ভূমি অধিকাৰৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সংগ্ৰাম

কিৰণ গাহালা (৫৪) আৰু তেওঁৰ দৰে আন বহু আদিবাসী কৃষকৰ অভিজ্ঞতাবোৰ প্ৰায় একেই।

এটা ৰঙা টি-চাৰ্ট আৰু স্কাৰ্ফ এখন গাত মেৰিয়াই তেওঁ ২০২৬ৰ ১৯ জানুৱৰীত পালঘৰ জিলাৰ নিজ গাঁও দ’লহাৰি বুদৰুকৰ সৰু ঘৰখনৰ পৰা ওলাই আহিছিল। আন আদিবাসী খেতিয়কৰ সৈতে তেওঁ টেম্প’-ট্ৰাক এখনত উঠি চাৰোতি গাঁও অভিমুখে অগ্ৰসৰ হয়। তাৰপৰা তেনেকৈয়ে সৰ্বভাৰতীয় কিষাণ সভা, মহাৰাষ্ট্ৰৰ আন এক বিশাল কৃষক মাৰ্চ আৰম্ভ হয়।

এই মিচিলত হাজাৰ হাজাৰ কৃষকে যোগ দিছে। সংবাদ মাধ্যমৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি আৰু কিষাণ সভাই কোৱা অনুসৰি ৫০ হাজাৰ হ’ব। তেওঁলোক ঘাইকৈ পালঘৰ জিলাৰ জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ। ভূমি অধিকাৰ ৰূপায়ণ, মনৰেগা আঁচনি পুনৰ বাহাল কৰা, ৱাধৱন বন্দৰ বাতিল কৰা আৰু খোৱাৰ বাবে আৰু জলসিঞ্চনৰ বাবে পানীৰ উপলব্ধতাকে ধৰি বিভিন্ন দাবী লৈ তেওঁলোকে পদব্ৰজে কালেক্টৰেটৰ কাৰ্য্যালয়লৈ বুলি আগবাঢ়ে।

শ্লোগানেৰে আকাশ কঁপাই দীঘল দীঘল খোজেৰে প্ৰতিবাদী গীত গাই তেওঁলোকে ২০ জানুৱাৰীত আবেলিৰ ভাগত কালেক্টৰেটৰ কাৰ্য্যালয় পায়। তাতে তেওঁলোকৰ দীৰ্ঘদিন ধৰি পূৰণ নোহোৱা ভূমিৰ অধিকাৰকে ধৰি বিভিন্ন দাবীসমূহ পূৰণ নোহোৱা পৰ্য্যন্ত শিবিৰ পাতি থকাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। আদিবাসীসকলে বন্যভূমিত শ শ বছৰ ধৰি খেতি কৰি আহিছে, গৰু-ম’হ চৰাই আহিছে, কিন্তু যি মাটিত তেওঁলোকে খেতি কৰে, তাত তেওঁলোকৰ নাম নাই।

বন অধিকাৰ আইন, ২০০৬ অনুসৰি প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি অনুসূচিত জনজাতি আৰু বনাঞ্চলৰ আন যিসকল বাসিন্দা বনাঞ্চলত বসতি কৰি আহিছে, তেওঁলোকক অৰণ্যৰ ভূমি আৰু সম্পদৰ অধিকাৰ দিব লাগে। গাঁওসভাই এই দাবীসমূহৰ দায়িত্ব লয় আৰু উপ-মহকুমা আৰু জিলা কমিটিৰ দ্বাৰা সেয়া সত্যাপিত কৰায়। তেনেকৈ বনাঞ্চলৰ বাসিন্দাসকলক নিজৰ অধিকাৰসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ নোপোৱালৈ তেওঁলোকক উচ্ছেদৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া হয়। কিন্তু প্ৰতিবাদী সমদলত লগ পোৱা বহু জনজাতীয় লোকৰ দাবী এতিয়াও অনুমোদিত হোৱা নাই।

মহাৰাষ্ট্ৰত জনজাতীয় কৃষকৰ এয়াই প্ৰথম প্ৰতিবাদ নহয়। আৰু এই প্ৰতিবাদেই শেষ প্ৰতিবাদ নহ’ব যেন লাগে। ২০১৮ত কেবাসপ্তাহ ধৰি ১৮০ কিলোমিটাৰ বাট অতিক্ৰম কৰি মুম্বাইৰ আজাদ ময়দানত নাছিকৰ পৰা আহি উপস্থিত হোৱা কৃষকৰ সেই বিশাল মিচিলত গাহালাও আছিল। সেই যাত্ৰাত বহু কৃষকৰ ভৰিত চেন্দেল নাছিল।

“মুম্বাই যাত্ৰাতো মই আগভাগ লৈছিলো,” ৱাৰ্লি সম্প্ৰদায়ৰ গাহালাই কয়। “আজাদ ময়দান পাও মানে আমাৰ ভৰিত পানীজোলা ফুটিছিল।”

