દર્દ-શિન મ્યુઝિયમના ક્યુરેટર

એક લાકડાની પ્રાચીન પલાણ, એક જૂની લૂમ, લાકડાની પોલો મેલેટ (પોલોની રમતમાં વપરાતી મોગરીવાળી લાકડી), ઘાસના ચંપલ, ચાંદીના જૂના ઘરેણાં, શિના કવિતાની એક જર્જરિત થઈ ગયેલી હસ્તપ્રત, લગ્નમાં મહિલાઓ માટે આભૂષણ તરીકે વપરાતા પરંપરાગત કાંસકા અને બીજું ઘણું બધું. બશીર અહમદ ટેરૂએ તેમના મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) માં પ્રદર્શિત કરેલી રોજિંદા જીવનની આ કેટલીક પ્રાચીન વસ્તુઓ છે.

બશીર દર્દ-શિન જનજાતિના છે જે મોટે ભાગે ગુરેઝ અને દ્રાસમાં રહે છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષથી સમગ્ર ગુરેઝ ખીણમાંથી લોકો કિંમતી વારસાગત વસ્તુઓ અને રોજિંદા ઉપયોગની બીજી જૂની વસ્તુઓ તેમના દ્વારા સંચાલિત દર્દશિન મ્યુઝિયમને અને દાવરમાં આવેલા ઘરોને સોંપી રહ્યા છે.

તેઓ યાદ કરે છે, “મેં લોકોને તેમના ઘરમાંથી પ્રાચીન વસ્તુઓ ફેંકી દેતા, જૂના કપડાં બાળી નાખતા, હવે ઉપયોગમાં ન લેવાતા ખેતીના ઓજારો ફેંકી દેતા જોયા છે કારણ કે તેમને લાગે છે કે આ વસ્તુઓનો કોઈ ઉપયોગ નથી." જે પહેલા જૂનું થઈ ગયેલું માનીને ફેંકી દેવામાં આવતું હતું અથવા તો બાળી નાખવામાં આવતું હતું તેને હવે બશીરના મ્યુઝિયમમાં હુંફાળું ઘર મળી ગયું છે.

બશીર માને છે કે રાજ્ય આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર તરીકેની તેમની નોકરીએ તેમને તેમના લોકોના ઇતિહાસના આ મ્યુઝિયમને ક્યુરેટ કરવામાં મદદ કરી છે. 44 વર્ષના આ સરકારી કર્મચારી કહે છે કે લોકો તેમના પર વિશ્વાસ કરે છે, અને તેના કારણે મ્યુઝિયમને ક્યુરેટ કરવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળ બની ગઈ છે. અહીં કાશ્મીરની ગુરેઝ ખીણમાં શિયાળાનો બરફ વર્ષના છ મહિના માટે રહેવાસીઓનો (બહારની દુનિયા સાથેનો) સંપર્ક તોડી નાખે છે, અને સરકારી આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ વાસ્તવમાં નજીવી હોય છે. બશીર જેવા સમુદાય આરોગ્ય કાર્યકરોનું કામ મહત્વપૂર્ણ છે, અને લોકોનો તેમના પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે.

બાળપણમાં બશીરને વાર્તાઓ સાંભળવાનું અને નાની-નાની યાદગીરીઓ એકઠી કરવાનું ગમતું. એ યાદ કરતા તેમણે કહ્યું, "હું ખૂબ જ નાની ઉંમરથી જ વસ્તુઓ ભેગી કરતો હતો, પછી તે જૂના સિક્કા હોય, ચલણ હોય કે ખેતીના ઓજારો." તેઓ તેમના દાદા સાથે પણ બેસતા, દાદા તેમને લોકકથાઓ સંભળાવતા.

તેમણે કહ્યું, "[પછીથી], હું હંમેશા કલાકૃતિઓ શોધતો હતો. હું સતત તેના વિષે વિચારતો રહેતો." અને કોવિડ દરમિયાન જ્યારે તેઓ બીજા આરોગ્યસંભાળ કાર્યકરો સાથે રસીકરણ અભિયાન માટે ઘેર-ઘેર જતા ત્યારે તેમણે તે શોધવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેમણે પારીને કહ્યું, "હવે મારી પાસે મારા મ્યુઝિયમમાં લગભગ 400 કલાકૃતિઓ છે. આ ફક્ત ગુરેઝના સ્થાનિકો અને અહીંના વહીવટીતંત્રની સહાયથી શક્ય બન્યું છે."

ઉદાહરણ તરીકે સમુદાયના અગ્રણી પુરુષો દ્વારા પહેરવામાં આવતો અડધી સદી જૂનો ઝૈલદાર કોટ. બશીર કહે છે કે તેમણે તે મેળવવા માટે ઘણી સફર ખેડી, અને લગભગ 25 કિલોમીટર દૂર જુનરેલ ગામની છઠ્ઠી મુલાકાત વખતે તેઓ આખરે તેના માલિકને ઘેર મળી શક્યા અને તેમને તે કોટ આપવા માટે કહ્યું.

અભિમાનપૂર્વક અને ગંભીરતાથી તે ગરમ કોટ પહેરતા તેમણે પારીને કહ્યું, “મારા મ્યુઝિયમમાં તે કોટ લાવવાનો મને લગભગ 10000 રુપિયા ખર્ચ થયો હતો. પરંતુ તે અમારા ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલો છે, તેથી તે ખર્ચ તો કંઈ જ નથી એમ લાગે છે.” તે કોટ હજી પણ સારી સ્થિતિમાં છે.

અમે દાવર ગામના મસ્તાન રોડ પર આવેલા તેમના મ્યુઝિયમની બાજુમાં આવેલા એક ગેસ્ટ રૂમમાં બેઠા છીએ. તેમણે મને ગરમ ચા અને બિસ્કિટ પીરસ્યા છે, શ્રીનગરથી ઊંચા પર્વતો સુધીની મારી લાંબી મુસાફરી પછી આ ખૂબ સારું લાગે છે. તેઓ થોડીવાર માટે પોતાની ગંભીર રીતભાત છોડીને મ્યુઝિયમ વિશે વાત શરૂ કરતા પહેલા મને શિના ગીત સંભળાવવાની ઓફર કરે છે. તેઓ ગાવાનું અને વગાડવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે તેઓ તેમના હોઠ વચ્ચે એક લોખંડનું એક ચંગ (મોર્સિંગ જેવું લાગતું એક જૂનું સંગીત વાદ્ય) રાખે છે. આ ચંગ પણ તેમના મ્યુઝિયમનો એક ભાગ છે.

દર્દિક લોકોની એક અલગ સંસ્કૃતિ છે, અને વેપાર અને તીર્થયાત્રા માટે બાંડીપૂરાથી ગુરેઝ થઈને ગિલગિત સુધી જતા કાશ્મીરના લોકો માટે ગુરેઝ ખીણ સિલ્ક રોડ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. હજ યાત્રીઓ દ્વારા પણ આ માર્ગનો ઉપયોગ થતો હતો. ખીણમાંથી લોકોની સતત અવરજવરને કારણે વિવિધ કાયમી અસરો જોવા મળે છે. બશીરે કહ્યું કે શિના લોકોના પહેરવેશ, તેમના ગીતો અને સંગીતમાં આ અસર જોઈ શકાય છે, ભારતમાં દ્રાસના અને પાકિસ્તાનમાં સરહદ પાર ગિલગિટના શિના સમુદાયના પહેરવેશ અને ગીત-સંગીતમાં સમાનતા જોઈ શકાય છે.

દર્દ-શિન એક નાનો સમુદાય છે (2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ દર્દિક લોકોની વસ્તી 37992 છે). બશીર ઉમેરે છે, "અમે જે ભાષા બોલીએ છીએ તે અલગ છે, બોલી સંપૂર્ણપણે અલગ છે." તેમની ભાષા - શિના - સ્થળાંતર અને પાકિસ્તાન સાથેની સરહદના લશ્કરીકરણથી ખતરામાં છે. વાંચો: ગુરેઝમાં, ક્યાં શબ્દો, ક્યાં ઘર

પાંચ વર્ષ પહેલાં તેમને મ્યુઝિયમ માટે કલાકૃતિઓ આપનાર સૌપ્રથમ વ્યક્તિ હતી તેમની માતા. તેમણે કહ્યું, "મારી માતા તાજા બેગમે મને તેમની લગ્નની પરંપરાગત ટોપી અને ઘડિયાળ સહિત 70 વસ્તુઓ આપી હતી અને મને આ વસ્તુઓ સુરક્ષિત રાખવાનું કહ્યું હતું. તે ક્ષણે મેં મારે ઘેર એક મ્યુઝિયમ ખોલીને આ વસ્તુઓને સાચવવાનું વિચાર્યું હતું."

ત્યારથી તેઓ બશીર ખીણના દરેક ખૂણામાં જઈને શિના સંસ્કૃતિને લગતી વસ્તુઓ - કપડાં, ઓજારો, પુસ્તકો, વિગેરે - એકત્રિત કરે છે. ક્યારેક મુલાકાતીઓ મ્યુઝિયમ માટે વસ્તુઓ લાવે છે, આ વાત દર્શાવે છે કે સમુદાય મ્યુઝિયમને પોતાનું માને છે. ક્યારેક તેઓ બશીરને વસ્તુઓ લેવા માટે બોલાવે છે: "એક છોકરીએ તાજેતરમાં મને તેની માતાની લગ્નની વીંટી સોંપવા માટે ફોન કર્યો હતો જે લગભગ 70 વર્ષ જૂની હતી. એટલે, હા, હવે લોકો પોતે સામેથી મને ફોન કરે છે અને જે પ્રાચીન વસ્તુઓ સાચવવી જોઈએ એવું તેમને લાગતું હોય તે મને આપે છે."

પરંતુ શરૂઆતના મહિનાઓમાં, લોકોને મ્યુઝિયમ અને ગુરેઝ ખીણના ઇતિહાસમાં તેના મહત્વ વિશે જાગૃત કરવા માટે બશીરને સખત મહેનત કરવી પડી હતી. "અમારી યુવા પેઢી અમારા ઇતિહાસ વિશે લગભગ ભૂલી ગઈ છે. અમે અમારી ભાષા પણ ગુમાવી રહ્યા છીએ. આ મ્યુઝિયમ પાછળનો ઉદ્દેશ્ય અમારા યુવાનોને ગુરેઝના સુંદર ભૂતકાળ વિશે જાગૃત કરવાનો છે."

2020 માં ખુલેલું, દર્દશિન મ્યુઝિયમ બે માળની ઇમારતમાં આવેલું છે, નીચેનું માળખું ઈંટ અને ઉપરનું માળખું લાકડાનું છે. ભોંયતળિયાના માળ પર બશીર એકલા રહે છે. તેમનો પરિવાર, માતાપિતા, તેમની પત્ની અને પાંચ બાળકો બાંડીપૂરામાં રહે છે. તેમના બે દીકરાઓ અને ત્રણ દીકરીઓ બધા ત્યાં અભ્યાસ કરે છે. દાવર ગામમાં તેમના ઘરના ઉપરના માળે બે રૂમમાં ફેલાયેલું મ્યુઝિયમ છે. એક રૂમમાં કપડાં અને ઘરેણાંનો સંગ્રહ સરસ રીતે ગોઠવેલો છે, અને બીજા રૂમમાં ખેતીના ઓજારો, સંગીતનાં વાદ્યો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો છે. બશીર કહે છે, "પરંપરાગત ઘરેણાં અને લગ્નની ટોપીઓ મુખ્ય આકર્ષણ બની ગયા છે, જે કોઈ પણ મ્યુઝિયમમાં આવે છે તે આ ઘરેણાં અને ટોપીઓ પહેરે છે".

ખુલ્લું મુકાયાના પાંચથી છ વર્ષ પછી આ ફ્રી-ટુ-એન્ટર મ્યુઝિયમ ઘણા મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. બશીરે કહ્યું, "જો આ મ્યુઝિયમ સફળતાપૂર્વક ચાલે તો હું નજીવી પ્રવેશ ફી રાખવાનું વિચારી રહ્યો છું અને તેમાંથી થતી કોઈપણ આવકનો ઉપયોગ વિધવાઓના લાભ માટે, તેમના બાળકોના શિક્ષણ માટે કરવામાં આવશે."

બશીરનું કાર્યસ્થળ - દાવર ગુરેઝનું સામુદાયિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્ર (કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર) જ્યાં તેમને તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે તે - તેમના ઘરથી એક મિનિટના અંતરે છે. તેમનું ઘર તેમના કાર્યસ્થળની નજીક હોવાથી મુલાકાતીઓ આવે છે ત્યારે સારું રહે છે કારણ કે તેઓ ઝડપથી ચાલીને ત્યાં પહોંચી શકે છે.

પરંતુ જ્યારે તેઓ વ્યસ્ત હોય છે ત્યારે સમુદાયના બીજા લોકો (તેમની મદદમાં) જોડાય છે. જેમ કે 65 વર્ષના મોહમ્મદ હુસૈન અખૂન, તેઓ બશીરને શિના ઇતિહાસને સાચવવામાં મદદ કરવા માગે છે. અખૂને કહ્યું, "બશીર એક આરોગ્ય કાર્યકર હોવાથી ક્યારેક તેઓ ખૂબ જ વ્યસ્ત થઈ જાય છે. તેથી હું પ્રવાસીઓને મ્યુઝિયમમાં લઈ જાઉં છું અને તેમને આખું મ્યુઝિયમ બતાવું છું અને ત્યાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ વિશે વાત કરું છું."

તેમણે ઉમેર્યું, "અત્યાર સુધી, હું લગભગ 30-40 જૂથોને તેમના મ્યુઝિયમમાં લઈ ગયો છું અને તુલાઈલમાં એક સમયે લોકો કેવો પોશાક પહેરતા, કેવી રીતે રહેતા અને કામ કરતા તે જોઈને તે બધા ખૂબ ખુશ થયા હતા. બશીર ખૂબ સારું કામ કરી રહ્યા છે અને મને લાગે છે કે હું જે કોઈ રીતે તેમને મદદ કરી શકું તે રીતે તેમને મદદ કરવી એ મારી જવાબદારી છે. તેઓ આપણા ઇતિહાસનું જતન કરી રહ્યા છે."

મુનીર અહમદ ડાર 34 વર્ષના વ્લોગર છે, તેઓ 150 કિલોમીટર દૂર આવેલા મધ્ય કાશ્મીરના બડગામ જિલ્લાના બીરવાહથી મ્યુઝિયમની મુલાકાત લઈ રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું, "મને ઘણા લોકોએ શિના સંસ્કૃતિની સાચી ઝલક મેળવવા માટે દર્દશિન મ્યુઝિયમની મુલાકાત લેવાનું કહ્યું હતું."

બશીર તેમના સંગ્રહને વધારવા અને તેને ચાલુ રાખવા આતુર છે. તેમણે પારીને કહ્યું, "મારું ધ્યેય આને ગુરેઝ ખીણનું શ્રેષ્ઠ મ્યુઝિયમ બનાવવાનું છે જ્યાં લોકો ખરેખર શિનાના ભૂતકાળની ઝલક જોઈ શકે. અમારો ભૂતકાળ ખૂબ જ સુંદર રહ્યો છે અને હું ઈચ્છું છું કે ઘણા લોકો તેના વિશે જાણે."

આ લેખ પારીની ૨૦૨૫ની સિનિયર ફેલોશિપ હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવેલ છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક