బీటలు వారిన పర్వతాల ఒత్తిడితో కూలిపోతోన్న పశ్చిమ కనుమలు

స్మారక చిహ్నానికి ఉన్నఇనుప గేటు ఇంకా నిలిచే ఉంది. కానీ, దాని అవతల గ్రామమనేదే లేదు.

అక్కడ ఏదైనా మిగిలిందా అంటే, ఒక నిర్మానుష్యంగా ఉన్న బడి మాత్రమే. దాని పక్కనే ఉన్న అగ్గిరాతి మెట్లు ఎక్కి ఎత్తులో ఉన్న కొండప్రాంతం చేరితే, ఒకప్పుడు 70 కుటుంబాలు నివసించిన మహారాష్ట్రలోని పశ్చిమ కనుమలలో ఒదిగి ఉన్న మాళీణ్ గ్రామం ఉంటుంది. ఇప్పుడక్కడ 2014, జూన్ 30న కొండచరియలు విరిగిపడిన దుర్ఘటనలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన 151 మందికి గుర్తుగా కట్టిన ఈ స్మారక చిహ్నం చుట్టూ ఉన్న చెట్ల గుండా వీస్తూ సవ్వడి చేస్తోన్న గాలి మాత్రమే ఉంది.

62 ఏళ్ళ రఘునాథ్ ఝాంజ్రే, ఆ రోజు మరణించిన వారి పేర్లు చెక్కివున్న స్మారక చిహ్నం పక్కన నిలబడి ఉన్నారు. “జనాబాయి దగుడూ ఝాంజ్రే,” చేతితో అక్షరాలను తడుముతూ బిగ్గరగా చదివారు, “మా అమ్మ.”

ఆయన తన జ్ఞాపకాలలో మునిగిపోయి, కాసేపు మాట్లాడకుండా ఉండిపోయారు. అంబేగాఁవ్ మార్కెట్‌లో ఒక చిన్న కిరాణా కొట్టు నడుపుతోన్న రఘునాథ్, ఒకప్పుడు మాళీణ్ గ్రామం ఉన్న ప్రదేశానికి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్మించిన కొత్త మాళీణ్ గ్రామంలో నివసిస్తున్నారు. అయితే, 2014లో మాత్రం ఆయన పుణె నగరంలో నివసిస్తూ అక్కడే పని చేస్తుండేవారు.

“ఆ రోజు జరిగిన దుర్ఘటన గురించి మా అన్నయ్య [నాకు] వివరించాడు,” అంటూ రఘునాథ్ గతాన్ని గుర్తుచేసుకున్నారు. “ఉదయం ఏడు గంటలైంది. మా నాన్న పొలానికి వెళ్ళిపోయాడు. అన్నయ్య, అమ్మ ఇంట్లో టీ తాగుతున్నారు. అప్పుడు, మా అన్నయ్య ఒక బడిలో పని చేసేవాడు. ‘వెళ్ళే ముందు ఏదైనా తిని వెళ్ళు,' అని అమ్మ అతనికి చెప్పింది. అతను ఇంటి బయటకు అడుగు పెట్టాడో లేదో, తడి మట్టి ముద్ద ఒకటి అతని వీపుని బలంగా తాకింది. అతను వెనక్కి తిరిగాడు – కొండ విరిగిపడుతుండటాన్ని చూశాడు. బురద నీరు, చెట్లు, అన్నీ కలిసి ఒక ఉధృతమైన అలలా కిందికి దూసుకొస్తున్నాయి. అతను ప్రాణభయంతో పరిగెత్తాడు. తను మాత్రం ఏం చేయగలడు? మా అమ్మకు అవకాశమే లేకుండాపోయింది.”

క్షణాల్లో, మాళీణ్ గ్రామం కనుమరుగైంది. జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (జిఎస్ఐ) నవంబర్ 2014 నివేదిక ప్రకారం, దాన్ని ‘శిధిలాలు జారిపడడం’ అంటారు. అంటే, తీవ్ర వర్షపాతం కారణంగా అప్పటికే అస్థిరంగా ఉన్న కొండవాలులపై వదులుగా ఉన్న మట్టి, రాతి ముక్కలు వేగంగా కిందికి జారతాయి. మానవ కార్యకలాపాల వల్ల ఇది మరింత పెరుగుతోంది. రోజుల తరబడి కురిసిన వర్షాల వల్ల మట్టి తడిసిపోయింది. దాని కింద అగ్నిపర్వత శిలలు ఉండడంతో, నీరు ఇంకే అవకాశం లేక, కొండచరియలు విరిగిపడ్డాయి.

భారతదేశ భూభాగంలో (మంచుతో కప్పబడిన ప్రాంతాన్ని మినహాయించి) సుమారు 0.42 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్లు, లేదా 12.6 శాతం ప్రాంతంలో, కొండచరియలు విరిగిపడే అవకాశాలు ఉన్నాయి. ఇందులో, 0.09 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్ల ప్రాంతం పశ్చిమ కనుమల్లోనూ, అలాగే కొంకణ్ కొండల్లోనూ ఉంది.

దాదాపు 12 ఏళ్ళ తరువాత, 2026లో, మాళీణ్ స్మారక చిహ్నానికి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న మరో గ్రామం కూడా అదే భయానకమైన నీడలో కాలం వెళ్ళదీస్తోంది. పుణెలోని అంబేగాఁవ్ తాలూకాలో నిటారుగా ఉన్న ఒక కొండవాలుపై, 35 మహాదేవ్ కోళీ ఆదివాసీ కుటుంబాలు నివసించే పసార్వాడీ గ్రామం ఉంది. “ఇప్పుడీ కొండ నన్ను భయపెడుతోంది,” 2025 అగస్టులో, ఈ విలేకరిని కలిసిన ఫసాబాయి బాల్చిమ్ అన్నారు. ఇటుకలు, చెక్కతో కట్టిన తన ఇంటి బయట, రెండడుగుల లోతైన పగులు దగ్గర ఆవిడ నిలబడివున్నారు. “ఈ భేగ్ [పగులు] గత అగస్టులో [2024లో] ఏర్పడింది. దాని చుట్టూ గడ్డి కూడా పెరిగింది.” నేలలో ఏర్పడే బీటలు, కొండచరియలు విరిగిపడతాయని మనకు ఇచ్చే ముందస్తు హెచ్చరికలలో ఒకటి. కొండవాలు ఎంత అస్థిరంగా ఉందో ఇది సూచిస్తుంది.

రైతులైన ఫసాబాయి, ఆమె భర్త మనోహర్ కాలానుగుణంగా వ్యవసాయ కూలీలుగా కూడా పనిచేస్తుంటారు. నాలుగు తరాలుగా వాళ్ళ కుటుంబం, వారికి వెచ్చదనంతో పాటు రక్షణనూ అందించిన ఈ ఇంట్లోనే నివసిస్తోంది. అయితే, 37 ఏళ్ళ ఫసాబాయికి ఒకప్పుడు ఈ ఇంటిలో ఉన్న సౌకర్యం ఇప్పుడు లేదు. “మా అబ్బాయి, ఇక్కడే పుట్టి, నివసిస్తోన్న నాలుగో తరానికి చెందినవాడు. ఈ ఇల్లు ఎప్పుడూ సురక్షితంగా అనిపించేది. కానీ ఇప్పుడు, ఏం జరుగుతుందో చెప్పడం కష్టం. సగ్‌ళా డోంగర్ ఢాసల్‌తోయే జస్సో [కొండ మొత్తంగా కూలిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది].”

కొండ కింద రహదారి నిర్మాణ పనులు మొదలైనప్పుడు ఈ పగులు ఏర్పడిందని ఆమె అనుమానపడుతున్నారు. పసార్వాడీని, అంబేగాఁవ్ మార్కెట్‌కు అనుసంధానించడానికి వేస్తున్న ఈ రహదారి, వాహనాల రాకపోకలను వేగవంతం చేసి, దూరాభారాన్ని తగ్గిస్తుంది. “కంకర వేయడం కోసం వాళ్ళు చెట్లనూ పొదలనూ తొలగించారు,” ఆమె చెప్పారు. “జమీన్ ఉఘడీ పడ్‌లీ నా [భూమి ఖాళీ అయిపోయింది కదా]."

ఇప్పుడైతే, వర్షపాతం కూడా మారిపోయింది. “నేనిక్కడ 30 ఏళ్ళుగా నివసిస్తున్నాను. కానీ, ఇంతకుముందెప్పుడూ ఇలాంటి వర్షాన్ని చూడలేదు. ఇది ఒక్కసారిగా కురుస్తుంది – భారీగా, విరామం లేకుండా. ప్రతి ఏటా ఇది మాకు మాళీణ్‌ని గుర్తుచేస్తుంది.”

ఈ ప్రమాదం కేవలం ఊహాజనితం కాదు. వాతావరణం వేడెక్కుతున్న కొద్దీ, గాలిలో తేమ శాతం పెరుగుతుంది. “ఇప్పుడు వర్షం ఎంత పడుతుందో, ఎప్పుడు పడుతుందో లాంటివి మారిపోయాయి. ఒకప్పుడు మూడు నెలల పాటు కురిసే వర్షం, ఇప్పుడు కేవలం రెండు వారాల్లోనే కురుస్తోంది,” పుణె గోఖలే ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లోని సెంటర్ ఫర్ సస్టెయినబుల్ డెవలప్‌మెంట్ డైరెక్టర్, డాక్టర్ గురుదాస్ నుల్కర్ తెలిపారు. కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదాన్ని తీవ్రతరం చేస్తున్న ప్రధాన కారణాల్లో, మారిన వర్షపాత సరళి, నియంత్రణ లేని నిర్మాణాలూ ఉన్నాయని ఆయన వివరించారు. (చదవండి: థానేలో వర్షం సోమరిగా తయారు అయింది)

పసార్వాడీ కొండ దిగువన, ఫసాబాయి ఇంటి పక్కన నివసించే జావ్జీ బాల్చిమ్, వారి ఇళ్ళ వెనుక పడి ఉన్న పెద్ద పెద్ద బండరాళ్ళను చూపించారు. కొన్ని ఆయన మోకాళ్ళ ఎత్తు వరకు, మరి కొన్ని ఆయన తొడల ఎత్తు వరకు ఉన్నాయి. “కిందటి ఏడాదే ఈ రాళ్ళు కిందికి దొర్లుకుంటూ వచ్చాయి,” అన్నారు ఈ 80 ఏళ్ళ రైతు. “చిన్న రాళ్ళు చెట్లలో ఇరుక్కుపోయాయి, ఈ పెద్దవి మాత్రం కిందికి దొర్లుకుంటూ వచ్చాయి. అదృష్టం బాగుండి, అవి ఎవరి ఇంటినీ ధ్వంసం చేయలేదు.”

పసార్వాడీలోని ఇళ్ళు, తేలికైన మట్టి ఇటుకలతో కట్టినవి. ఇవి ఒకప్పుడు మాళీణ్‌లో ఉండిన సురక్షితం కాని ఇళ్ళను పోలి ఉంటాయి. దశాబ్దం తర్వాత కూడా, ఇక్కడి కుటుంబాలకు మనుగడ సాగించేందుకు మౌలిక సదుపాయాలు లేనట్టుగా కనిపిస్తోంది. బండరాళ్ళు కిందికి దొర్లకుండా ఆపడానికి, ఇప్పటికీ వాళ్ళు కొండవాలులో ఉండే చెక్క కంచెలపైనే ఆధారపడుతున్నారు.

