ભારતના સૌથી ધનિક રાજ્યના સૌથી ગરીબ ધારાસભ્ય

જ્યારે તેમને ખબર પડી કે તેઓ મહારાષ્ટ્રની વિધાનસભા ચૂંટણી લડી રહ્યા છે, ત્યારે તેમના નામે એક બેંક ખાતું પણ નહોતું. એક આદિવાસી નિવાસી શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે કામ કરતાં તેમનાં પત્નીએ તેમને 15,000 રૂપિયા ઉછીના આપ્યા હતા. તેમના પક્ષના કાર્યકરોએ પણ યથાશક્તિ ફાળો આપ્યો, અને ચૂંટણીનું ફોર્મ ભરતાં પહેલાં તેઓ માંડ 52,000 રૂપિયાનું ભંડોળ એકઠું કરી શક્યા.

વિનોદ નિકોલે માટે સંજોગો આનાથી વધુ કપરા હોઈ શકે તેમ ન હતું. તેમના મુખ્ય હરીફ ધનારે પાસ્કલ જન્યા હતા, જેઓ વર્તમાન ધારાસભ્ય હતા અને જેમણે 2014માં ડહાણુ મતવિસ્તારમાંથી 16,000થી વધુ મતોની સરસાઈથી જીત મેળવી હતી. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટીના ઉમેદવાર હતા, અને આ એ જ પક્ષ હતો જેણે સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું હતું કે તે વર્ષની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં તેમણે 82 કરોડ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ કર્યો હતો.

પરંતુ જ્યારે ચૂંટણીના પરિણામો આવ્યા, ત્યારે આ પૈસા અને સાધનોની અછત કોઈ અડચણરૂપ ન બની. નિકોલે લગભગ 5,000 મતોની સારી એવી સરસાઈથી ધારાસભ્ય બની ચૂક્યા હતા.

પાલઘરના આદિવાસી બહુમતીવાળા જિલ્લામાં આવેલા ડહાણુ શહેરની પોતાની ઓફિસની બહાર પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેસીને, એક હળવા સ્મિત સાથે કહે છે, “મારા એક પિતરાઈ ભાઈએ મને લગભગ 70,000 રૂપિયા ઉછીના આપ્યા હતા. ચૂંટણી પહેલાં મારી પાસે રોકડાના નામે બસ આ 70,000 રૂપિયા જ હતા.”

આ એક એવા ભારતની વાર્તા લાગે છે જે હવે અસ્તિત્વમાં જ નથી. પણ આ ઘટના હમણાં, 2019માં અને ફરી 2024માં બની છે. એવા સમયે જ્યારે ભાજપ એક પછી એક ચૂંટણીમાં વિપક્ષનો સફાયો કરી રહ્યું હતું, અને રાજકારણ પૈસાના બેફામ દેખાડા વગર જીતી ન શકાય એવી રમત બની ગયું હતું. ત્યારે 48 વર્ષીય નિકોલે ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) વતી લડ્યા અને ખૂબ જ સરળતાથી બીજી વખત ધારાસભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા છે. અને એ પણ એવા રાજ્યમાં જ્યાં 93 ટકા ધારાસભ્યો કરોડપતિ છે. મહારાષ્ટ્ર કુલ રાજ્ય ઘરેલુ ઉત્પાદન [ગ્રોસ સ્ટેટ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ] (GSDP)ની દૃષ્ટિએ દેશનું સૌથી ધનિક રાજ્ય ગણાય છે.

ડહાણુ શહેરથી ચાર કિલોમીટર દૂર આવેલા વાકી ગામમાં ઈંટના ભઠ્ઠા પર કામ કરતાં મજૂર માતા-પિતાને ત્યાં જન્મેલા નિકોલે, મહારાષ્ટ્રના સૌથી ગરીબ ધારાસભ્ય છે. આ એ જ રાજ્ય જે દેશમાં ચૂંટણીઓ પાછળ સૌથી વધુ ખર્ચ કરવા માટે જાણીતું છે. નિકોલે મતદાન પહેલાં ન તો પૈસા વહેંચી શકે છે, ન તો પોતાનો પ્રચાર કરવા માટે કોઈ મોટી સોશિયલ મીડિયા ટીમ રાખી શકે છે. તેમની ખરી મૂડી જમીન પર લોકોની વચ્ચે રહેવામાં, પાયાનાં આંદોલનોમાં સક્રિય ભાગ લેવામાં અને સામાન્ય લોકો, ખાસ કરીને આદિવાસી ખેડૂતો અને મજૂરો માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ રહેવામાં છે.

આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં, માત્ર 10 દિવસના ગાળામાં, CPI(M) સાથે સંકળાયેલી અખિલ ભારતીય કિસાન સભા [ઓલ ઈન્ડિયા કિસાન સભા](AIKS)એ પાલઘર, નાશિક અને અહિલ્યાનગર (પૂર્વે અહમદનગર)ના આદિવાસી પટ્ટામાં આદિવાસી ખેડૂતોની બે વિશાળ વિરોધ કૂચનું આયોજન કર્યું હતું. 19 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ, 50,000 ખેડૂતોએ જમીનના અધિકારો અને રોજગારીના વધુ સારા અમલીકરણ જેવી અનેક માંગણીઓ સાથે પાલઘર જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી તરફ કૂચ કરી હતી.

તેના લગભગ એક અઠવાડિયા પછી, રાજ્ય સરકાર પર દબાણ લાવવાના પ્રયાસરૂપે નાશિકના હજારો ખેડૂતોએ મુંબઈ તરફ કૂચ કરી હતી.

2006માં, ભારત સરકારે એક ઐતિહાસિક વન અધિકાર અધિનિયમ [ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ] (FRA) પસાર કર્યો હતો, જે પેઢીઓથી આવા વિસ્તારોમાં રહેતાં અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને અન્ય પરંપરાગત વનવાસીઓને જંગલની જમીન અને સંસાધનો પર અધિકાર સોંપે છે. આ કાયદા હેઠળ, ગ્રામસભાઓ દ્વારા દાવાઓની શરૂઆત થાય છે, જેની ચકાસણી પેટા-વિભાગીય અને જિલ્લા સમિતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે, અને રહેવાસીઓને તેમના અધિકારોનો નિકાલ ન થાય ત્યાં સુધી અતિક્રમણથી રક્ષણ મળે છે.

જોકે, જમીની સ્તરે આ કાયદાનો અમલ હજુ પણ શંકાસ્પદ છે. AIKSએ એક નિવેદનમાં પુષ્ટિ કરી કે, આ બે ખેડૂત રેલીઓ દ્વારા રાજ્ય સરકાર પાસેથી જે સૌથી મહત્ત્વની બાબતો મંજૂર કરાવવામાં આવી, તેમાંની એક FRA હેઠળ નકારી કાઢવામાં આવેલા ઘણા દાવાઓને ફરીથી ખોલવાની હતી.

નિકોલે, જેઓ પોતે વારલી આદિવાસી સમુદાયમાંથી આવે છે, તેઓ આ બંને રેલીઓમાં મોખરે હતા. તેઓ ખેડૂતો સાથે ચાલતા, અન્ય લોકોની જેમ જમીન પર સૂતા, અને બધાં માટે બનેલું ભોજન જમતા. AIKSના પ્રમુખ અશોક ધાવલે કહે છે, “તેમની એક તાકાત એ છે કે તેઓ પોતાને સામુદાયિક નેતૃત્વ અને એકજૂટ થયેલા આંદોલનનો ભાગ તરીકે જ જુએ છે.”

ઈશ્વતી ગહાલા, જેઓ પોતાની ઉંમર 60 વર્ષથી વધુ હોવાનો અંદાજ લગાવે છે, તેઓ પણ આ વિરોધ કૂચનો એક ભાગ હતાં. તેઓ કહે છે કે કોઈ ધારાસભ્યને સામાન્ય લોકોની જેમ રેલીમાં ભાગ લેતા જોઈને ઘણી સાંત્વના મળે છે. તેઓ પૂછે છે, “આજકાલ આવું ક્યાં જોવા મળે છે? આનાથી એવો અહેસાસ થાય છે કે આપણો અવાજ યોગ્ય રીતે રજૂ થઈ રહ્યો છે અને સંભળાઈ રહ્યો છે.”

