বাগমতী নদীৰ পাৰত মথাউৰি নিৰ্মাণৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলনৰ নেতৃত্ব প্ৰদান কৰি আহিছে।

“গোটেই বিশ্বতে, বিশেষকৈ অত্যধিক পলস থকা হিমালয়ৰ নদীবোৰৰ ক্ষেত্রত মথাউৰিয়ে বিপদহে চপাইছে। তথাপি বিহাৰৰ ইখনৰ পিছত সিখন চৰকাৰে কেৱল ঠিকাদাৰবোৰৰ পকেট গৰম কৰিবলৈ, যাতে ৰাজনৈতিক দললৈ পইচা আহিব পাৰে, মথাউৰি বনায়ে আছে,” প্ৰকাশে কয়।

বানপানী সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিৰোধ কৰিব নোৱাৰি বিশেষজ্ঞসকল একমত হোৱা হেতুকে নীতি আৰু পোষকতাৰ ক্ষেত্রত ক্ষতি প্ৰশমনৰ দিশত গুৰুত্ব বাঢ়িছে। বিশেষকৈ সময়ত পানী বঢ়াৰ সংকেত গাওঁবাসীক দি জীৱন আৰু বয়-বস্তু, পশুধন আদি সুৰক্ষিত স্থানলৈ নিয়াটোৱে ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে।

আগতীয়াকৈ বানপানীৰ সতৰ্কবাৰ্তাৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰি গুগলৰ ফ্লাড ফ’ৰকাষ্টিং ইন্নিচিয়েটিভ-য়ে ২০১৯ত কেন্দ্ৰীয় জল আয়োগৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব কৰি সতৰ্কবাৰ্তা পঠিওৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। এই প্ৰতিবেদনত নাম প্ৰকাশত অনিচ্ছুক বিহাৰৰ এটা মুনাফা-অনাদায়ী সংস্থাই ২০২১ৰ পৰা ১২খন বানপ্ৰৱণ জিলাৰ ৩৬ লাখ বাসিন্দালৈ এই বান-সতৰ্কবাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰি আহিছে।

“বাৰখন জিলাত আমাৰ ৩২০ জন স্বেচ্ছাসেৱক আছে যিয়ে বাৰিষাৰ সময়ত বানপানীৰ সতৰ্কবাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। আমি গুগলৰ ফ্লাড হাব আৰু কেন্দ্ৰীয় জল আয়োগৰ পৰা সতৰ্কবাৰ্তা পাওঁ,” এই পদক্ষেপৰ সৈতে জৰিত অমৰ কুমাৰ শৰ্মাই কয়।

সুপলৰ বান সতৰ্ক সেৱাৰ স্বেচ্ছাসেৱক অৰুণ কুমাৰ মণ্ডলে কয়, “আগতীয়াকৈ বানপানীৰ সতৰ্কবাৰ্তা জিলা সমন্বয়কৰ ওচৰলৈ আহে। তেওঁলোকে গাঁও পঞ্চায়তত কাম কৰা স্বেচ্ছাসেৱকক তথ্য দিয়ে, আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলে এইবোৰ মুখীয়া, ৱাৰ্ডৰ সদস্য আৰু গাঁৱৰ ৰাইজক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি গঠন কৰা হোৱাটছএপ গোটলৈ প্ৰেৰণ কৰে।”

স্বেচ্ছাসেৱকসকলে সতৰ্কবাৰ্তা লাভ কৰাৰ ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে সেয়া হোৱাটছএপ আৰু এছএমএছ-ৰ জৰিয়তে প্ৰেৰণ কৰে, ইয়াৰ উপৰিও গুৰুত্বপূৰ্ণ লোকসকলক ব্যক্তিগতভাৱে অৱগত কৰে আৰু গাঁৱে-ভূঞে ৰাজহুৱা ঘোষণা কৰে।