সেয়া আছিল কৃষকসকলৰ বাবে এক ঐতিহাসিক মুহূৰ্ত। গোটেই মুম্বাই মহানগৰখনে তেওঁলোকক আদৰি লৈছিল। হাইৱেতো তেওঁলোকক মানুহে সহায়ৰ হাত আগবঢ়াইছিল। ৰেলিৰ শেষত মুখ্যমন্ত্ৰী দেৱেন্দ্ৰ ফড়নভিছৰ নেতৃত্বাধীন চৰকাৰখন কৃষক নেতাসকলৰ সৈতে আলোচনাত বহি তেওঁলোকৰ দাবীসমূহৰ প্ৰতি সন্মতি জনাবলগীয়া হৈছিল।

প্ৰায় আঠ বছৰ পিছত ফড়নভিছ আকৌ মহাৰাষ্ট্ৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু গাহালাৰ দৰে খেতিয়কে আকৌ এবাৰ ৰাজপথত নামিবলগীয়া হৈছে। “চৰকাৰে কেৱল আমাক প্ৰতিশ্ৰুতিহে দিয়ে যাতে আমি ঘৰলৈ উভতি যাও,” তেওঁ কয়। “কিন্তু সেই প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰ কেতিয়াও কাৰ্য্যত ৰূপায়িত নহয়।”

গাহালাই অনুমান কৰি কয় যে ২০১৮ৰ পৰা ২০২৬লৈ কৃষকসকলে সৰু-ডাঙৰ মিলি প্ৰায় ৩০-৪০ বাৰমান প্ৰতিবাদী সমদল উলিয়াইছে, যাতে প্ৰশাসনে তেওঁলোকৰ দাবীসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ বাধ্য হৈ পৰে। এনে প্ৰতিবাদ কেতিয়াবা এদিন, কেতিয়াবা সপ্তাহ পৰ্য্যন্ত চলিছে। কেতিয়াবা আকৌ কেবাসপ্তাহো চলিছে। কিন্তু প্ৰতিটো ৰেলিত যদি গঢ়ে তিনিদিনকৈ ধৰা হয়, জনজাতীয় কৃষকে যোৱা আঠ বছৰত কেৱল নিজৰ প্ৰাপ্য অধিকাৰৰ বাবেই প্ৰায় চাৰিমাহ সময় প্ৰতিবাদ কৰিবলগীয়া হৈছে। এনে ৰেলিত সততে ভাগ লোৱা কিছু কৃষক ভাগৰুৱা হৈ পৰিছে আৰু বয়সো হৈছে, কিন্তু তেওঁলোকৰ উৎসাহ এতিয়াও অটুট আছে।

আগৰ সমদলবোৰৰ দৰে এইবাৰো ৰঙা চোলাৰে এখন ৰঙা সাগৰ সদৃশ ৰূপ লোৱা একাত্মবোধৰ এই নিদৰ্শন দেখা গৈছে। সৰ্বভাৰতীয় কিষাণ সভা কমিউনিষ্ট পাৰ্টি অৱ ইণ্ডিয়া (মাৰ্ক্সবাদী)ৰ সৈতে জৰিত।

“মোৰ আঠু আৰু ভৰিকেইটা বিষায়,” ইশ্বতি গাহালাই কয়। তেওঁ নিজৰ কিমান বয়স সেয়া নাজানে। কিন্তু কয়, “চাথ চ্যা পুধে” ষাঠিৰ ওপৰত। “মুম্বাইলৈ যাওতে মোৰ ইমান বয়স হোৱা নাছিল,” মানোৰ ফাটা (জংছন) য’ত প্ৰতিবাদী কৃষকসকলে নিশা বাহৰ পাতিছিল, তাৰে মুকলি আকাশৰ তলত বহি ইশ্বতিয়ে কয়। তেওঁলোকৰ কিছুমানে হাজাৰ হাজাৰ কমৰেডৰ বাবে খিচিৰি বনোৱাৰ দায়িত্ব লৈছে। আন কিছুমানে আকৌ বাচন-বৰ্তন ধুই ৰ’দত শুকুৱাইছে। ইশ্বতিয়ে কয়, “আন খেতিয়কৰ সৈতে এনেকৈ ঐক্যবদ্ধ হৈ প্ৰতিবাদী মিচিলত ভাগ লোৱাটোৱে আপোনাক শক্তি দিয়ে। ই আপোনাক আশা দিয়ে। হাৰি নাযাবলৈ সাহস দিয়ে।”

