ଭୂମି ତଳେ ଫାଟ: ପଶ୍ଚିମ ଘାଟରେ ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟ

ସ୍ମୃତିପୀଠକୁ ଯିବା ଲାଗି ଲୁହାର ଫାଟକଟି ଏବେ ବି ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ତା’ ଆଗକୁ ଆଉ କୌଣସି ଗାଁ ନାହିଁ ।

ଯାହା ଅଛି, ତାହା ହେଲା ଗୋଟିଏ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ସ୍କୁଲ, ଯାହା ପାଖରୁ ସେହି ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଲମ୍ବିଯାଇଛି କଳା ଆଗ୍ନେୟ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ କେତେକ ପାହାଚ, ଯେଉଁଠି ଦିନେ ଗାଁଟିଏ ଥିଲା ଏବଂ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ୭୦ଟି ପରିବାର – ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଗାଁର ନାଁ ମାଲିନ । ଏବେ ସେହି ସ୍ମୃତିପୀଠ ଚାରିପଟର ଗଛ ଭିତର ଦେଇ ପବନ ବହିଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ୨୦୧୪ ଜୁନ୍‌ ୩୦ରେ ସଂଘଟିତ ଭୂସ୍ଖଳନରେ ପୋତି ହୋଇଯାଇଥିଲା ୧୫୧ଟି ଜୀବନ ।

ସେଦିନ ମାଟି ତଳେ ସମାଧି ନେଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ଖୋଦେଇ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ସ୍ମୃତିସ୍ତମ୍ଭ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି ୬୨ ବର୍ଷୀୟ ରଘୁନାଥ ଝାଞ୍ଜରେ । “ଜନାବାଇ ଦଗଡୁ ଝାଞ୍ଜରେ,” ବଡ଼ପାଟିରେ ଏହି ନାଁଟିକୁ ସେ ପଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଟି ଅକ୍ଷର ଉପରେ ହାତ ବୁଲାଇ ନିଅନ୍ତି । “ମୋ ମାଆ ।”

କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେ ଅଟକି ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୁରୁଣା ଦିନର ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ପକାଇ ଭାବନାରେ ହଜି ଯାଆନ୍ତି । ମୂଳ ଗାଁଠାରୁ କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ନୂଆ ମାଲିନ ଗାଁରେ ରହନ୍ତି ରଘୁନାଥ । ଆମ୍ବେଗାଓଁ ବଜାରରେ ଛୋଟ ତେଜରାତି ଦୋକାନଟିଏ ଚଳାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ୨୦୧୪ରେ ସେ ପୁଣେ ସହରରେ ରହି କାମ କରୁଥିଲେ ।

“ସେଦିନର ଘଟଣା ସଂପର୍କରେ ମୋ ଭାଇ (ମୋତେ) କହିଥିଲେ,” ରଘୁନାଥ କହନ୍ତି । “ସକାଳ ପ୍ରାୟ ୭ଟା । ମୋ ବାପା କ୍ଷେତକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେ ଓ ମୋ ମାଆ ଘରେ ଥିଲେ, ଚା’ ପିଉଥିଲେ । ମୋ ଭାଇ ଗୋଟିଏ ସ୍କୁଲରେ କାମ କରୁଥିଲେ । ମୋ ମାଆ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିବା ଆଗରୁ କିଛି ଖାଇନେବୁ ।” ସେ ଘର ବାହାରକୁ ଗୋଡ଼ କାଢ଼ିବା ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ମେଞ୍ଚାଏ କାଦୁଅ ମାଡ଼ ହେଲା । ସେ ବୁଲି ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଯେ ପାହାଡ଼ ଧସିବାରେ ଲାଗିଛି । ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ କରି ମାଡ଼ି ଆସୁଥିଲା କାଦୁଅ ମିଶା ପାଣି, ଗଛ, ସବୁ କିଛି । ସେ ଜୀବନ ବିକଳରେ ଦୌଡ଼ିଲେ । ସେ ବା କ’ଣ ଆଉ କରିପାରିଥାଆନ୍ତେ ? ମୋ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ବଞ୍ଚିବାର କୌଣସି ସୁଯୋଗ ନଥିଲା ।”

କେଇ ସେକେଣ୍ଡ ଭିତରେ, ମାଲିନ ହଜିଯାଇଥିଲା । ଭାରତୀୟ ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ଭେ (ଜିଏସ୍‌ଆଇ) ପକ୍ଷରୁ ୨୦୧୪ ନଭେମ୍ବରରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ଯେ, ଏଥିରେ ‘ମାଟିପଥର ଧସିଆସୁଥିଲା’, ଏହା ଥିଲା ଅସମତଳ ଗଡ଼ାଣିଆ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେବା ଫଳରେ ଫସକା ମାଟି ଏବଂ ପଥର ଖଣ୍ଡର ତ୍ୱରିତ ଗତି । ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥିତି ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଲଗାଣ ବର୍ଷାରେ ମାଟି ନରମ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏହା ତଳେ ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳା ଥିବାରୁ ପାଣି ବାହାରି ଯିବାର ବାଟ ନଥିଲା ଏବଂ ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଭାଗ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିଲା ।

ଭାରତର ମୋଟ ଭୂଭାଗ (ବରଫାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟତୀତ)ରୁ ୦.୪୨ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ବା ୧୨.୬ ପ୍ରତିଶତ ଅଞ୍ଚଳ ଭୂସ୍ଖଳନ ପ୍ରବଣ । ଏଥିରୁ ୦.୦୯ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳ ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ଓ କୋଙ୍କଣ ପାର୍ବତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛି ।

ପାଖାପାଖି ୧୨ ବର୍ଷ ପରେ, ୨୦୨୬ ମସିହାରେ, ମାଲିନ ସ୍ମୃତିପୀଠ ପାଖରୁ କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଆଉ ଏକ ଗାଁ ଏବେ ସେହିଭଳି ଆଶଙ୍କାର ଛାୟା ତଳେ ରହିଛି । ଏହି ଗାଁର ନାଁ ପସାରୱାଡ଼ି । ୩୫ଟି ମହାଦେବ କୋଲି ଆଦିବାସୀ ପରିବାର ରହୁଥିବା ପୁଣେର ଆମ୍ବେଗାଓଁ ତାଲୁକା ପରିସରଭୁକ୍ତ ଏହି ଗାଁ ଗୋଟିଏ ତୀଖ ଗଡ଼ାଣିଆ ସ୍ଥାନ ପାଖରେ ରହିଛି । “ଏବେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି,” ଫସାବାଇ ବାଲଚିନ କହନ୍ତି । ୨୦୨୫ ଅଗଷ୍ଟରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟର ତାଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ । ଇଟା ଓ କାଠରେ ତିଆରି ତାଙ୍କ ଘର ବାହାରେ ଥିବା ଏକ ଅଢ଼େଇ ଫୁଟ ଗଭୀର ଫାଟ ପାଖରେ ସେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି । “୨୦୨୪ ଅଗଷ୍ଟରେ ଏହି ଭେଗ (ଫାଟ) ଦେଖାଦେଇଥିଲା । ଏବେ ଏହା ଚାରିପଟେ ଘାସ ଉଠିଗଲାଣି ।” ଭୂମିରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଭୂସ୍ଖଳନର ସର୍ବପ୍ରଥମ ସତର୍କ ସଂକେତ ସହିତ କୌଣସି ଗଡ଼ାଣିଆ ସ୍ଥାନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ସୂଚାଇ ଥାଏ ।

ଫସାବାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ମନୋହର ଦୁହେଁ ଚାଷୀ ଏବଂ ଫସଲ ଋତୁରେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି । ଚାରି ପିଢ଼ି ଧରି ସେମାନେ ଏହି ଘରେ ରହିଆସୁଛନ୍ତି । ଏହି ଘର ସେମାନଙ୍କୁ ଆରାମ ସହିତ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ଆସିଛି । କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆଉ ସେହି ଆରାମକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି ଏହି ୩୭ ବର୍ଷୀୟା ମହିଳା । “ଚତୁର୍ଥ ପିଢ଼ିରେ ମୋ ପୁଅ ଏହିଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଏବଂ ଏଠାରେ ହିଁ ରହୁଛି । ଆଗରୁ ଏହା ସବୁବେଳେ ନିରାପଦ ମନେ ହେଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆଗକୁ କ’ଣ ଘଟିପାରେ ବୋଲି କହିବା କଷ୍ଟକର । ସଗଲା ଡୋଙ୍ଗର ଢାସଲତୋୟ ଜସ (ପାହାଡ଼ ଧସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି) ।”

ପାହାଡ଼ତଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋଟିଏ ରାସ୍ତା ତିଆରି ହେବା ସମୟରେ ଏହି ଫାଟ ଦେଖାଦେଇଥିଲା ବୋଲି ସେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି । ଏହି ରାସ୍ତା ପସାରୱାଡ଼ିକୁ ଆମ୍ବେଗାଓଁ ବଜାର ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିବ ଏବଂ ଯାନବାହନ ଚଳାଚଳ ଓ ଦ୍ରୁତ ଯାତାୟତକୁ ସୁଗମ କରିବ । “ଗୋଡ଼ି ପକାଇବା ଲାଗି ସେମାନେ ଗଛ ଓ ବୁଦା କାଟି ସଫା କରିଦେଲେ,” ସେ କହନ୍ତି । “ଜମୀନ୍‌ ଉଗଡ଼ି ପଡଲି ନା (ଜମି ପଡ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଲା) ।”

ଏଠି ବର୍ଷା ବି ବଦଳିଗଲାଣି । “ମୁଁ ଏଠାରେ ୩୦ ବର୍ଷ ହେଲା ରହିଆସୁଛି ସତ, ହେଲେ ଏଭଳି ବର୍ଷା ଆଗରୁ ଦେଖିନାହିଁ । ଏଠାରେ ହଠାତ୍‌ ବର୍ଷା ହୁଏ - ଭୀଷଣ ଏବଂ ଲଗାଣ ବର୍ଷା । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଏହା ଆମକୁ ମାଲିନ କଥା ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ।”

ଏଠି ବିପଦ କଳ୍ପନାର ବିଷୟ ନୁହେଁ । ଜଳବାୟୁ ଉଷ୍ମ ହେବା ସହିତ ପରିବେଶ ଅଧିକ ଆର୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ । “ଏଠାରେ ବୃଷ୍ଟିପାତର ପରିମାଣ ଏବଂ ସମୟ ବଦଳି ଗଲାଣି । ଏକଦା ତିନି ମାସରେ ଯେତିକି ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା ଏବେ ତାହା ଦୁଇ ସପ୍ତାହରେ ହେଉଛି,” ପୁଣେର ଗୋଖଲେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ଥିବା ସେଣ୍ଟର ଫର ସଷ୍ଟେନେବଲ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଡକ୍‌ଟର ଗୁରୁଦାସ ନୁଲକାର କହନ୍ତି । ବୃଷ୍ଟିପାତର ଧାରା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଭୂସ୍ଖଳନ ଆଶଙ୍କା ଘନୀଭୂତ ହେଉଛି ବୋଲି ସେ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି । (ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଥାନେରେ ବର୍ଷାର ଅନିୟମିତତା)

ପସାରୱାଡ଼ିର ଗଡ଼ାଣିଆ ସ୍ଥାନରେ ତଳକୁ ଗଲେ, ଫସାବାଇଙ୍କ ପଡ଼ୋଶୀ ଜାଭଜୀ ବାଲଚିନ ଆମକୁ ଘର ପଛପଟେ ପଡ଼ିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ପଥର ଖଣ୍ଡ ଦେଖାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକରୁ କେତେକ ଜାଭଜୀଙ୍କ ଆଣ୍ଠୁ ଉଚ୍ଚର ତ ଆଉ କେତେକ ଅଣ୍ଟା ଉଚ୍ଚର । “ଗତ ବର୍ଷ ଏହି ପଥର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଖସିଥିଲା,” ୮୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଏହି ଚାଷୀ କହନ୍ତି । “ଛୋଟ ଛୋଟ ପଥର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଗଛରେ ଲାଗି ଅଟକି ଗଲା ଏବଂ ଏହି ବଡ଼ ବଡ଼ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଖସି ଆସିଲା । ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ତଳେ କାହାରି ଘର ପେଷି ହୋଇଯାଇ ନାହିଁ ।”

ପସାରୱାଡ଼ି ଗାଁର ଘରଗୁଡ଼ିକ ହାଲୁକା, ମାଟି-ଇଟାରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଛି ଏବଂ ଏକଦା ମାଲିନ ଗାଁରେ ବିପଦସଙ୍କୁଳ ସ୍ଥିତିରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଘରଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକର ସାଦୃଶ୍ୟତା ଖୁବ୍ ଅଧିକ । ଗୋଟିଏ ଦଶନ୍ଧି ବିତି ଯିବା ପରେ ବି ଏଠାରେ ରହୁଥିବା ପରିବାର ସମୂହ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗଠିତ ହୋଇପାରିନାହିଁ ଏବଂ ପାହାଡ଼ରୁ ଖସୁଥିବା ପଥର ଖଣ୍ଡକୁ ଅଟକାଇବା ଲାଗି ସେମାନେ କାଠ ବାଡ଼ ଦେଇ ପ୍ରାଣମୂର୍ଚ୍ଛା ଉଦ୍ୟମ କରୁଛନ୍ତି ।

“ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଏମିତି ନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ରାସ୍ତା କାମ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଦିନରୁ ସମଗ୍ର ଢାଲୁ ସ୍ଥାନ ଫସକା ହୋଇଯିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି,” ଜାଭଜୀ କହନ୍ତି । “ସେମାନେ ମାଟି ଖୋଳି ଗଦା କରିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି । ଆମେ ସାରା ଜୀବନ ଏହିଠାରେ ହିଁ କାଟିଛୁ । ଏବେ ଆମେ ଘର ଭିତରେ ଥାଇ ବି ନିରାପଦ ମଣୁନାହୁଁ ।” ଜାଭଜୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଯମୁନାବାଇଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଗୁଣ୍ଠ (୦.୦୨୫ ଏକର) ରୁ କମ୍‌ ଚାଷଜମି ରହିଛି ଏବଂ ସେମାନେ ସେଥିରେ ଚାଷ କରି ୨-୩ କୁଇଣ୍ଟାଲ ଚାଉଳ ପାଇଥାଆନ୍ତି । କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରି ଏବଂ ପୁଣେରୁ ପୁଅ ପଠାଉଥିବା କିଛି ଟଙ୍କା ମିଶାଇ ସେମାନେ ଏହି ରୋଜଗାରକୁ ବଢ଼ାଇ ଥାଆନ୍ତି ।

ଯମୁନାବାଇ ବାଲଚିମ ନରମ ସ୍ୱରରେ କଥା କହନ୍ତି । “ଆମ ପିଲାମାନେ ଏବେ ପୁଣେରେ ରହୁଛନ୍ତି । ଭୂମିରେ ଫାଟ ଏବଂ ବିପଦ ଆଶଙ୍କା କାରଣରୁ ସେମାନେ ଆଉ ଫେରିବାକୁ ଚାହୁଁ ନାହାନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହି ଦୁଇଟି କୋଠରି (ଘର ଭିତରେ) ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ କେବଳ ଆମେମାନେ ରହିଛୁ, ପଛରେ ରହିଯାଇଥିବା ବୁଢ଼ାବୁଢ଼ୀ ।”