“గతంలో ఇలా ఉండేది కాదు. కానీ, రహదారి పనులు మొదలైనప్పటి నుండి, ఈ కొండవాలు ప్రాంతమంతా వదులుగా మారినట్లు అనిపిస్తోంది,” అన్నారు జావ్జీ. “వాళ్ళు మట్టిని తవ్వి పోస్తూనే ఉన్నారు. మేం మా జీవితమంతా ఇక్కడే నివసించాం. కానీ ఇప్పుడు, మా ఇళ్ళలో కూడా మాకు సురక్షితం అనిపించడం లేదు.” జావ్జీ, అతని భార్య యమునాబాయి, ఒక గుంఠ కంటే తక్కువ (0.025 ఎకరాలు) విస్తీర్ణం ఉన్న సొంత పొలంలో, 2-3 క్వింటాళ్ళ వరిని పండిస్తారు. ఆ ఆదాయంతో పాటుగా, వ్యవసాయ కూలీ పనులు చేస్తూ, పుణెలో నివసించే వారి కొడుకులు పంపించే కొంత డబ్బుతో తమ బతుకులు వెళ్ళదీస్తున్నారు.

“ఇప్పుడు మా పిల్లలు పుణెలో నివసిస్తున్నారు. ఆ పగుళ్ళూ, భయం కారణంగా, ఇంటికి రావడానికి తమకు ఇష్టంగా లేదని వాళ్ళు చెబుతున్నారు. ఇంట్లోని ఈ రెండు గదులను వారి కోసమే కట్టించాం. కానీ ఇప్పుడు, ఇద్దరం ముసలివాళ్ళం ఇక్కడ ఒంటరిగా మిగిలిపోయాం,” యమునాబాయి బాల్చిమ్ మృదువుగా అన్నారు.

పసార్వాడీలో మాత్రమే కాదు; సమీప గ్రామాలలో కూడా, ప్రతి ఒక్కటీ పట్టించుకోని హెచ్చరికకు సంకేతంగా నిలుస్తూ, కొండవాలుల్లో ఎన్నో బీటలు ఏర్పడ్డాయి. జిల్లాలోని మరిన్ని గ్రామాలను ‘కొండచరియలు విరిగిపడే అవకాశం ఉన్న’ ప్రాంతాలుగా అధికారికంగా గుర్తించారు. అయితే, ఖచ్చితంగా ఎన్ని? ఈ విషయంలో, ప్రభుత్వ సంస్థలు కూడా ఒకదానితో ఒకటి ఏకీభవిస్తున్నట్లు కనిపించడం లేదు. పుణే జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక 2025–26లో, 23 గ్రామాలను ‘కొండచరియలు విరిగిపడే అవకాశం ఉన్న’ ప్రాంతాలుగా గుర్తించారు. ఈ సంఖ్య, 2024 మహారాష్ట్ర కొండచరియల నిర్వహణ ప్రణాళిక (వర్కింగ్ డ్రాఫ్ట్)లో గుర్తించిన 908 గ్రామాలకు దరిదాపుల్లో కూడా లేదు. ఈ గ్రామాల ప్రజలకు, ఈ వ్యత్యాసం నిజ జీవితంతో ముడిపడి ఉంది. పరిశీలన, ముందస్తు హెచ్చరిక, పునరావాస సౌకర్యాలను ఎవరు పొందుతారనే దానిపై ఇది ఆధారపడి ఉంటుంది.

పసార్వాడీకి సుమారు ఏడు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న పాంచాళ్ ఖుర్ద్‌లో నివసించే సంగీత లక్ష్మణ్ మెంఢే, ఇందూబాయి బాళూ పోటే కూడా ఇలాంటి ఆందోళనలే వ్యక్తం చేశారు. PARI వారిని కలిసినప్పుడు, తమ పొలంలో పని చేయడం ఆపి, వాళ్ళు గమనించిన ఆందోళనకరమైన మార్పులను మాకు చూపించారు. ఇక్కడి కుటుంబాలు, తమ ఇళ్ళ పైభాగంలో ఉన్న వాలు ప్రాంతాలలో చిన్న వరి పొలాలను సాగుచేస్తుంటారు; కింద ఉన్న వాలులు చాలా నిటారుగా ఉంటాయి, లోయల అంచుల వెంబడి ఉన్న రోడ్లపైకి నేరుగా దిగుతాయి. “గతంలో, ఈ మర్రిచెట్టు దృఢంగా వేళ్ళూనుకొని ఉండేది,” 32 ఏళ్ళ సంగీత అన్నారు. “కానీ ఇప్పుడు, అది కొండ కిందికి జారిపోయింది. జమీన్ జితీ వాటతే [నేల కదులుతున్నట్లు అనిపిస్తోంది]. మా కాళ్ళ కింద నేల కదులుతున్నట్లు అనిపిస్తోంది.”

“ఇకపై ఇక్కడ పని చేయడం సురక్షితం అనిపించడం లేదు,” ఇందూబాయి నెమ్మదిగా అన్నారు. “ఇంత కాలం ఈ భూమి స్థిరంగా ఉం డేది. మరి ఇప్పుడో, వర్షం పడిన ప్రతీసారి అది వణుకుతోంది.”

2023లో విడుదలైన ల్యాండ్‌స్లైడ్ అట్లాస్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రకారం, 2021 వరకు మహారాష్ట్రలో 5,112 కంటే ఎక్కువ కొండచరియలు విరిగిపడ్డాయి. మాళీణ్ దుర్ఘటన తర్వాతి సంవత్సరాల్లో, తళియే (2021), ఇర్శాల్వాడీ (2023) గ్రామాలలో సంభవించిన ప్రధాన విపత్తులు 114 మంది ప్రాణాలను బలిగొన్నాయి. ఫసాబాయి, జావ్జీ వంటి కొండ ప్రాంత నివాసితులలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిశ్శబ్దంగా తన బాధ్యత నుండి తప్పించుకుందనే భావన పెరుగుతోంది.

పసార్వాడీ, పాంచాళ్ ఖుర్ద్, వాటి చుట్టుపక్కల ఉన్న గ్రామాలలో నివసించే కుటుంబాలు తరతరాలుగా కొండవాలులపై వరిని, కూరగాయలను సాగు చేస్తున్నాయి. కొండచరియలు విరిగిపడటం వారి ఇళ్ళకు మాత్రమే కాకుండా, జీవనోపాధికి కూడా ముప్పు కలిగిస్తోంది. బీటలు ఎక్కువవుతున్నాయని అధికారులకు పదేపదే చెప్పామనీ, అయినా ఏ అధికారీ స్థల పరిశీలనకు గానీ, నివారణ చర్యలు చేపట్టడానికి గానీ రాలేదని గ్రామస్తులు వాపోతున్నారు. “తరలింపు ఖచ్చితంగా జరుగబోతోంది. ఇక్కడే. ఈ కొండ పైనే,” ఫసాబాయి ఆశాభావం వ్యక్తం చేశారు.

బీటలు ఏర్పడిన సంకేతాలు కనిపిస్తున్న అదే కొండవాలుపైకి తరలించే ప్రతిపాదన ఉందని అంబేగాఁవ్ తహసీల్దార్ సంజయ్ నాగతిలక్ ఈ విలేకరికి ఫోన్‌లో ధృవీకరించారు. “ఇప్పటికే మేం భూమిని కొనుగోలు చేశాం. లేఅవుట్‌లను కూడా సిద్ధం చేశాం. ప్రస్తుతానికి సిఎస్ఆర్ విరాళాల ద్వారానో, పంచాయతీ సమితి ద్వారానో నిధులు సమకూర్చుకునే ప్రక్రియలో ఉన్నాం,” ఆయన తెలిపారు. “ఆ పని పూర్తయిన తరువాత, పునరావాసం జరుగుతుంది.”

అగస్టు 2025లో, ఈ విలేకరి జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (జిఎస్‌ఐ) పుణే కార్యాలయాన్ని కూడా సందర్శించారు. కొండచరియలు విరిగిపడటంపై దర్యాప్తులు, అలాగే ప్రణాళికాబద్ధమైన ఉపశమన చర్యలు చేపట్టడానికి జిఎస్‌ఐ బాధ్యత వహిస్తుంది. దాన్ని సందర్శించినప్పుడూ, ఆ తరువాతా దుర్బలంగా మారిన ప్రాంతాలలో రహదారుల, ఇతర మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణాన్ని సదరు సంస్థ శాస్త్రీయంగా ఎలా అంచనా వేస్తుందని ఈ రిపోర్టర్ మెయిల్ ద్వారా, ఫోన్ ద్వారా ప్రశ్నించడం జరిగింది. అలాగే, పసార్వాడీలో ఇప్పటికే బీటలు ఏర్పడిన కొండపైకి తరలింపును ప్లాన్ చేస్తున్నట్లయితే, దాని భద్రతను నిర్ధారించడానికి ఏ పద్ధతులను ఉపయోగించారు అని కూడా ప్రశ్నించడం జరిగింది. ఈ కథనం ప్రచురించే సమయానికి, జిఎస్‌ఐ నుండి ఇంకా సమాధానం రాలేదు.

సహ్యాద్రి శిఖర శ్రేణి వెంబడి, ఆటోమేటిక్ వర్షపాత మాపకాలను (రెయిన్ గేజ్‌) ఏర్పాటు చేస్తే, ఇక్కడి గ్రామవాసులకు ఎంతగానో సహాయపడుతుంది, కానీ ఈ కీలకమైన చర్యను ఇంకా అమలు చేయలేదు. “మాన్యువల్ గేజ్‌ల వల్ల ప్రయోజనం లేదు. మాకు తక్షణ హెచ్చరికలు కావాలి. ఎగువ ప్రాంతాలలో 150 మి.మీ. వర్షం పడితే, కలెక్టర్ కార్యాలయానికి వెంటనే సమాచారం అందించాలి. అప్పుడే, ప్రజలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడానికి ఒక గంట, లేదా రెండు గంటల సమయం దొరుకుతుంది,” డాక్టర్ నుల్కర్ వివరించారు. “ఆ విధంగా, మనం ఎక్కువమందిని రక్షించవచ్చు.”

విపత్తుల నష్టాలను తగ్గించడంలో, ఆటోమేటిక్ పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు ఎంతో అమూల్యమైనవి. “వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కోవడానికి ఒక వ్యవస్థాగత విధానం అవసరం. ఇందుకోసం, జిఎస్‌ఐ, విపత్తు నిర్వహణ, నీటిపారుదల, ఇంకా గ్రామీణాభివృద్ధి విభాగాలు కలిసి పనిచేయాలి,” అన్నారు నుల్కర్. “ఇకపై పాత పద్ధతుల్లో పనిచేయడం సాధ్యం కాదు.”

అది జరిగే వరకు పసార్వాడీ, దానిలాంటి వందలాది గ్రామాల కథ ఇలాగే ఉంటుంది: పగుళ్ళు మరింత లోతుగా వెళ్తాయి. కొండలు బలహీనపడతాయి. నిర్లక్ష్యం బరువు కింద నలిగి గొంతులు మూగబోతాయి.

“2014లో ఆ రోజున, మేమందరం ఏదో పెద్ద బాంబు పేలినట్లు శబ్దం విన్నాం. అది విన్నాక, బయటికి పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చి, ఏం జరిగిందా అని ఆశ్చర్యపోయాం,” ఫసాబాయి నిరాశగా అన్నారు. “నేను మాళీణ్ గురించే ఆలోచిస్తూ ఉంటాను. భేగా పడలేలా హా డోంగర్ ఆమ్‌హాలా త్యా దివసాచా విసర్ పడూ దేత్ నాహీ [బీటలువారిన కొండ మమ్మల్ని దాన్ని మర్చిపోనివ్వదు]!”

అనువాదం: వై. కృష్ణ జ్యోతి