પાલઘર જિલ્લાના જામશેત ગામનાં ઈશ્વતી પણ વારલી આદિવાસી છે. તેમના પરિવાર પાસે ગામમાં બે એકર ખેતીની જમીન છે, જ્યાં મોટાભાગના અન્ય લોકોની જેમ તેઓ પણ ચોમાસામાં ડાંગરની ખેતી કરે છે. તેઓ મને કહે છે, “અમે ફક્ત એક જ પાક લઈ શકીએ છીએ. સિંચાઈની સુવિધા વિના, બાકીની ઋતુમાં અમે કંઈ ખાસ કરી શકતાં નથી.”

નિકોલે કહે છે, “આ વિસ્તારમાં આદિવાસીઓની બહુમતી છે, તેથી અહીં કામદારોના અધિકારો અને જમીનના અધિકારો એ બે સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દા છે. અહીં 50-60 કંપનીઓમાં અમારાં યુનિયનો છે, અને અમે નિયમિતપણે વધુ સારા વેતન માટે તેમની સાથે વાટાઘાટો કરીએ છીએ, સાથે એ પણ સુનિશ્ચિત કરીએ છીએ કે કંપનીઓને નુકસાન ન થાય.”

જે દિવસે હું ડહાણુમાં નિકોલેને મળ્યો, ત્યારે તેઓ લગભગ એક કલાક દૂર આવેલા બોઈસર શહેરમાંથી કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા મજૂરોની સભાને સંબોધીને હમણાં જ પાછા ફર્યા હતા. તેઓ કહે છે, “અમે તેમનો પગાર મહિને 12,000 રૂપિયાથી વધારીને 13,050 રૂપિયા કરવામાં સફળ રહ્યા.”

અહીં અદાણી જૂથનો એક થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ પણ આવેલો છે. આ પ્લાન્ટ પહેલાં અનિલ અંબાણી પાસે હતો. નિકોલે જણાવે છે કે આ પાવર પ્લાન્ટમાં પણ તેમના પક્ષનું એક યુનિયન છે, જ્યાં તેમણે કોન્ટ્રાક્ટ કામદારોના પગાર વધારા માટે સતત લડત ચલાવી છે. તેઓ વધુમાં ઉમેરે છે, “જ્યારે નેતાઓ પૈસા ખાતર વેચાઈ જાય છે ત્યારે યુનિયનો નકામાં બની જાય છે. પણ અમારી સાથે ક્યારેય આવું નહીં બને.”

થર્મલ પ્લાન્ટમાં કોન્ટ્રાક્ટ કામદાર તરીકે કામ કરતા 54 વર્ષીય સુરેશ જાધવ કહે છે કે 2010માં જ્યારે તેમણે પહેલી વાર યુનિયન બનાવ્યું ત્યારે તેમનો પગાર 2,600 રૂપિયા હતો. તે સમયે નિકોલે ધારાસભ્ય નહોતા, પણ આ યુનિયનની દેખરેખ રાખતા હતા. ધારાસભ્ય બન્યા પછી પણ તેઓ ત્યાંના હોદ્દેદાર રહ્યા છે, પણ હવે તેમની જવાબદારીઓ વધી ગઈ છે.

જાધવ કહે છે, “2010માં અમે લગભગ 1,000 લોકો થર્મલ પ્લાન્ટમાં કામ કરતા હતા. આજે અમારો પગાર મહિને 28,000 રૂપિયા છે.”

16 વર્ષના ગાળામાં પગારમાં લગભગ 1,000 ટકાનો વધારો એ સમયે કામદારો માટે કલ્પના બહારની વાત હતી.

પ્લાન્ટની પર્યાવરણીય અસરો તપાસવાની જવાબદારી સંભાળતા જાધવ કહે છે કે ધારાસભ્ય તેમની પડખે હોવાથી તેમના અવાજમાં આપોઆપ વધુ વજન પડે છે. જાધવ કહે છે, “2019 પહેલાં અમારી સરળતાથી અવગણના કરાતી હતી. હવે અમારી માંગણીઓને વધુ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે.”

સામાન્ય લોકો નિકોલેને મળવા અને પોતાની સમસ્યાઓ જણાવવા માટે લાઈનમાં ઊભા રહે છે. તેઓ તેમની ચિંતાઓ સાંભળે છે અને તેમના મુદ્દાઓ પર આગળની કાર્યવાહી કરવા માટે પોતાના સંપર્કોને ફોન કરે છે. તેઓ કહે છે, “ચૂંટણી જીતવાનો મારી પાસે આ એક જ રસ્તો છે. દરરોજ સવારે 10 વાગ્યા પછી તમે મને અહીં મારી ઓફિસની બહાર મળી શકો છો. કોઈ પણ વ્યક્તિ આવીને મારી સાથે વાત કરી શકે છે.”

2024માં, જ્યારે નિકોલે બીજી વખત ચૂંટણી લડવા માટે પોતાનું સોગંદનામું રજૂ કર્યું, ત્યારે તેમની જાહેર કરેલી સંપત્તિ 87 લાખ રૂપિયા હતી. જેનો મોટો ભાગ તેમણે તાજેતરમાં ખરીદેલી 0.25 એકર જમીન અને તેના પર બનાવેલા સાધારણ મકાનમાંથી આવે છે.

જ્યારે તેઓ 2019માં ધારાસભ્ય બન્યા, ત્યારે તેમને મહિને 1.5 લાખ રૂપિયાનો પગાર મળવાનું શરૂ થયું, જે મહારાષ્ટ્રમાં 2024ની ચૂંટણી પછી વધીને 2 લાખ રૂપિયા થઈ ગયો. 41 વર્ષની ઉંમરે, તેમના જીવનમાં પહેલી વાર તેમને નિયમિત માસિક આવક મળી રહી હતી. તેમાંથી બચત કરીને તેમણે પોતાના અને પોતાના પરિવાર માટે એક ઘર બનાવ્યું.

નિકોલે કહે છે, “એ પહેલાં, પક્ષ મને મહિને 3,000 રૂપિયા આપતો હતો. આજે પણ હું મારો અડધો માસિક પગાર પક્ષને દાનમાં આપી દઉં છું.”

તેની સરખામણીમાં, જ્યારે એસોસિએશન ઓફ ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR)એ 2024ની મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાનું વિશ્લેષણ કર્યું, ત્યારે 93 ટકા ધારાસભ્યો કરોડપતિ હોવાનું બહાર આવ્યું. અને સૌથી ધનિક ધારાસભ્યે 500 કરોડ રૂપિયાની સંપત્તિ જાહેર કરી હતી. ભાજપે જે 2024ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભવ્ય જીત મેળવી હતી તેના પૂર્ણ થયા પછી ADRએ બીજો એક વિશ્લેષણાત્મક અહેવાલ બહાર પાડ્યો, જેમાં એવું તારણ બહાર આવ્યું કે વિશ્લેષણ કરાયેલા 279 કરોડપતિ વિજેતાઓમાંથી 157 (56 ટકા) ઉમેદવારો એવા હતા જેઓ 50 ટકા કે તેથી વધુ વોટ શેર સાથે જીત્યા હતા.

વિપક્ષી દળોએ વિશ્વસનીય રીતે ધ્યાન દોર્યું છે કે કેવી રીતે ભાજપ અને સત્તાધારી પક્ષ વચ્ચે સંસાધનોના ભારે તફાવતને કારણે ભાજપ દરેક ચૂંટણીની શરૂઆત એક સ્પષ્ટ લાભ સાથે કરે છે. માત્ર 2024-25ના નાણાકીય વર્ષમાં, ભાજપને રાષ્ટ્રીય સ્તરે 6,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યું હતું. આ દાન સૌથી મોટા વિપક્ષી દળ, કોંગ્રેસ કરતાં 12 ગણું વધારે છે. સમાન સ્પર્ધા માટેનું કોઈ મેદાન જ અસ્તિત્વમાં નથી.

મહારાષ્ટ્રની સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં પણ, એક મહિનાથીય ઓછા સમયમાં માત્ર ઓનલાઇન જાહેરાતો પર 55 કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરવામાં આવ્યા હતા. અને મતદાન પહેલાં મતદારોને અગણિત કરોડો રૂપિયા વહેંચવામાં આવ્યા હતા.

પણ નિકોલે કહે છે કે આટલી મોટી પ્રતિકૂળતાને પણ પહોંચી વળાય તેમ છે, જો તમે “મતદારોના દિલ અને દિમાગમાં ઘર કરી જાઓ. તમારે તેમનો વિશ્વાસ જીતવો પડે.” તેઓ ઉમેરે છે, “આમ કરવાથી, જ્યારે અન્ય લોકો મતદારો પર પૈસા ઉડાડવાની કોશિશ કરશે, ત્યારે પણ તેઓ પોતાનો મત નહીં વેચે. મારા ભાજપના હરીફે કદાચ મારા કરતા 100 ગણો વધુ ખર્ચ કર્યો હશે.”

2019ની વિધાનસભા ચૂંટણી પછી, કોઈ પણ પક્ષ પાસે સરકાર બનાવવા માટે સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી. શિવસેનાએ ભાજપને તેમના ધારાસભ્યોને તોડતાં રોકવા માટે પોતાના 56 ધારાસભ્યોને રાતોરાત એક રિસોર્ટમાં ખસેડી દીધા હતા. એવા સમયે જ્યારે બાકીના વિપક્ષી ધારાસભ્યો રિસોર્ટમાં ભરાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે નિકોલે ડહાણુમાં ખુલ્લેઆમ ફરી રહ્યા હતા.

તેઓ કહે છે, “કમોસમી વરસાદને કારણે અમારા વિસ્તારના ખેડૂતોને ભારે નુકસાન થયું હતું. મેં તેનું નિરીક્ષણ કર્યું અને મારા કામે લાગી ગયો. મારા પક્ષ કે મારા મતદારોને મારા પક્ષપલટાની ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નહોતી.”

આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે કોલેજ છોડી દીધા પછી, નિકોલે ડહાણુની એક કેન્ટીનમાં ભોજન પીરસવાનું અને વાસણ સાફ કરવાનું કામ કરતા હતા.

CPI(M)ના એક વરિષ્ઠ નેતાએ તેમને જોયા અને પક્ષમાં જોડાવા માટે મનાવી લીધા. તેઓ યાદ કરે છે, “તે સમયે સભ્યપદ ફી 5 રૂપિયા હતી.” નિકોલેને યાદ છે કે તેમણે કટાક્ષમાં તે વરિષ્ઠ નેતાને પૂછ્યું હતું: “તમે મારી કેન્ટીનમાં નાસ્તો કર્યો, અને પાંચ રૂપિયા મારે તમને આપવાના? આ તો ઊલટું થયું ને?”

5 રૂપિયાની રસીદ કાપ્યા પછી, તે નેતાએ જવાબ આપ્યો, “તમે હવે પક્ષના સભ્ય છો.”

નિકોલે કહે છે, “તે સમયે મને આનો અર્થ સમજાયો નહોતો. પણ તેમણે મને તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ લઈ લીધો, અને મેં પક્ષ માટે કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું.”

ડહાણુથી ચૂંટણી લડ્યાના ઘણા સમય પહેલાં, નિકોલે તેમના સાથીદારો સાથે મળીને અનેક પાયાનાં આંદોલનોમાં મોખરે રહ્યા હતા, અને શક્તિશાળી લોકો સામે ટક્કર લેતા હતા.

2013 અને 2015ની વચ્ચે, પોલીસે નિકોલે પર તેમની સક્રિયતા બદલ ગેરકાયદેસર મંડળી રચવાના અને રમખાણો કરવાના કેસ દાખલ કર્યા છે. તેમને પાંચ જિલ્લામાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ મૂકતો તડીપારનો આદેશ પણ આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ ડહાણુ પોલીસ સ્ટેશનની બહાર 25,000 ખેડૂતોના જમાવડાએ તે આદેશને રદ કરવાની ફરજ પાડી હતી. તેઓ કહે છે, “ધારાસભ્ય બન્યા પછી પણ હું જમીન પરથી ગાયબ નથી થઈ ગયો. હકીકતમાં, હું વધુ સક્રિય બન્યો છું. ભવિષ્યમાં, હું મારા મતવિસ્તારમાં એક અદ્યતન ફર્સ્ટ ક્લાસ હોસ્પિટલ લાવવાનું સુનિશ્ચિત કરવા માગું છું. અહીં તેની હજુ પણ કમી છે.”