କେବଳ ପସାରୱାଡ଼ି ନୁହେଁ । ପାହାଡ଼ ନିକଟ ଆଖପାଖ ଗାଁରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୂପ ଫାଟ ଲମ୍ବିବାରେ ଲାଗିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଉପେକ୍ଷିତ ସତର୍କ ସଂକେତ । ସରକାରୀ ଭାବେ ଜିଲ୍ଲାର ଆହୁରି କେତେକ ଗାଁକୁ ‘ଭୂସ୍ଖଳନ ପ୍ରବଣ’ ଗାଁ ରୂପରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ହେଲେ ଠିକ୍‌ କେତୋଟି ଗାଁ ? ଏମିତି କି ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବି ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ମତ ନୁହଁନ୍ତି । ୨୦୨୫-୨୬ ବର୍ଷର ପୁଣେ ଜିଲ୍ଲା ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଯୋଜନାରେ ୨୩ଟି ଗାଁକୁ ‘ଭୂସ୍ଖଳନ ପ୍ରବଣ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ଏହି ସଂଖ୍ୟା ୨୦୨୪ରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂସ୍ଖଳନ ପରିଚାଳନା ଯୋଜନା (କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଚିଠା)ରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିବା ୯୦୮ଟି ଗାଁ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍‌ । ଏହି ସବୁ ଗାଁରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଲାଗି ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅମୂର୍ତ୍ତ ନୁହେଁ- ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ପ୍ରାଥମିକ ସତର୍କ ସୂଚନା ଓ ପୁନର୍ବାସ ଲାଗି କେଉଁ ସବୁ ଗାଁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହେବେ ତାହା ଏଥିରୁ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥାଏ ।

ପସାରୱାଡ଼ିଠାରୁ ପ୍ରାୟ ସାତ କିଲୋମିଟର ଦୂର ପାଞ୍ଚାଲ ଖୁର୍ଦ ଗାଁର ସଙ୍ଗୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମେଣ୍ଢେ ଏବଂ ଇନ୍ଦୁବାଇ ବାଲୁ ପୋଟେଙ୍କର ବି ସେଇ ସମାନ ଚିନ୍ତା । ‘ପରୀ’ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖା କରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜର କାମ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆମକୁ ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଆସିଥିବା ସମସ୍ୟା ବିଜଡ଼ିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏଠାରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ପରିବାର ସେମାନଙ୍କ ଘର ଉପର ଢାଲୁରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ିଆ ଜମିରେ ଧାନଚାଷ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ଘର ତଳ ଭାଗରେ ଥିବା ତୀଖ ପାହାଡ଼ର ଅଂଶ ଉପତ୍ୟକା ଭିତର ଦେଇ ଯାଇଥିବା ରାସ୍ତାକୁ ଛୁଇଁଥାଏ । “ଏହି ବରଗଛ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା,” ୩୨ ବର୍ଷୀୟା ସଙ୍ଗୀତା କହନ୍ତି । “ଏବେ ଏହା ପାହାଡ଼ ତଳକୁ ଖସିଗଲାଣି । ଜମୀନ ଜିତି ବାଟତେ ( ଭୂମି ଜୀଇଁଥିବା ଭଳି ଲାଗେ) । ଯେମିତି କି ଏହା ଆମ ପାଦ ତଳେ ଚାଲୁଥାଏ ।”

“ଏଠାରେ କାମ କରିବା ଆଉ ନିରାପଦ ଲାଗେ ନାହିଁ,” ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହନ୍ତି ଇନ୍ଦୁବାଇ । “ମୋ ଜୀବନ ସାରା ଏହି ଜମି ସ୍ଥିର ରହିଥିଲା । ଏବେ ପ୍ରତି ଥର ବର୍ଷା ପରେ ଏହା ଥରିବାରେ ଲାଗେ ।”

୨୦୨୩ରେ ପ୍ରକାଶିତ ଭାରତର ଭୂସ୍ଖଳନ ଚିତ୍ରାବଳୀରେ ୨୦୨୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ୫,୧୧୨ରୁ ଅଧିକ ଭୂସ୍ଖଳନ ଘଟିଥିବା ରିପୋର୍ଟ କରାଯାଇଛି । ଏମିତି କି ମାଲିନ ବିପତ୍ତିର ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ତଲିୟେ (୨୦୨୧) ଏବଂ ଇର୍ଶାଲୱାଡ଼ି (୨୦୨୩) ଗାଁରେ ବଡ଼ ଧରଣର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟି ୧୧୪ ଜଣ ପ୍ରାଣ ହରାଇଛନ୍ତି । ସରକାର ଚୁପ୍‌ଚାପ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଓହରି ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଫସାବାଇ ଓ ଜାଭଜୀଙ୍କ ଭଳି ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ଭାବନା ଘନୀଭୂତ ହେବାରେ ଲାଗିଛି ।

ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ପସାରୱାଡ଼ି, ପାଞ୍ଚାଲ ଖୁର୍ଦ ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀ ଗାଁରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପରିବାର ଲୋକେ ପାହାଡ଼ିଆ ଢାଲୁ ଜମିରେ ଧାନ ଓ ପନିପରିବା ଚାଷ କରିଆସୁଛନ୍ତି । ଭୂସ୍ଖଳନ ଯୋଗୁଁ କେବଳ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଘର ପ୍ରତି ବିପଦ ରହିଛି ତାହା ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ । ଗାଁ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଫାଟଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ବିପଦ ଆଶଙ୍କା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି ବୋଲି ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଘଟଣାସ୍ଥଳ ପରିଦର୍ଶନ ଲାଗି କିମ୍ବା ପ୍ରତିରୋଧମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଲାଗି କୌଣସି ଅଧିକାରୀ ଆସିନାହାନ୍ତି । “ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି । ଠିକ୍‌ ଏଇଠି, ଏଇ ପାହାଡ଼ ଉପରେ,” ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ କହନ୍ତି ଫସାବାଇ ।

ଆମ୍ବେଗାଓଁ ତହସିଲଦାର ସଞ୍ଜୟ ନାଗତିଲକ ଫୋନ୍‌ରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ସେଠାରେ ସେହି ପାହାଡ଼ କଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ପ୍ରସ୍ତାବ ରହିଛି । ସେହି ସମାନ ପାହାଡ଼ର ଢାଲୁ ସ୍ଥାନକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଉଛି । “ଆମେ ଜମି କିଣିସାରିଛୁ, ମୂଳଦୁଆ ଲାଗି ରୂପରେଖ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛୁ, ଏବଂ ହୁଏତ ବିଭିନ୍ନ କମ୍ପାନୀର ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ସିଏସ୍‌ଆର) କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ମାଧ୍ୟମରେ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଡ଼ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଛି,” ସେ କହିଲେ । “ଥରେ ସେ କାମ ହୋଇଗଲେ, ପୁନର୍ବାସ କାମ ହୋଇଯିବ ।”

୨୦୨୫ ଅଗଷ୍ଟରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟର ଭାରତର ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ସର୍ଭେ (ଜିଏସ୍‌ଆଇ)ର ପୁଣେ ଅଫିସକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଜିଏସ୍‌ଆଇ ହେଉଛି ଭୂସ୍ଖଳନ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ପ୍ରଶମନ ଦିଗରେ ପଦକ୍ଷେପ ସଂପର୍କିତ ଯୋଜନା ହାତକୁ ନେଉଥିବା ସଂସ୍ଥା । ବିପଦ ଆଶଙ୍କା ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ରାସ୍ତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏହି ସଂସ୍ଥା କିଭଳି ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ ଭାବରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରୁଛି ବୋଲି ଏହି ରିପୋର୍ଟର ତାଙ୍କ ଗସ୍ତ ଅବସରରେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମେଲ୍‌ ଓ ଫୋନ୍‌ କଲ୍‌ ମାଧ୍ୟମରେ ପଚାରିଥିଲେ । ଏବଂ ଯଦି ପସାରୱାଡ଼ି ଗାଁକୁ ସେହି ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯିବାକୁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଆଗରୁ ଅନେକ ଫାଟ ରହିଛି, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଲାଗି କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଉଛି । ଏହି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ବେଳକୁ ଜିଏସ୍‌ଆଇର ଉତ୍ତରକୁ ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା ।

ଲୋକଙ୍କ ସହାୟତା ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ ଯାହା ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ହେଲା ସହ୍ୟାଦ୍ରି ଶୃଙ୍ଗ ରେଖା କଡ଼େ କଡ଼େ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ବୃଷ୍ଟିମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ । “ହସ୍ତଚାଳିତ ବୃଷ୍ଟିମାପକ କାମରେ ଲାଗିବ ନାହିଁ । ଆମେ ବାସ୍ତବ ସମୟରେ ସତର୍କ ସୂଚନା ଚାହୁଁ । ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯଦି ୧୫୦ ମିଲିମିଟର ବର୍ଷା ହୁଏ, ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ତୁରନ୍ତ ସୂଚାଇ ଦେବା ଉଚିତ । ତାହା ଫଳରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିରାପଦ ସ୍ଥାନକୁ ନେବା ଲାଗି ଘଣ୍ଟାଏ କି ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ସମୟ ମିଳିଯିବ,” ଡକ୍‌ଟର ନୁଲକର କହନ୍ତି । “ସେମିତି ହେଲେ ଆପଣ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ।”

ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ବିପଦ ଆଶଙ୍କାକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ଦିଗରେ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ଆଗୁଆ ସତର୍କ ସୂଚନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ । “ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଜିଏସ୍‌ଆଇ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା, ଜଳସେଚନ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ଉନ୍ନୟନ ବିଭାଗ ଏକତ୍ର ହୋଇ କାମ କରିବା ଦରକାର,” ନୁଲକାର କହନ୍ତି । “ଆପଣ ଆଉ ସେହି ପୁରୁଣା ପଦ୍ଧତିରେ କାମ କରିପାରିବେନି ।”

ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନହେଲା ଯାଏଁ, ପସାରୱାଡ଼ି ଏବଂ ଶହ ଶହ ଗାଁର କାହାଣୀ ସେମିତି ରହିଥିବ: ଦିନକୁ ଦିନ ଗଭୀର ହେଉଥିବା ଫାଟ, ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥିବା ପାହାଡ଼, ଏବଂ ଅବହେଳାର ଓଜନ ତଳେ ଦବି ରହିଥିବା କଣ୍ଠସ୍ୱର ।

“୨୦୧୪ର ସେହି ଦିନରେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲୁ, ଯାହାକି କୌଣସି ଏକ ବଡ଼ ବୋମା ଫୁଟିବାର ଶବ୍ଦ ଭଳି । ଏହା ଶୁଣି ଆମେ ବାହାରକୁ ଦୌଡ଼ିଲୁ, କ’ଣ ଘଟିଗଲା ବୋଲି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲୁ,” ନୈରାଶ୍ୟଭରା କଣ୍ଠରେ ଫସାବାଇ କହନ୍ତି । “ମାଲିନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଭାବୁଥାଏ । ଭେଗାଲଲେଲା ଡୋଙ୍ଗର ବିସୁର୍ଚ ଦେଟ ନାୟ (ଫଟା ପାହାଡ଼ ଆମକୁ ଭୁଲିବାକୁ ଦେବ ନାହିଁ) ।”

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