পালঘৰ জিলাৰ জামছেট গাঁৱৰ ইশ্বতিও ৱাৰ্লি জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ। তেওঁৰ পৰিয়ালৰ তিনিগৰাকী সদস্য ৰেলীত আছে। গাঁৱত তেওঁলোকৰ আন বহুতৰ দৰে তিনি একৰ খেতিমাটি আছে। তাত তেওঁলোকে বাৰিষাৰ দিনত ধানখেতি কৰে। “আমি এবাৰেই খেতি কৰো,” তেওঁ মোক কয়। “জলসিঞ্চন অবিহনে বছৰটোৰ বাকীখিনি সময় খেতি কৰিব নোৱাৰি।”

পালঘৰ জিলাৰ জনজাতীয় খেতিয়কসকলৰ খেতিৰ শস্যখিনি কেৱল খাবলৈহে জোৰে বাবে তেওঁলোকে জীয়াই থাকিবলৈ দিনহাজিৰা কৰিবলগীয়া হয়। এইক্ষেত্ৰত মনৰেগা আঁচনি বন্ধ হৈ যোৱাটো তেওঁলোকৰ জীৱিকাত মোক্ষম আঘাত।

২০২৫ৰ ডিচেম্বৰত ভাৰত চৰকাৰে মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আঁচনিখনৰ ঠাইত বিকশিত ভাৰত – জি ৰাম জি আইন আনে। চৰকাৰে পূৰ্বতে ১০০ দিনৰ ঠাইত এতিয়া ১২৫ দিনৰ কৰ্মদিন নিশ্চিত কৰিছে যদিও চৰকাৰে পুঁজিৰ দায়িত্ব ৰাজ্য চৰকাৰৰ ওপৰত বেছিকৈ ন্যস্ত কৰিছে। প্ৰায়ভাগ ৰাজ্য আৰ্থিক দিশৰ পৰা যিহেতু দুৰ্বল হৈ আছে, বিশেষজ্ঞসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে গ্ৰামীণ ভাৰতত এসময়ত নিশ্চিত দিনৰ বাবে কৰ্মসংস্থান দিয়া এই আঁচনিখনৰ এয়া শ্মশানযাত্ৰা।

“মনৰেগাত যে আঁসোৱাহ নাছিল, এনে নহয়,” কৃষকৰ সৈতে প্ৰতিবাদী সমদলত ভাগ লোৱা পালঘৰ জিলাৰ দাহানুৰ বিধায়ক বিনোদ নিকোলে কয়। “সেই কাম যথেষ্ট নাছিল, মজুৰিও কম আছিল। তাকো পলমকৈ দিয়া হৈছিল।” কিন্তু সেই আঁচনিখন বন্ধ কৰি দিয়াটো তাৰ সমাধান নাছিল। “আমি শ্ৰমিকৰ বাবে ভাল মজুৰি আৰু বেছি কৰ্মদিনৰ দাবী কৰিছো।”

দাবীসমূহ পূৰণ নোহোৱালৈকে কৃষকসকলে পালঘৰৰ কালেক্টৰৰ কাৰ্য্যালয় এৰাৰ কথা ভবা নাই। “চৰকাৰে ২০১৮ত আমাক দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতিসমূহ পূৰণ কৰা হ’লে আমি আজি আকৌ এনেকৈ ৰাজপথত নামিবলগীয়া নহ’লহেঁতেন,” ৪৫ বছৰ বয়সীয়া ৰুবদি আডগাই কয়।

আডগাৰ পৰিয়ালটোৱে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি যি মাটিত খেতি কৰি আছিল, সেই মাটি তেওঁৰ নিজৰ নামত নাছিল বাবে তেওঁক ক্ষতিপূৰণ দিয়া হোৱা নাছিল। “চুপাৰফাষ্ট হাইৱে এটা আমাৰ খেতিমাটিখিনিৰ মাজেৰে যোৱা বাবে গোটেইখন সমান কৰি পেলোৱা হয়,” তেওঁ কয়। “এতিয়া মোৰ উপাৰ্জনৰ কোনো উপায় নাই।”

তেওঁ সেই মাটিত ধান আৰু জোৱাৰৰ খেতি কৰিছিল। তাত খেজুৰ আৰু আনাৰসৰ গছো আছিল। মাটিৰ মালিকীস্বত্ব থকাহেঁতেন তেওঁ ২ কোটিৰো অধিক টকাৰ ক্ষতিপূৰণ পালেহেঁতেন। কিন্তু কিবা পাব দূৰৰ কথা, তেওঁ নিজৰ জীৱিকাও হেৰুৱালে। “পালঘৰত আমাৰ ঝাৰি গাঁৱত এনে ৩৪ টামান পৰিয়াল আছে,” তেওঁ কয়। “আমাৰ আৰু কিমানটা প্ৰজন্মক এনেকৈ লুটি-পুটি খাব? কেৱল প্ৰতিশ্ৰুতিতে এইবাৰ আমি নামানিম।”

অনুবাদ: পংকজ দাস