উত্তৰ বিহাৰৰ কোচি অঞ্চলৰ বানপীড়িত লোকৰ সৈতে কাম কৰা বেচৰকাৰী সংস্থা কোচি নৱনিৰ্মান মঞ্চই কমেও ৪০খন গাঁৱৰ বাসিন্দাক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি এটা হোৱাটছএপ গ্ৰুপ চলাই আছে। কেএনএমৰ মুৰব্বী মহেন্দ্ৰ যাদৱে কয় যে, “আমি চাৰিটা উৎসৰ পৰা সতৰ্কবাৰ্তা পাওঁ - ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ সঁহাৰি বল, নেপাল বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ ৱেবছাইট, কেন্দ্ৰীয় জল আয়োগ আৰু বিহাৰ জলসম্পদ বিভাগৰ ৱেবছাইট।

স্থানীয় পঞ্চায়তৰ প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তেও বিহাৰ চৰকাৰে সতৰ্কবাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে।

তথাপিও আগতীয়া সতৰ্কবাৰ্তাৰ প্ৰভাৱ সীমিত, কাৰণ এতিয়াও বহুতো লোকে নিজৰ সম্পত্তি সুৰক্ষিত কৰাত ব্যৰ্থ হয়।

বিহাৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগৰ নিজা তথ্য অনুসৰি ২০১৫ৰ পৰা ২০২৪ৰ ভিতৰত বানপানীৰ সময়ত মাত্ৰ ৪৬ লাখ ৫২ হাজাৰ লোককহে স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল যিটো মুঠ বানপীড়িত জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ ৬.৯৪ শতাংশ (৬ কোটি ৭৬ লাখ)।

“হম লৌগৌ কৌ সূচনা তৌহ মিলতি হ্যে বাঢ় কী, লেকিন হম লৌগ নিকল কৰ জায়েংগে কহাঁ? কৌয়ী ব্যৱস্থা হী নহী ৰহতি হ্যে। কহাঁ ৰাহত শিবিৰ বনা হ্যে য়েহ ভী নহী পতা চলতা হ্যে (বানৰ পানী অহা বুলি আমি সতৰ্কবাৰ্তা পাওঁ ঠিকেই, কিন্তু ওলাই গৈ আশ্ৰয় ল’ম ক’ত? তেনে কোনো ব্যৱস্থা নাই। আমি সাহায্য শিবিৰ ক’ত স্থাপন কৰা হৈছে সেই বিষয়েও জানিবলৈ নাপাও),” শৈশৱৰ পৰাই কেবাবাৰো বানপানীৰ সন্মুখীন হোৱা ২৮ বছৰীয়া কাঞ্চন কুমাৰীয়ে কয়।

গ্ৰীষ্মৰ আবেলি। সুপল জিলাৰ সদৰ ব্লকৰ অন্তৰ্গত ঘুৰণ পঞ্চায়তৰ নিৰ্মালি গাঁৱৰ বাসিন্দা কাঞ্চনে নিজৰ বাঁহ আৰু খেৰেৰে তৈয়াৰী জুপুৰি ঘৰটোৰ চোতালতে থিয় এই প্ৰতিবেদকৰ সৈতে কথা পাতিছে।

প্ৰায় ১২ হাজাৰ লোকেৰে (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী) নিৰ্মালী গাঁও কোচি নদীৰ দুটা সোঁতৰ মাজত অৱস্থিত আৰু মথাউৰিৰে আবৃত। ২০২৪ৰ ছেপ্টেম্বৰ–অক্টোবৰৰ বানে ইয়াত বিধ্বংসী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল বুলি কাঞ্চনে কয়। আঠ মাহৰ পাছতো গাঁৱৰ দেৱালত বাঢ়নী পানীৰ দাগবোৰে সেই বানৰ কথাই সোঁৱৰাই দিছে।

বিহাৰত অধিক সংখ্যক লোকে বিচাৰি পোৱাৰ দৰে সৰ্পিল গতি লোৱা নদীৰ পাৰৰ সমস্যাটো হৈছে মথাউৰিৰ দেৱালৰ বাবে উপযুক্ত স্থান চিনাক্ত কৰা। প্লাৱনভূমিৰ অতিকমেও এটা অংশ ঘেৰি ৰাখিবলৈ মূল সোঁতৰ পৰা যথেষ্ট দূৰত্বত সেই ভেঁটা দিয়াৰ ফলত গোটেই গাওঁখনেই আবদ্ধ হৈ পৰে আৰু পূৰ্বতকৈ গাওঁখন অধিক বান-প্ৰৱণ হৈ পৰে।

এই সমস্যা কোচি নদীখনৰ ক্ষেত্রত স্পষ্টকৈ দেখা যায়। সেইখন নদী হিমালয় পৰ্বতৰ পৰা নামি আহি বিহাৰৰ মাজেৰে ২৬০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্য বৈ যোৱাৰ পিছত গংগাত লগ লাগিছে। হাজাৰ হাজাৰ লোক মথাউৰিৰ ভিতৰৰ অংশত থাকে আৰু প্ৰতি বছৰে বানৰ সন্মুখীন হয়।

সতৰ্কবাৰ্তা পোৱাৰ কেইঘণ্টামান পিছতে কোচিৰ বাঢ়নী পানী গাঁওখনত বিয়পি যায। বিয়লি ৪ বজাৰ পৰা ৫ বজাৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ খেতিপথাৰ পানীৰে উপচি পৰে। তাৰপিছত তেওঁলোকৰ জুপুৰীবোৰলৈ বাঢ়নী পানী আহি পায়। তেওঁ কয়, “আমি ১০-১২ লিটাৰ পানী আৰু ১০-১৫ কিলোগ্ৰাম চাউল আৰু দাইল লৈ চৌকি [চালপীৰা]ত বহি থাকিলো।”

পানী খৰকৈ বাঢ়িল। মাজনিশালৈকে পানী চালপীৰা পালে। সেই ঘিটমিটীয়া আন্ধাৰত বাঢ়নী পানীৰ সোঁসোৱাই থকা মাত তেওঁলোকৰ কাণত পৰিছিল। কাঞ্চনে মনত পেলায়, “মোৰ গাৰ নোম শিয়ৰি উঠিছিল, বৰ ভয়লগা পৰিস্থিতি আছিল। পানী এনেকৈ বাঢ়িছিল যে বাচি নাথাকিম যেন লাগিছিল।”

কাঞ্চনে তেওঁৰ দুই সন্তান আৰু স্বামী সঞ্জয় যাদৱ (৩২)ৰ সৈতে প্ৰথমখনৰ ওপৰত দ্বিতীয়খন চালপীৰা ৰাখি তাৰ ওপৰত উঠিছিল।

কমিবলৈ ধৰাৰ পূৰ্বে বানৰ পানী দ্বিতীয় চালপীৰাৰ পৰা মাত্ৰ চাৰি ইঞ্চিমান তলত আছিল। কাঞ্চনে ৰাতি সদায় কাষতে ৰখা ইমাৰ্জেন্সি টৰ্চটো খামুচি ধৰি আছিল। পানী সম্পূৰ্ণৰূপে ওলাই যাওতে ৪৮ ঘণ্টা সময় লাগিছিল।

আৰু মজিয়াত খোজকাঢ়িবলৈ লওতে যেতিয়ালৈকে তেওঁলোকৰ ভৰিবোৰ বোকাত সোমাই যোৱা হৈ থাকিল, তেতিয়ালৈকে আৰু তিনিটা দিনৰ বাবে পৰিয়ালটোৱে বেছিভাগ সময় সেই চালপীৰাতে কটালে। মজিয়াখন শুকাই টান হৈ পৰাৰ পিছত তেওঁলোকে কিমান কি ক্ষতি হ’ল, সেইবোৰ হিচাপ কৰিবলৈ ল’লে।

তেওঁলোকৰ আটাইবোৰ শস্য নষ্ট হ’ল। “চাৰিশ কিলো খাদ্যশস্য পচি গ’ল। সেইখিনিত লোকচান হ’ল ৫০ হাজাৰ টকা,” কাঞ্চনে কয়। কেইসপ্তাহমান পিছত তেওঁৰ স্বামী সঞ্জয় বাধ্যত পৰি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ দিল্লীলৈ গ’ল। যাদৱসকল ৰাজ্যখনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক-সামাজিক জনগাঁথনিগত অংশ আৰু ৰাজ্যখনত অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাভুক্ত।

নিৰ্মালীৰ আন এজন বাসিন্দা জয়ৰাম সাহ (৬০) নামৰ ব্যক্তিজনেও বানৰ সময়ত পত্নী ৰেখা দেৱী (৫৫) আৰু তেওঁলোকৰ ১৫ বছৰীয়া পুত্ৰৰ সৈতে নিজৰ খেৰী ঘৰটোৰ চালিতে আশ্ৰয় লৈ আছিল। বানত তেওঁৰ পৰিয়ালটোৱে প্ৰায় ৭ কুইণ্টল খাদ্যশস্য বানত হেৰুৱাইছে।

সাহসকল বিহাৰৰ অতিশয় পিছপৰা শ্ৰেণী (ইবিচি)ৰ ভিতৰত অন্যতম তেলী জাতিৰ অন্তৰ্গত, যিটো অ’বিচিৰ ভিতৰত এটা উপ-শ্ৰেণী। এই শ্ৰেণীত শৈক্ষিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক পৰিমাপত অ’বিচিতকৈ অধিক বঞ্চিত গোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

সাহহঁতৰ ডাঙৰ ল’ৰা বয়স ২২। ১২০০ কিলোমিটাৰতকৈও অধিক দূৰৈৰ দিল্লীত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক হিচাপে তেওঁ কাম কৰি আছে। তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ ছোৱালীজনী বিয়া হৈ গৈছে।

“পানী ঘৰত সোমোৱাত চাৰি কুইণ্টল ঘেঁহু, ৫০ কিলো মুগৰ দাইল, ৮০ কিলো মছুৰ দাইল আৰু দুই কুইণ্টল মটৰমাহ নষ্ট হৈছিল। ঘেঁহুবোৰৰ গজালি ওলাই গৈছিল,” তেওঁ কয়।

বানৰ পানীত তিতি ক’লা হৈ পৰা মটৰমাহ এমুঠি তেওঁ উলিয়াই আনি দেখুৱায়। ঘেঁহুৰ মোনা এটা বোকাৰে ভৰি আছে। তেওঁ কয়, “গৰুবোৰেও এই শস্য নাখায়। তেওঁ মজুত শস্যখিনি কিয় বচাব নোৱাৰিলে বুলি প্ৰশ্ন কৰাত তেওঁৰ মৃদু খং এটা উঠে। “অপনা জান কা ঠিকানা নহী থা, অনাজ কহাঁ ৰখতে? (আমি আমাৰ জীৱনৰে নিশ্চয়তা নাছিল, ক’ত আৰু শস্যৰ খবৰ ৰাখিম?)”

বানপানী অহাৰ আগতেই তেওঁ বানৰ সতৰ্কবাৰ্তা পাইছিল। “মুখীয়া এনাউন্স কৰ কে বতায়া থা কী জিতনা ভী কোচি বেল্ট কে আদমি হ্যে, ঘৰ চৌড়কৰ বাহৰ নিকল জায়ে। লেকিন হম লৌগৌ কে পাচ উচ সময় কৌয়ী চৰকাৰী নাৱ নহী থা (পঞ্চায়তৰ সভাপতিয়ে সেইদিনা সকলোকে কোচি বেল্ট এৰি যাবলৈ কৈছিল, কিন্তু সেই সময়ত আমাৰ ওচৰত চৰকাৰী নাও নাছিল), তেওঁ কয়। “পাঁচ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে পানীৰ স্তৰ তিনি-চাৰি ফুট পালে। (নিৰাপদ স্থানত উপনীত হোৱাৰ কোনো সুবিধা নোপোৱাত) আমি নিৰুপায় হৈ জুপুৰীটোৰ চালিখনতে থাকিলো)।”

পৰিত্যক্ত চালিখন পৰি যায় বুলি তেওঁলোকে চকুৰ নিমিষ নমৰাকৈয়ে কটালে। “আমাৰ কাষলৈ সাপো আহিছিল, সিবোৰে পানীৰ পৰা বাচিবলৈ চালিখনত উঠিবৰ চেষ্টা কৰিছিল। আমি সেইবোৰ খেদি পঠিয়াইছিলো,” তেওঁ মনত পেলায়।

তিনিওজনে দুদিন চালিখনতে কটালে, এটুপি পানীও খাবলৈ নাছিল। জয়ৰামে কয়, “আমি কোচি বেল্টৰ মানুহে বৰষুণৰ দিনত সদায় লগত পাঁচ-দহ কিলো চিউডা (চিৰা) ৰাখোঁ, কিন্তু সেইখিনিও বানপানীত নষ্ট হৈ গ’ল। আমি চালিখনত যিমানদিন থাকিলো, এখনো চৰকাৰী নাও নেদেখিলো, চৰকাৰী বিষয়াইও আমাৰ খবৰ ল’বলৈ নাহিল।”

বানাক্ৰান্তৰ বাবে বিহাৰ ৰাজ্য চৰকাৰে দিয়া ক্ষতিপূৰণে কেৱল ধ্বংস হৈ যোৱা ঘৰ আৰু পথাৰত থকা শস্যহে হিচাপত ৰাখে, ঘৰত মজুত ৰখা শস্য চৰকাৰে ক্ষতিপূৰণৰ আঁচনিৰ অধীনত সামৰি নলয়। কাঞ্চন কুমাৰী আৰু জয়ৰাম সাহ দুয়োজনে নিশ্চিত কৰি কয় যে তেওঁলোকে বানপানীৰ ফলত হেৰুৱা শস্যৰ বাবে কোনো ক্ষতিপূৰণ লাভ কৰা নাই।

সন্নিকট বানৰ এলাৰ্ট পোৱাটোতে সমস্যা সমাধান নহয়, ভুক্তভোগীয়ে কয়। তেওঁলোকে এই কথাত একমত যে প্ৰশাসনে ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’বলগীয়া এলেকাৰ বাসিন্দাসকলক অস্থায়ীভাৱে আন ঠাইত থকাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিয়াটো অতিশয় জৰুৰী, সেয়া কৰিবই লাগে।

ফেব্ৰুৱাৰীত কৰা এক সমীক্ষাত কোচি নৱনিৰ্মান মঞ্চই ১০৮১টা পৰিয়ালক বানপানীৰ বিষয়ে আগতীয়া তথ্য পাইছে নেকি বুলি প্ৰশ্ন কৰিছিল, আৰু সুধিছিল যে তথ্য পাইছে যদি সেই তথ্য পোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে কি কৰিছিল। সংস্থাটোৰ মুৰব্বী যাদৱে কয় যে বানপানীৰ বিষয়ে সঁচাকৈয়ে তেওঁলোকৰ হাতত আগতীয়া তথ্য আছে বুলি কোৱা ৭৬০টা পৰিয়ালৰ ভিতৰত মাত্ৰ ৩৫৭টা পৰিয়ালেহে সুৰক্ষিত স্থানত উপনীত হ’ব পাৰিছিল। মাত্ৰ ১৪টা পৰিয়ালেহে চৰকাৰী সাহায্য শিবিৰত উপস্থিত হৈছিল। আকৌ ২৯৮টা পৰিয়ালে মথাউৰিসমূহত আশ্ৰয় লোৱাৰ বিপৰীতে ৫৫টা পৰিয়ালে আত্মীয়ৰ ঘৰত আশ্ৰয় বিচাৰিছিল বুলি সমীক্ষাৰ তথ্যত প্ৰকাশ।

“মই বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি বানপানী দেখিছো,” যাদৱে কয়। “ক্ষতিগ্ৰস্ত পৰিয়ালে নিৰাপদ স্থানত উপনীত হোৱাৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই।” যদিওবা প্ৰৱল বানপানী হোৱা স্থানত নাও নিয়মমাফিক থাকিব লাগে বুলি বিহাৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগে নিৰ্দেশ দি থৈছে।

প্ৰাক্তন পঞ্চায়ত প্ৰতিনিধি তথা সুপলত কে.এন.এম.ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হোৱাটছএপ গ্ৰুপৰ সদস্য ৰাজেন্দ্ৰ যাদৱে (৬৫) কয় যে চৰকাৰৰ বানপানীৰ প্ৰস্তুতি কেৱল কাগজৰহে বাঘ।

ৰাজেন্দ্ৰই কয়, “কাগজত প্ৰতিখন বানপ্ৰৱণ পঞ্চায়তৰ বাবে নাৱৰ ব্যৱস্থা আছে, কিন্তু বানপানীৰ সময়ত এখনো নাও নাপাব। মানুহক দুৰ্ভোগ ভুগিবলৈ এৰি দিয়া হয়।”

২০২৪ৰ বানত তেওঁলোকৰ গাঁৱৰ ৬৫ ঘৰ পৰিয়ালৰ কোনো এটাকো তেওঁলোকৰ চৌকি বা খেৰী চালৰ পৰা চৰকাৰে উদ্ধাৰ নকৰিলে।

চৰকাৰী সহায় অবিহনে ঘৰৰ ওচৰৰ নিৰাপদ স্থানৰ বিষয়ে নিৰ্দিষ্ট তথ্য থকা বা নিজা নাও থকা সকলেহে আশ্ৰয়স্থলত উপস্থিত হ’ব পাৰে।

সুপল জিলাৰ গোপালপুৰ চিৰে পঞ্চায়তৰ গনৱা গাঁৱৰ কমলেশ শৰ্মা এটা হোৱাটছএপ গ্ৰুপত আছে য’ত বানৰ সতৰ্কবাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা হয়। তেওঁ কয় যে ২০২৪ৰ ছেপ্টেম্বৰত এদিন তেওঁক একাধিক সতৰ্কবাৰ্তা পাইছিল যে সন্ধিয়ালৈকে কোচি নদীৰ পানী বৃদ্ধি পাব আৰু যাৰ ফলত অঞ্চলটোত প্ৰৱল বানপানীৰ সৃষ্টি হ’ব। এলাৰ্ট পোৱাৰ লগে লগে তেওঁ ১০ কুইণ্টল খাদ্যশস্য সুৰক্ষিত কৰি ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।

তেওঁ প্ৰথমে নিজৰ ঘৰৰ চালপীৰাৰ খুৰাবোৰৰ তলত পাঁচোটাকৈ ইটা ৰাখি ওখ কৰি লৈছিল, আৰু তাৰ ওপৰত নিজৰ খাদ্যশস্যৰ বস্তাবোৰ থৈছিল। সন্ধিয়া ৪ বজাত তেওঁৰ ঘৰত পানী সোমায়। ৫১ বছৰীয়া কমলেশ শৰ্মাই কয়, “মই খাদ্যশস্য নিৰাপদ স্থানত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰি উঠো মানে পানী ঘৰ সোমাইছিল।”

চৌপাল (এক অনুসূচিত জাতি) জাতিৰ কমলেশে সেই সময়ত তেওঁৰ লগত থকা তেওঁৰ নাতিল’ৰা আৰু ভতিজাক নাৱত উঠাই দি ৪০০ মিটাৰ দূৰৰ তিলা (চৰকাৰে নিৰ্মাণ কৰি দিয়া ওখ ঠাই) এটালৈ পঠিয়াই দিছিল। তাৰপিছত তেওঁ নিজৰ পত্নী চন্দ্ৰকলা দেৱীক (৪৫) আধাকিলোমিটাৰ দূৰত থকা সম্পৰ্কীয় এঘৰৰ পকীঘৰত থাকিবলৈ পঠিয়াই দিলে।

তেওঁ ঘৰৰ তিনিটা ম’হৰ বাবে ঘুৰি আহি পায় দেখে যে পানী ইতিমধ্যে পাঁচ ফুট পাইছে। “মই ম’হৰ পঘাকেইডাল লৈ সাতুৰিবলৈ ধৰিলোঁ। ম’হকেইটাই মোৰ পিছ ল’লে। মোৰ পত্নীক থৈ অহা সম্পৰ্কীয়ৰ ঘৰতে ম’হকেইটাক মই লৈ গ’লো। তাৰপিছত খাদ্যশস্যখিনি আৰু মোৰ ল’ৰাটোৰ কাৰণে আকৌ উভতি আহিলো।”

তেওঁৰ ২১ বৰ্ষীয় পুত্ৰই চালপীৰাৰ ওপৰত থকা বস্তাতে শুলে, কমলেশে নাৱত। “আমি এনেকৈ ২৪ ঘণ্টা পাৰ কৰিলো। কোনো চৰকাৰী সহায়-সুবিধা আহি নাপালে।”

২.৫ একৰ খেতিমাটিৰ গৰাকী কমলেশ এজন ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক। নাও থকা তেওঁৰ দৰে সৌভাগ্যৱান লোক কেইজনমানহে আছে, কিন্তু নাও থকা মানে তাৰ মেৰামতিৰ খৰচো আছে। পাঁচ ফুট দৈৰ্ঘ্যৰ এখন নাৱৰ দাম ২০,০০০ টকা। বছৰি আকৌ তাৰ চোৱাচিতাৰ নামত ২,০০০ মান টকা খৰচ হয়। কমলেশৰ মতে গাঁওখনৰ ৫০০টা পৰিয়ালৰ ভিতৰত মাত্ৰ ২৫-৩০ ঘৰৰহে নাও আছে।

গনৱাৰ পৰা প্ৰায় পাঁচ কিলোমিটাৰ নিলগৰ মুছাহৰনিয়া গাঁৱত বাস কৰা কৃষক প্ৰমোদ যাদৱ (৪০)য়ে বানৰ আগতীয়া সতৰ্কবাৰ্তা লাভ কৰাৰ পিছতো পিতৃ, পত্নী আৰু তিনি সন্তানৰ সৈতে বাঁহ আৰু খেৰৰ চালিখনকে শেষ আশ্ৰয় হিচাপে লৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল।

“পানী বহুত তেজি সে বঢ়া…হম লৌগ জাতে তৌ জাতে কহাঁ, ইচলিয়ে চাপ্পাড় পৰ বেইথে ৰহে। শুকৰ থা কি বাৰিচ নহী হুই, ৱৰ্ণা হম লৌগ বচ নহী পাতে (পানী বৰ বেগেতে বাঢ়িছিল। ক’লৈ গ’লোহেঁতেন? সেয়ে আমি খেৰীচালিখনতে বহি থাকিলো। ভাগ্যে বৰষুণ নাহিল। নহ’লে আমি নাবাচিলোহেঁতেন),” তেওঁ কয়।

তেওঁলোকে কোনো খাদ্য-পানী নোহোৱাকৈ সাপ-বেং খেদি খেদি দুটা ৰাতি কটালে।

তেওঁ বানত ১২ কুইণ্টল খাদ্যশস্য হেৰুৱালে। “আমি এটা বছৰৰ খাদ্যশস্য জমা কৰি ৰাখিছিলো, কিন্তু আটাইখিনি বানত নষ্ট হ’ল। আনকি আমাৰ কাপোৰ-কানিবোৰো বানত উটি গ’ল। আমি খাদ্যশস্য আৰু কাপোৰ আদি কিনিবলৈ ৩০ হাজাৰ টকাৰ ঋণ ল’বলগীয়া হ’ল।”

প্ৰমোদৰ গাঁৱৰ ৬৫ ঘৰ মানুহৰ কোনেও বানৰ আগত নিৰাপদ স্থান গৈ নাপালে।

তেওঁ কয়, “কেইসে নিকলতে লৌগ? চৰকাৰী নাৱ কী বাহালি তৌ চিৰ্ফ পেপৰ পৰ নিকলতা হ্যে...ঔৰ হম লৌগৌ কে পাচ ইতনা পেইচা নহী হ্যে কি অপনা নাৱ ৰখেঁ (মানুহ নিৰাপদ স্থানলৈ যাবনো কেনেকৈ? চৰকাৰী নাওবোৰ কাগজতহে আছে...আৰু নিজাকৈ নাও কিনিবলৈ আমাৰ সিমান টকা নাই)।”

সুপৌলৰ জিলা দণ্ডাধীশ সাৱন কুমাৰে কয় যে বাৰিষাৰ সময়ত প্ৰশাসনে ২০০ৰো অধিক নাও ভাড়াত লয়, আৰু গাওঁবোৰ খালী কৰাৰ ক্ষেত্রত সমস্যা আছে বুলি কয়। তেওঁ কয়, “মানুহে ভাবে যে তেওঁলোকে ঘৰৰ পৰা ওলাই গ’লে চৰকাৰৰ পৰা আৰ্থিক সাহায্য নাপাবও পাৰে। সেয়ে ইচ্ছা কৰি তেওঁলোকে নিৰাপদ স্থানলৈ নাযায়।” তেওঁ লগতে কয়, “তাতে আকৌ বানৰ পানীৰ সোঁত বাঢ়িলে নাও আনকি ভাপজাহাজেও কাম নকৰে।”

বান বিশেষজ্ঞ দীনেশ মিশ্ৰই কয় যে কেৱল বান সতৰ্কতাই মানুহক বচাব নোৱাৰে। “যদি বাঢ়নী পানী গাঁৱত প্ৰৱেশ কৰে, তেন্তে মানুহক নিৰাপদ স্থানত উপনীত হ’বলৈ চৰকাৰী নাৱৰ প্ৰয়োজন।” মিশ্ৰই ১৯৮৪ৰ পৰা বিহাৰৰ বানপানীৰ বিষয়টোত কাম কৰি আহিছে, আৰু বিহাৰৰ নদী আৰু বানপানীৰ ওপৰত কেইবাখনো গ্ৰন্থ লিখিছে।

“কোচি বেল্টত গাওঁবোৰ কোচি নদীৰ দুটা বা তিনিটা বোৱতী সোঁতৰ মাজৰ দ্বীপত অৱস্থিত, সেয়ে তেওঁলোকে মথাউৰি পাবলৈ কমেও পাঁচ কিলোমিটাৰমান পানী ভাঙি খোজকাঢ়ি যাবলগীয়া হয় বাবে পৰিস্থিতি অধিক জটিল হৈ পৰে। চৰকাৰী সাহায্য অবিহনে তেওঁলোকে কেনেকৈ মথাউৰি ঢুকি পাব?” অশীতিপৰ বিশেষজ্ঞজনে প্ৰশ্ন কৰে।

ক্ষতি কম কৰিবলৈ চৰকাৰে বান-প্ৰৱণ এলেকাবোৰৰ বাসিন্দাসকলক নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰিব লাগিব।

কিন্তু বানত ক্ষতিগ্ৰস্ত জনসাধাৰণৰ চৰকাৰৰ ওপৰত আস্থা তেনেই কম।

তিক্ততাৰে জয়ৰাম সাহে কয়, “হম লৌগৌ কৌ ক্যা উম্মীদ ৰহেগা চৰকাৰ সে? (চৰকাৰৰ পৰানো কি আশা কৰিব পাৰি?) আনকি চৰকাৰে দিয়া সাহায্যখিনিও বিষয়-ববীয়াই হৰলুকি কৰে। তাৰে যিখিনি বাকী ৰয়, সেইখিনি কুকৰ-মেকুৰীক দিয়াৰ দৰে আমালৈ দলিয়াই দিয়ে।”

এই প্ৰতিবেদন ইণ্টাৰ্নিউজৰ আৰ্থ জাৰ্নেলিজিম নেটৱৰ্কৰ সমৰ্থনত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস